Testosteron – badanie, normy, za wysoki, za niski. Jak podnieść poziom testosteronu u mężczyzn?

Jedno z najczęściej wpisywanych zapytań w wyszukiwarki internetowe to „jak podnieść poziom testosteronu?". Zainteresowanie tym tematem jest wysokie zarówno wśród mężczyzn, jak i kobiet. Panowie poziomem testosteronu interesuję się zazwyczaj o okresie po 40. roku życia lub wówczas, kiedy chcą szybko osiągnąć swój cel wiązany z budowaniem masy mięśniowej i redukcją tkanki tłuszczowej. Panie badają stężenie testosteronu, kiedy zauważają zaburzenia miesiączkowania, uporczywy trądzik lub owłosienie w nietypowych miejscach na ciele. Jakie są inne objawy zaburzeń gospodarki testosteronowej, jakie są normy testosteronu we krwi dla mężczyzn i kobiet?

1. Czym jest testosteron?
2. Testosteron – normy dla kobiet i mężczyzn
3. Funkcje testosteronu i działanie w organizmie mężczyzn
4. Testosteron u kobiet – funkcje i działanie
5. Badanie poziomu testosteronu
6. Niewłaściwy poziom testosteronu u mężczyzn
7. Nieprawidłowy poziom testosteronu u kobiet
8. Niewłaściwy poziom testosteronu – leczenie
9. Jak podnieść poziom testosteronu?
10. Skutki uboczne suplementacji testosteronu
11. Poziom testosteronu we krwi – najczęściej zadawane pytania

Z tego artykułu dowiesz się:

• czym jest testosteron i jaki jest jego funkcja w organizmach mężczyzn i kobiet,
• jakie są normy testosteronu dla mężczyzn i dla kobiet,
• jakie są objawy nadmiaru testosteronu,
• kiedy zaleca się badanie poziomu testosteronu.

Dzięki temu artykułowi zrozumiesz również, ż każdy wynik badania testosteronu, który jest odchylony od normy, może być niebezpieczny dla zdrowia. Zarówno nadmiar, jak i niedobór tego androgenu może prowadzić do powstania groźnych objawów lub wywołać szereg powikłań. W przypadku zaobserwowania symptomów, które mogłyby wskazywać na możliwość zaburzeń hormonalnych o podłożu androgenowym, należy udać się do lekarza i wykonać oznaczenie poziomu testosteronu oraz innych hormonów płciowych we krwi. 

Czym jest testosteron?

Testosteron to hormon płciowy należący do grupy androgenów. Jest syntetyzowany przez jądra, a dokładniej przez znajdujące się w nich komórki śródmiąższowe Leydiga, oraz w dużo mniejszym stopniu przez jajniki i korę nadnerczy, a także przez łożysko w trakcie trwania ciąży. Za regulację wydzielania testosteronu odpowiada wydzielany przez przysadkę mózgową hormon luteinizujący – LH.

Testosteron należy do hormonów steroidowych, czyli związków nierozpuszczalnych w wodzie. Aby mógł on pełnić swoją funkcję biologiczną, łączy się z białkami obecnymi w osoczu – albuminami i globulinami. Większość testosteronu we krwi jest związana z białkiem transportowym SHBG (globuliną wiążącą hormony płciowe), a tylko niewielka jego część znajduje się w postaci czynnej jako tzw. wolny testosteron – FTST.

Testosteron – normy dla kobiet i mężczyzn

Wartości referencyjne poziomu testosteronu są inne dla mężczyzn i dla kobiet. Na stężenie hormonu oprócz płci, wpływa także wiek, działanie przysadki mózgowej oraz predyspozycje genetyczne, dlatego zakres norm dla tego parametru jest wystarczająco szeroki.

Norma testosteronu dla mężczyzn mieści się między 9,0 a 34,7 nmol/l (260–1000 ng/dl). Dodatkowo przyjmuje się, że dopiero poziom poniżej 8 nmol/l u mężczyzn wymaga substytucji, czyli uzupełnienia na drodze przyjmowania preparatów farmakologicznych. U kobiet poziom testosteronu powinien wynosić między 0,52 a 2,43 nmol/l (15–70 ng/dl).

Nieprawidłowe zmiany w poziomie testosteronu wpływają na męską płodność i seksualność, prowadząc do zaburzeń wzwodu i obniżenia jakości nasienia, dodatkowo zwiększając ryzyko takich chorób jak: cukrzyca, miażdżyca, osteoporoza, czy nadciśnienie. Natomiast u kobiet, zmniejszony poziom testosteronu może skutkować obniżeniem libido i zaburzeniami w funkcjonowaniu jajników.

Funkcje testosteronu i działanie w organizmie mężczyzn

Najważniejszą rolą testosteronu jest stymulowanie dojrzewania płciowego u chłopców i młodych mężczyzn oraz związany z tym rozwój tzw. trzeciorzędowych cech płciowych, czyli:

• pojawienie się zarostu na twarzy i owłosienia w miejscach intymnych,
• dojrzewanie plemników,
• pobudzenie rozwoju gruczołu krokowego,
• zmiana barwy głosu na grubszy,
• uwydatnienie się tzw. jabłka Adama, tj. chrząstki tarczowatej krtani,
• zwiększenie masy mięśniowej oraz jej charakterystyczny dla mężczyzn rozkład.

Testosteron wykazuje tzw. działanie anaboliczne, czyli stymulujące wzrost tkanek, a szczególnie wspomagające rozwój tkanki kostnej i mięśniowej oraz redukujące ilość tkanki tłuszczowej.

Oprócz tego testosteron zapewnia właściwą mineralizację kości, odpowiedni poziom ciśnienia tętniczego krwi, prawidłową pracę układu odpornościowego, a także stymuluje produkcję nasienia i odpowiedni poziom libido, dzięki czemu jest uważany za hormon kluczowy dla zdrowia i sprawności fizycznej mężczyzn.

Testosteron swoją funkcję zaczyna pełnić już w trakcie życia płodowego, u chłopców odpowiadając za przekształcenie przewodów Wolffa w nasieniowody, kanaliki plemnikotwórcze i przewody najądrza, czyli części męskich narządów płciowych.

Niedobór hormonu w trakcie rozwoju męskiego płodu skutkuje wadami rozwojowymi, takimi jak spodziectwo (wada rozwojowa układu moczowo-płciowego związana z cewką moczową), czy obojnactwo rzekome męskie. Z kolei wśród dorosłych mężczyzn negatywnym skutkiem działania testosteronu jest podwyższenie poziomu cholesterolu we krwi, będące jednym z powodów, dla których mężczyźni są bardziej niż kobiety narażeni na choroby serca i naczyń krwionośnych.

Testosteron u kobiet – funkcje i działanie

U kobiet testosteron wpływa przede wszystkim na poziom libido oraz prawidłowe funkcjonowanie jajników, a także wspiera mineralizację kości.

Podwyższony poziom testosteronu u kobiet może skutkować:

• problemami z płodnością,
• zaburzeniami w miesiączkowaniu,
• zmniejszoną odpornością organizmu,
• zwiększonym ryzykiem wystąpienia depresji,
• zmianami w zachowaniu i samopoczuciu psychicznym (nadmierną agresją, nadpobudliwością i niepokojem),
• spadkiem libido,
• trądzikiem,
• owłosieniem typu męskiego i innymi męskimi cechami budowy ciała.

Badanie poziomu testosteronu

Do oceny poziomu testosteronu konieczne jest pobranie próbki krwi żylnej, zazwyczaj z żyły łokciowej, podobnie jak w przypadku większości oznaczeń laboratoryjnych.

Chociaż do badania nie trzeba się specjalnie przygotowywać (nie jest wymagane bycie na czczo), poza unikaniem wysiłku fizycznego tuż przed oznaczeniem, tak warto poinformować lekarza, który będzie interpretował wyniki badań, o wszystkich przyjmowanych lekach i suplementach diety, ponieważ mogą one wpływać na uzyskany wynik.

W ramach badanie oceniane jest całkowite stężenie hormonu – zarówno testosteronu wolnego, jak i tego związanego z białkami transportowymi. Jeżeli wynik pacjenta znajduje się poza zakresem normy, sugeruje się wykonać dodatkowo oznaczenie samego testosteronu wolnego.

Badanie poziomu testosteronu zalecane jest przede wszystkim podczas:

• diagnostyki guzów jąder,
• diagnostyki niepłodności,
• kłopotów z erekcją,
• zaburzeń potencji i spadku libido,
• zaburzeń dojrzewania płciowego u chłopców,
• obserwacji spadku masy ciała,
• pojawienia się owłosienia typu męskiego u kobiet (hirsutyzmu),
• występowania u kobiet objawów podwyższonego stężenia męskich hormonów płciowych, np. łysienia typu męskiego, obniżenia tonu głosu oraz innych nietypowych zmian w budowie ciała (wirylizacji).

Niewłaściwy poziom testosteronu u mężczyzn

Objawy wskazujące na możliwe zaburzenia w poziomie testosteronu u mężczyzn są skrajne, czasem nazywane zaburzeniami biegunowymi.

Objawy podwyższonego poziomu testosteronu u mężczyzn

• agresja fizyczna i werbalna,
• wahania nastroju,
• bóle głowy,
• łysienie (zakola nad czołem),
• podwyższone ciśnienie tętnicze,
• podwyższony poziom cholesterolu,
• liczne zmiany trądzikowe,
• wzmożony popęd seksualny,
• przerost prostaty, który może utrudnić oddawanie moczu,
• prowadzące do niepłodności zmniejszenie liczby plemników,
• zwiększenie krzepliwości krwi.

Przyczyny za wysokiego testosteronu u mężczyzn

Naturalny nadmiar testosteronu występuje bardzo rzadko. Często podwyższony poziom tego hormonu jest skutkiem zażywania przez osoby uprawiające sport nielegalnych substancji syntetycznych (dopingu), w tym preparatów zawierających inne hormony i środki anaboliczne. Jeśli poziom testosteronu jest wysoki bez dodatkowego „wspomagania", należy zbadać stan nadnerczy, ponieważ guz lub wrodzony przerost tych gruczołów może wywołać patologiczny wzrost testosteronu. Ponadto niektóre leki na nadciśnienie, przeciwdrgawkowe lub streptomycyna mogą wywołać ten stan.

Objawy obniżonego poziomu testosteronu u mężczyzn

• osłabienie popędu seksualnego i spadek libido,
• kłopoty ze wzwodem,
• uczucie osłabienia, zachowania apatyczne,
• problemy z koncentracją i skupieniem uwagi,
• drażliwość lub nadmierna ckliwość,
• bezsenność,
• uderzenia gorąca,
• spadek siły i masy mięśniowej,
• zmniejszenie jąder,
• brak owłosienia na ciele,
• obniżenie gęstości mineralnej kości,
• otyłość.

Przyczyny niskiego poziomu testosteronu u mężczyzn

• zespół Klinefeltera (genetycznie uwarunkowanego zaburzenia w liczbie chromosomów płci),
• guzów jąder,
• zaburzenia rozwoju jąder w okresie płodowym,
• zapalenia jąder,
• gruczolaków,
• niewydolności przysadki.

Niekiedy jest on także wynikiem uwarunkowań genetycznych, starzenia się organizmu lub niekorzystnych czynników środowiskowych, wśród których najważniejszą rolę przypisuje się stresowi i używkom (alkohol, papierosy).

Nieprawidłowy poziom testosteronu u kobiet

Objawy obniżonego poziomu testosteronu u kobiet

Obniżone stężenie testosteronu u kobiet rzadko manifestuje się w postaci wyraźnych, łatwych do rozpoznania objawów. Są to zmiany, takie jak:

• problemy z koncentracją,
• obniżenie libido,
• spadek mineralizacji kości,
• otyłość i spadek masy mięśniowej.

Przyczyny obniżonego poziomu testosteronu u kobiet

Niski testosteron u kobiet jest zazwyczaj wynikiem niewydolności jajników, nadnerczy, przysadki mózgowej lub podwzgórza i stanowi jeden z kilku jednoczesnych w takiej sytuacji zaburzeń hormonalnych.

Objawy wysokiego testosteronu u kobiet

Dużo łatwiej można zauważyć objawy podwyższonego poziomu testosteronu u kobiet, ponieważ są one wyjątkowo charakterystyczne. Zaliczono do nich:

• zaburzenia miesiączkowania,
• przerost łechtaczki,
• męskie brzmienie głosu,
• występowanie owłosienia typu męskiego,
• trądzik,
• niepłodność,
• otyłość,
• spadek nastroju,
• depresja.

Przyczyny wysokiego testosteronu u kobiet

Przyczynami wzrostu stężenia tego hormonu u kobiet są:

• insulinooporność lub leptynooporność,
• zaburzenia w stężeniu innych hormonów – estrogenów i progesteronu,
• zespół policystycznych jajników (PCOS),
• otyłość i brak aktywności fizycznej,
• niedoczynność tarczycy,
• wrodzony przerost nadnerczy.

Niewłaściwy poziom testosteronu – leczenie

Jeżeli stężenie testosteronu u mężczyzny jest wyższe niż 12 nmol/l nie jest wskazane przyjmowanie doustnych preparatów podwyższających jego poziom. Dopiero w momencie, gdy znajduje się ono poniżej 8 nmol/l wprowadza się leczenie zgodnie z rekomendacjami lekarza.

Jak podnieść poziom testosteronu?

Możliwe jest jednak naturalne podniesienie stężenia testosteronu, dzięki modyfikacjom trybu życia i odpowiedniej suplementacji.

1. Na początku warto zadbać o zrzucenie nadmiarowych kilogramów, zwiększenie ilości aktywności fizycznej oraz unikanie stresu i ograniczenie używek.
2. Następnie dobrze jest uzupełnić swoją dietę w produkty bogate w składniki stymulujące produkcję testosteronu, takie jak: jednonienasycone kwasy tłuszczowe, witamina D, cynk, magnez, witamina C, witamina B6 oraz kozieradka.
3. W przypadku, gdy występują duże niedobory tych składników odżywczych, można dodatkowo skorzystać z odpowiednich suplementów diety.

Skutki uboczne suplementacji testosteronu

Najważniejsze skutki uboczne suplementacji testosteronem to:

• zwiększone ryzyko wystąpienia zawału serca i udaru mózgu,
• nadciśnienie,
• uszkodzenie komórek wątroby,
• bóle stawów i zwiększone ryzyko kontuzji,
• trądzik,
• nadmierne owłosienie lub łysienie,
• osłabienie odporności oraz niepłodność,
• pogorszenie relacji społecznych, ponieważ przy zażywaniu takich substancji często dochodzi do agresywnych zachowań lub niekontrolowanych wybuchów złości.

Poziom testosteronu we krwi – najczęściej zadawane pytania

W jakim wieku mężczyźni mają najwyższy poziom testosteronu?

Najwyższy poziom testosteronu notuje się u mężczyzn pomiędzy 20. a 35. rokiem życia. Później, na skutek naturalnych procesów związanych ze starzeniem się organizmu, zaczyna on stopniowo spadać.

Ponadto w wyniku stresu, stosowania używek, braku aktywności fizycznej i przegrzewania jąder (również u młodych mężczyzn) może dojść do obniżenia poziomu testosteronu. Należy jednak dodać, że w porę wykryte zaburzenia hormonalne związane z poziomem testosteronu, można skutecznie leczyć, wdrażając odpowiednią profilaktykę i zmieniając codzienne niezdrowe nawyki.

Czy badanie poziomu testosteronu jest refundowane?

Skierowanie na badanie poziomu testosteronu może być wystawione przez lekarza specjalistę, np. endokrynologa lub ginekologa i wówczas jest refundowane przez NFZ. 

Ile kosztuje badanie poziomu testosteronu?

Jeżeli pacjent nie posiada skierowania, wówczas samodzielnie pokrywa koszt testu, który wynosi od 30 do ok. 50 zł.