Insulinooporność – przyczyny, objawy, leczenie
Małgorzata Kuberska-Kędzierska

Insulinooporność – przyczyny, objawy, leczenie

Insulinooporność (IR, IO) jest stanem, w którym organizm ma obniżoną wrażliwość na insulinę – hormon regulujący poziom cukru we krwi. IO prowadzi do stanu przedcukrzycowego oraz rozwoju cukrzycy typu 2. Jak rozpoznać insulinooporność? W jaki sposób można jej zapobiec? 

Insulina to hormon wytwarzany przez komórki beta wysp trzustkowych. Jego najważniejszą, choć nie jedyną rolą jest zmniejszanie stężenia glukozy we krwi. Jego działanie to głównie zwiększenie wychwytu glukozy i wprowadzenie jej do komórek mięśni szkieletowych, wątroby i tkanki tłuszczowej. Zdarza się jednak, że tkanki te przestają być wrażliwe na działanie insuliny. Mówimy wówczas o insulinooporności (ang. insulin resistance – IR; IO). Osłabione działanie insuliny organizm próbuje  zrekompensować zwiększoną produkcją hormonu przez trzustkę. To jednak nie poprawia sytuacji, powoduje za to tycie (hyperinsulinemia), które nasila insulinooporność (poprzez zwiększenie stężenia substancji ją powodujących, wydzielanych przez tkankę trzewną) i błędne koło się zamyka. 

Insulinooporność – co to jest?

Insulinooporność (IR) jest stanem zaburzonej gospodarki węglowodanowej, w którym dochodzi do braku wrażliwości komórek obwodowych na działanie insuliny, pomimo jej prawidłowego lub podwyższonego stężenia. Wyróżniamy insulinooporność wątrobową oraz obwodową. 

Insulinooporność obwodowa to niewrażliwość mięśni szkieletowych na działanie insuliny (zmniejszony wychwyt glukozy). Natomiast insulinooporność wątrobowa związana jest ze zwiększoną produkcją glukozy w godzinach spoczynku i postu, czyli w nocy. 

IO może wynikać z nieprawidłowości dotyczących samej insuliny (np. jej nieprawidłowa budowa), z zaburzeń funkcjonowania receptorów dla insuliny czy też różnych komórkowych transporterów (przenośników) dla glukozy.

IR często idzie w parze z  hipercholesterolemią, hipertriglicerydemią, otyłością brzuszną, nadciśnieniem tętniczym, obturacyjnym bezdechem sennym, cukrzycą typu 2, chorobą zwyrodnieniową stawów, zespołem policystycznych jajników (PCOS), małym stężeniem testosteronu u mężczyzn, podwyższonym stężeniem estrogenów u kobiet, niealkoholową stłuszczeniową chorobą wątroby (NAFLD).

Przyczyny i czynniki ryzyka insulinooporności

Głównymi i najważniejszymi przyczynami insulinooporności są nadwaga i otyłość, spowodowane nieodpowiednim stylem życia – za dużą ilością cukru i tłuszczu w diecie oraz brakiem aktywności fizycznej. Tkanka tłuszczowa trzewna (brzuszna) jest aktywnym narządem endokrynnym, który produkuje substancje hormonalne, takie jak leptyna, adiponektyna, rezystyna, a te powodują insulinooporność. Inne, poza nadwagą i otyłością, czynniki ryzyka insulinooporności to:

  • mała aktywność fizyczna i siedzący tryb życia,
  • błędy dietetyczne np. niejedzenie śniadań, nadmierne spożywanie tłuszczu, cukru, nieregularne jedzenie, zbyt rzadkie lub zbyt obfite posiłki,
  • niektóre choroby endokrynologiczne z nadmiarem hormonów działających przeciwstawnie do insuliny np. zespół Cushinga, akromegalia, nadczynność tarczycy, hiperandrogenizm,
  • przyjmowanie niektórych leków np. sterydów, antydepresantów, leków przeciwpsychotycznych,
  • uwarunkowania genetyczne. 

Do jakich chorób może prowadzić insulinooporność?

Insulinooporność prowadzi przede wszystkim do stanu przedcukrzycowego i cukrzycy typu 2. Jednak są z nią związane także zespół policystycznych jajników (PCOS), choroby układu sercowo-naczyniowego, miażdżyca oraz niealkoholowa stłuszczeniowa choroba wątroby.

Insulinoporość a ciąża

Insulinooporność może – choć nie musi – utrudnić zajście w ciążę. IR może też być czynnikiem ryzyka wystąpienia cukrzycy ciążowej oraz cukrzycy typu 2 w ciąży lub po ciąży.

Ciąża jest specyficznym stanem, w którym dochodzi do wzmożonej produkcji różnych hormonów, które działają przeciwstawnie do insuliny. Są one konieczne do prawidłowego rozwoju płodu, aby odżywianie przez łożysko było wystarczające. Ciąża jest jednym z czynników przyczyniających się do ujawnienia cukrzycy typu 2 u osób predysponowanych, może także powodować przemijające zaburzenia tolerancji węglowodanów (cukrzycę ciążową) lub pogorszenia się przebiegu cukrzycy, która istniała przed ciążą.

Najważniejszymi czynnikami ryzyka insulinooporności w ciąży są nadwaga i otyłość (podobnie jak w okresie poza ciążą).

Inne czynniki ryzyka insulinooporności w ciąży to wiek powyżej 35 lat, wywiad rodzinny na cukrzycę typu 2, nadciśnienie tętnicze u ciężarnej, problemy położnicze w przeszłości (wady u płodu lub jego śmierć), urodzenie dziecka powyżej 4 kg lub cukrzyca ciążowa.

Nie tylko cukrzyca ciążowa, ale także insulinooporność w ciąży mogą zwiększać ryzyko nadciśnienia w ciąży, stanu przedrzucawkowego, a u dziecka spowodować zwiększoną masę ciała, wady rozwojowe, zgon wewnątrzmaciczny oraz poród przedwczesny.

Najlepiej zatem do ciąży się przygotować, zwłaszcza gdy ma się nadwagę lub otyłość. Można wtedy zastosować metforminę i spróbować zredukować masę ciała, co zmniejsza znacznie oporność na insulinę i związane z nią ryzyko zarówno dla matki, jak i dla płodu.

Insulinooporność (insulinowrażliwość) – objawy

Jakie są objawy insulinooporności? Insuliooporność często nie daje oznak, poza nadmiernym gromadzeniem się tkanki tłuszczowej w okolicy brzucha. Mogą jednak wystąpić trudności ze zredukowaniem masy ciała, pomimo stosowania diety i aktywności fizycznej. 

Inne objawy insulinooporności to:

  • duży apetyt,
  • ochota na słodycze – nawet bezpośrednio po obfitym posiłku (niedobór glukozy w komórce),
  • często współistnieje nadciśnienie tętnicze, zwiększony poziom kwasu moczowego oraz  zaburzenia lipidowe, zwłaszcza hipertriglicerydemia,
  • częste bóle głowy, zmęczenie i zaburzenia koncentracji, a nawet rozdrażnienie,
  • senność w ciągu dnia i problemy z zasypianiem w nocy. 

Objawy skórne przy insulinooporności to, np. rogowacenie ciemne. 

Insulinooporność – diagnostyka

Jakie badania wykonuje się w celu rozpoznania insulinooporności? Złotym standardem (metodą referencyjną) oceny insulinooporności jest hiperinsulinemiczna euglikemiczna klamra metaboliczna, która ocenia w sposób bezpośredni zależne od insuliny zużycie glukozy w tkankach. Z powodu stopnia skomplikowania badania i czasochłonności wykonywana jest przede wszystkim w badaniach naukowych. 

Szersze zastosowanie w praktyce klinicznej mają wskaźniki wyliczane na podstawie stężenia glukozy i insuliny w warunkach podstawowych, na czczo. Jednym z najprostszych do obliczenia wskaźników jest HOMA, który koreluje z wynikami klamry metabolicznej. 

Wartość współczynnika HOMA w warunkach fizjologicznych wynosi 1,0 (u osoby z prawidłową wrażliwością tkanek na insulinę). Natomiast za wynik, który umożliwia rozpoznanie insulinooporności przyjmuje się wartość 2,5.

HOMA-IR = (Insulinemia na czczo [mU/l] × Glikemia na czczo [mmol/l])/22,5

lub

HOMA-IR = (Insulina na czczo [µj./ml] × Glukoza na czczo [mg/dl])/405

Współczynnik HOMA-IR oparty na pomiarach stężenia insuliny endogennej (to znaczy wydzielanej przez własną trzustkę) traci jednak swoją dokładność w ocenie wrażliwości tkanek na insulinę u chorych na cukrzycę, z hiperglikemią i upośledzoną czynnością wydzielniczą komórek β trzustki.

Peptyd C jest wydzielany jednocześnie z insuliną w jednakowych ilościach co ona przez wysepki beta. Osoby, które nie wytwarzają insuliny (cukrzyca typu 1) nie produkują też peptydu C i odwrotnie: przy zwiększonej ilości insuliny (jak w przypadku IO i cukrzycy typu 2) obserwujemy zwiększone stężenie peptydu C, który może zatem służyć jako marker insulinooporności.

Doustny test tolerancji glukozy (OGTT) jest najczęściej wykonywanym badaniem zaburzeń jej metabolizmu. Oznaczenie stężenia glukozy w osoczu krwi żylnej na czczo i w 120 minucie testu (po obciążeniu 75 g glukozy) nie wystarczą do oceny insulinooporności. Dopiero dodatkowe oznaczenie stężenia insuliny na czczo i w 120 minucie testu stwarza pewne możliwości oceny insulinowrażliwości (wrażliwości na insulinę) tkanek. Przyjmuje się w praktyce, że wartości insuliny na czczo powinny być jednocyfrowe <12 IU/ml, w 60 minucie OGTT nie powinny przekraczać 70 IU/ml, a w 120 minucie testu 40 IU/ml. Brak jest jednak wartości referencyjnych dla insulinemii oznaczanej w trakcie OGTT. 

Insulinooporność – leczenie

Insulinooporność jest stanem, który może być „uleczalny”. Istotna rolę odgrywa tu leczenie niefarmakologiczne.

Leczenie insulinooporności przebiega podobnie jak w stanie przedcukrzycowym, który jest stanem pośrednim między IO a cukrzycą typu 2:

  • regularne wykonywanie badań przesiewowych i wczesne rozpoznanie zaburzeń gospodarki węglowodanowej,
  • zmiana stylu życia – głównie diety, ograniczenie spożywanych kalorii, właściwe bilansowanie posiłków,
  • redukcja masy ciała,
  • umiarkowana regularna aktywność fizyczną minimum 150 minut tygodniowo,
  • wdrożenie metforminy u osób poniżej 60 roku życia, przy BMI ≥35 kg/m2 oraz u kobiet po przebytej cukrzycy ciążowej (w samej ciąży jest przeciwwskazana),
  • unikanie alkoholu, nikotyny oraz leków o działaniu diabetogennym – głównie sterydów.

Wskazówki dietetyczne dla osób z insulinoopornością

Jak powinna wyglądać dieta przy insulinooporności? Zalecenia żywieniowe dla osób z insulinoopornością obejmują:

  • spożywanie błonnika roślinnego oraz produktów takich jak: fasola, groch, soczewica, ziarna, nasiona oraz pieczywo żytnie na zakwasie, brązowy ryż i makaron, czyli z niskim indeksem glikemicznym (IG),
  • codzienne spożywanie przynajmniej 5 porcji warzyw i owoców,
  • ograniczenie spożycia tłuszczu, potraw smażonych, napojów słodzonych i słodyczy,
  • jedzenie posiłków regularnie w małych ilościach,
  • ograniczenie spożycia alkoholu,
  • stosowanie diety przeciwzapalnej np. śródziemnomorskiej.

Insulinooporność a aktywność fizyczna

Ruch może zastąpić wiele leków, ale żaden lek nie zastąpi ruchu. Aktywność fizyczna jest najważniejszym elementem leczenia insulinooporności. Regularne ćwiczenia w połączeniu z przestrzeganiem zaleceń dietetycznych sprzyjają:

  • obniżeniu masy ciała,
  • wzrostowi tkanki mięśniowej i kostnej,
  • poprawia tolerancję glukozy i zwiększa wrażliwość tkanek na działanie insuliny,
  • poprawia profil lipidowy (wzrasta stężenie dobrego, a obniża złego cholesterolu),
  • obniża spoczynkowe i powysiłkowe ciśnienie tętnicze, 
  • poprawia kondycję psychiczną. 

Poprawa wrażliwości na insulinę przy systematycznym wysiłku fizycznym zachodzi nawet wówczas, gdy nie obserwujemy redukcji masy ciała. Zmniejszając oporność na insulinę, zmniejszamy jednocześnie hiperinsulinemię wtórną (a więc dalsze tycie). U osób regularnie ćwiczących codziennie wskaźnik umieralności i zachorowalności na choroby układu sercowo-naczyniowego jest niższy niż u osób nieaktywnych.

Zalecane są ćwiczenia średnio intensywne – marsz, rower, basen, taniec, pilates, tai-chi czy joga. Aktywność fizyczna powinna zająć około 30 minut każdego dnia. Ponadto należy zrobić około 10 tysięcy kroków dziennie: tyle wystarczy, aby poprawić wrażliwość na insulinę i zapobiec rozwojowi cukrzycy typu 2. Należy dobrać rodzaj ćwiczeń w zależności od wieku i wagi oraz robić to, co sprawia przyjemność, co się lubi.

Powinno się trenować na poziomie 40–60% tętna maksymalnego. Tętno maksymalne stanowi maksimum naszych możliwości – jest to liczba uderzeń serca na minutę podczas wysiłku. Nie należy jednak „przywiązywać” się do jakichkolwiek wzorów, bowiem tętno maksymalne jest indywidualne, zależne od odżywienia, genów, palenia papierosów, ilości snu, a nawet pogody.

Aby poznać swoje tętno maksymalne i wykonywać treningi o odpowiedniej intensywności najlepiej skonsultować się z trenerem personalnym, a następnie ćwiczyć z pulsometrem. Nie należy przekraczać 80–85% tętna maksymalnego ze względu na brak korzyści. Prawidłowy trening powinien składać się z rozgrzewki, części głównej i wyciszenia.

Osoby z insulinoopornością powinny pamiętać o ważnej zasadzie: im intensywniejsze ćwiczenia, tym krótszy czas treningu.

Osoby zdrowe powinny ćwiczyć rano, na czczo. Jednak w insulinooporności – z uwagi na ryzyko hipoglikemii – zaleca się trening wykonywać po posiłku (lecz nie bezpośrednio po nim). 

Twoje sugestie

Dokładamy wszelkich starań, aby podane zdjęcie i opis oferowanych produktów były aktualne, w pełni prawidłowe oraz kompletne. Jeśli widzisz błąd, poinformuj nas o tym.

Zgłoś uwagi

Polecane artykuły

  • Brak apetytu u dorosłych – co robić, gdy nie mamy ochoty jeść?

    Skutki uboczne leków, depresja, anoreksja, wysoki poziom stresu, ale i też następstwo zmniejszenia się percepcji węchu i smaku postępującego wraz z wiekiem. Często też pierwszy objaw poważnej choroby. Przyczyn braku apetytu może być naprawdę wiele. Jak poprawić apetyt? Co jeść, gdy brakuje smaku przez dłuższy czas? Czy istnieją skuteczne leki zwiększające łaknienie? 

  • Bolesne miesiączki – przyczyny, diagnostyka i leczenie bólu podczas okresu

    Bolesne miesiączki to problem wielu kobiet w wieku rozrodczym. Ból podczas menstruacji może mieć charakter pierwotny, pojawia się wówczas u młodych kobiet (do dwóch lat od pierwszego krwawienia) i towarzyszy im często aż do okresu przekwitania. Może być także wtórny, czyli wywołany stanami chorobowymi. Dolegliwości bólowe podczas miesiączki mogą być spowodowane występowaniem endometriozy, mięśniaków macicy czy torbieli jajników. Kiedy należy wykonać badania? Jak sobie radzić z bolesnymi miesiączkami?

  • Ból ręki – przyczyny, diagnostyka, leczenie, rehabilitacja bólu ręki

    Ból ręki może mieć różne przyczyny. Może być zarówno skutkiem urazu, np. skręcenia czy złamania, jak i chorób, takich jak zespół cieśni nadgarstka, zespół de Quervaina czy schorzenia o podłożu reumatycznym. Jak wygląda diagnostyka bólu ręki? Jak przebiega fizjoterapia przy bólu rąk?

  • Kołatanie serca – przyczyny, diagnostyka, leczenie palpitacji serca

    Kołatanie w klatce piersiowej opisywane jest przez pacjentów jako mocne lub niemiarowe bicie serca, znacząco różniące się od wcześniejszej pracy tego mięśnia. Palpitacja wywołuje niepokój i skłania do konsultacji lekarskiej. Co tak na prawdę kryje się pod pojęciem kołatania serca?

  • Wirusowe zapalenie gardła – objawy i leczenie. Domowe sposoby na zapalenie gardła o podłożu wirusowym

    Wirusowe zapalenie gardła najczęściej objawia się bólem gardła w momencie przełykania, podwyższoną temperaturą ciała, mogą pojawić się również katar, kaszel, bóle głowy. Infekcje gardła o podłożu wirusowym leczy się objawowo, stosując różnego rodzaju miejscowo działające preparaty przeciwbólowe w postaci tabletek do ssania czy aerozoli, a także leki przeciwgorączkowe i przeciwzapalne. 

  • Wielomocz (poliuria) – co oznacza i w jakich chorobach może się pojawić? Diagnostyka i leczenie poliurii

    Równowaga płynowa jest kontrolowana przez proces przyjmowania płynów, perfuzji nerek, filtracji kłębuszkowej i resorpcji wody w cewkach zbiorczych nerek. Przyjmowane płyny zwiększają objętość krążącej krwi, a to wzmaga perfuzję nerek i filtrację w kłębuszkach oraz zwiększone wydalanie moczu. Proces ten hamowany jest przez hormon antydiuretyczny (wazopresynę, ADH), wydzielany przez podwzgórze i uwalniany przez przysadkę mózgową. ADH zwiększa resorpcję (wchłanianie) wody w kanalikach zbiorczych nerek, zmniejszając ilość wydalanego moczu. Jeśli dochodzi do zaburzeń np. w wydzielaniu wazopresyny, może pojawić się wielomocz. Czym dokładnie jest poliuria? 

  • Nadmierne pragnienie (polidypsja) – co może oznaczać? Przyczyny i leczenie polidypsji

    Uczucie pragnienia jest subiektywnym odczuciem potrzeby pobierania płynów. Może być ono zmniejszone (w stanach uszkodzenia ośrodka pragnienia w podwzgórzu) lub – częściej – zwiększone. Wzmożone pragnienie (polidypsja) najczęściej idzie w parze z nadmiernym wydzielaniem moczu (poliurią). Zwiększona utrata płynów ustrojowych może odbywać się nie tylko przez nerki, ale także przez skórę (obfite poty), przewód pokarmowy (wymioty, biegunka) lub płuca (gorączka). Pragnienie bywa fizjologiczną reakcją na zwiększoną utratę wody z organizmu, jednak nadmierne jest niemal zawsze objawem chorobowym. 

  • Wypadnięcie dysku – przyczyny, objawy, leczenie, ćwiczenia

    Każdy krążek międzykręgowy kręgosłupa jest zbudowany z dwóch części: miękkiej, galaretowatej części wewnętrznej – jądra miażdżystego i twardego pierścienia włóknistego znajdującego się na zewnętrz. Uraz lub przeciążenie mogą spowodować, że wewnętrzna część krążka wysunie się poza pierścień, nazywa się to wypadnięciem dysku. Jakie objawy powoduje przepuklina krążka międzykręgowego, czyli wypadający dysk?

Porozmawiaj z farmaceutą
Infolinia: 800 110 110

Zadzwoń do nas jeśli potrzebujesz porady farmaceuty.
Jesteśmy dla Ciebie czynni całą dobę, 7 dni w tygodniu, bezpłatnie.

Pobierz aplikację mobilną Doz.pl

Zdarza Ci się ominąć dawkę leku?

Zainstaluj aplikację. Stwórz apteczkę. Przypomnimy Ci kiedy wziąć lek.

Dostępna w
Dlaczego DOZ.pl
Niższe koszta leczenia

Darmowa dostawa do Apteki
Bezpłatna Infolinia dla Pacjentów.

Bezpieczeństwo

Weryfikacja interakcji leków.
Encyklopedia leków i ziół

Wsparcie w leczeniu

Porady na czacie z Farmaceutą.
E-wizyta z lekarzem specjalistą.

Newsletter

Bądź na bieżąco z DOZ.pl

Ważne: Użytkowanie Witryny oznacza zgodę na wykorzystywanie plików cookie. Szczegółowe informacje w Regulaminie.

Zamnij