Niedoczynność tarczycy – objawy, przyczyny, badania i leczenie

Niedoczynność tarczycy (hipotyreoza) to stan, w którym jeden z gruczołów dokrewnych – gruczoł tarczowy – nie wytwarza wystarczającej ilości hormonów: trójjodotyroniny (fT3) i tyroksyny (fT4). Jedną z najczęściej występujących przyczyn niedoczynności tarczycy jest choroba Hashimoto, czyli przewlekłe autoimmunologiczne zapalenie tarczycy. Inne przyczyny to m.in. ostre i podostre zapalenie tarczycy, a także chirurgiczne usunięcie gruczołu. Jakie są objawy niedoczynności tarczycy i jak wygląda leczenie?

1. Niedoczynność tarczycy – co to za schorzenie i czym się charakteryzuje?
2. Niedoczynność tarczycy i jej przyczyny
3. Niedoczynność tarczycy – objawy
4. Badania i diagnostyka niedoczynności tarczycy
5. Niedoczynność tarczycy – leczenie
6. Dieta w niedoczynności tarczycy
7. Niedoczynność tarczycy – najczęściej zadawane pytania

Dzięki temu artykułowi dowiesz się:

• co to jest niedoczynność tarczycy,
• jakie są przyczyny niedoczynności tarczycy,
• jak leczy się niedoczynność tarczycy.

Dzięki temu artykułowi zrozumiesz, czym jest niedoczynność tarczycy, jakie są jej najczęstsze przyczyny oraz które objawy powinny skłonić do wykonania badań. Dowiesz się również, jak wygląda diagnostyka hipotyreozy i na czym polega skuteczne leczenie tej choroby. Artykuł wyjaśnia także, jaką rolę odgrywa dieta i codzienne nawyki w łagodzeniu objawów oraz poprawie samopoczucia.

Niedoczynność tarczycy – co to za schorzenie i czym się charakteryzuje?

Niedoczynność tarczycy to zespół objawów wynikających z niedoboru hormonów tarczycy (tyroksyny i trijodotyroniny). Choroba ta dotyczy najczęściej kobiet. Ze względu na etiologię wyróżnia się trzy postacie niedoczynności hormonalnej tarczycy:

• postać pierwotna (wynikająca z uszkodzenia/braku tkanki gruczołowej tarczycy),
• postać wtórna (występująca na skutek braku wydzielania TSH z przysadki, który pobudza tarczycę do wydzielania hormonów),
• postać trzeciorzędowa (spowodowana brakiem TRH – hormonu podwzgórza regulującego pracę przysadki i pośrednio także tarczycy).

Niedoczynność tarczycy i jej przyczyny

Istnieje kilka przyczyn niedoczynności tarczycy, są to m.in.:

• choroba Hashimoto,
• zapalenia tarczycy o różnej etiologii,
• przedawkowanie leków przeciwtarczycowych.

Choroba Hashimoto

Najczęstszą przyczyną niedoczynności tarczycy jest autoimmunologiczne, przewlekłe zapalenie tarczycy, zwane chorobą Hashimoto. Choroba Hashimoto wynika z zaburzonego działania układu immunologicznego i produkcji przeciwciał przeciwko enzymowi tarczycy – tyreoperoksydazie (anty-TPO) – oraz przeciwko białku tarczycy tyreoglobulinie (anty-Tg). Przeciwciała te pobudzają limfocyty do niszczenia komórek tarczycy.

Przebieg choroby jest długotrwały, rzadko w chorobie Hashimoto pojawia się ból czy tkliwość gruczołu, ale jeśli przebieg jest wyjątkowo zaostrzony, to przejściowo mogą się paradoksalnie ujawnić objawy nadczynności tarczycy, wynikające z uwolnienia dużej ilości hormonów z niszczonych komórek (tzw. hashitoxicosis).

Zapalenia tarczycy

Istnieje kilka różnych podziałów zapaleń tarczycy: ze względu na przebieg kliniczny, obraz histologiczny, a także stan czynnościowy tarczycy.

1. Ostry stan zapalny tarczycy występuje najczęściej w przebiegu zakażenia bakteryjnego, po napromieniowaniu gruczołu, na skutek działania leków (sole litu, amiodaron, pochodne difenylohydantoiny), przy urazach, po traumatyzacji tkanek – np. po zbyt silnym badaniu palpacyjnym.
2. Zapalenia podostre gruczołu tarczowego spowodowane są ziarniniakowym zapaleniem tarczycy, najprawdopodobniej o etiologii wirusowej (świnka, grypa, odra, mononukleoza, wirusy Coxsackie itp.), z towarzyszącym bólem, obrzękiem gruczołu i gorączką. Ustępuje samoistnie, częściej dotyczy kobiet.
3. Innym przykładem podostrego zapalenia tarczycy jest poporodowe zapalenie tarczycy, które występuje u ok. 5% kobiet. Pojawia się zazwyczaj w przeciągu roku od porodu, zwykle ma samoograniczający się przebieg. W grupie ryzyka znajdują się kobiety z cukrzycą typu 1, z obecnymi przed ciążą przeciwciałami anty-TPO, po przebytym poronieniu, z depresją poporodową i dodatnim wywiadem rodzinnym w kierunku chorób autoimmunologicznych tarczycy.

Inne przyczyny niedoczynności tarczycy

1. Niedoczynność tarczycy może mieć tło jatrogenne na skutek wycięcia części lub całej tarczycy, przedawkowania leków przeciwtarczycowych, a także stosowania leków blokujących syntezę, uwalnianie oraz transport we krwi hormonów T3 i T4 (związki litu, nitroprusydek sodu, fenytoina, interferon alfa, nadchloran potasu, estrogeny, GKS, beta-adrenolityki, amiodaron).
2. Do niedoczynności mogą prowadzić także niedoczynność przysadki oraz podwzgórza (guzy, zapalenie, uraz, martwica na skutek niedokrwienia – inaczej poporodowa martwica przysadki), niedobór jodu, ale również nadmiar jodu – jod utleniony do jodków unieczynnia enzym tarczycy (TPO).
3. Niedoczynność tarczycy u noworodków i niemowląt może być spowodowana przez częściowy lub całkowity brak rozwoju gruczołu, wrodzoną niedoczynność tarczycy wywołaną zaburzeniami genetycznymi (defekty tyreoperoksydazy, tyreoglobuliny, dejodynazy itp.), niedoczynnością tarczycy u matki, nieleczoną w trakcie ciąży.
4. Wśród rzadkich przyczyn można także wyszczególnić oporność receptorów tarczycy na TSH oraz oporność tkanek obwodowych na działanie tyroksyny i trijodotyroniny.

Niedoczynność tarczycy – objawy

Osoby z niedoczynnością tarczycy cechują się spowolnieniem metabolizmu organizmu, co obrazuje się:

• nadmierną sennością,
• przyrostem masy ciała,
• gorszą koncentracją i zaburzeniami pamięci,
• depresją,
• łatwym marznięciem, ciągłym uczuciem zimna,
• zaparciami.

Objawy skórne niedoczynności tarczycy

Niedobór T4 i T3 powoduje również zmiany skórne – cera staje się zimna, blada, przesuszona, łuszcząca się na łokciach i kolanach. Towarzyszy temu nadmierne wypadanie włosów (m.in. brwi), a także tzw. obrzęk śluzowaty w obrębie twarzy, powiek i rąk – z powodu zmniejszonego wydalania wody. Na skutek pogrubienia strun głosowych i powiększenia języka głos staje się matowy, niski, ochrypły.

Objawy niedoczynności gruczołu tarczowego ze strony układu sercowo-naczyniowego

• bradykardia (wolne bicie serca),
• niskie ciśnienie tętnicze,
• czasami powiększenie sylwetki serca w badaniach obrazowych.

Niedoczynność tarczycy – pozostałe objawy

1. Chorzy z niedoczynnością tarczycy łatwiej się męczą, mają mniejszą siłę mięśniową, mogą u nich występować mononeuropatie, pogorszenie słuchu, parestezje.
2. W badaniach laboratoryjnych można stwierdzić anemię i dyslipidemie (wzrost LDL i TG), czasami hiponatremię.
3. W zaawansowanej chorobie dochodzi do niewydolności serca, niewydolności oddechowej, wodobrzusza.
4. W przypadku wrodzonej niedoczynności tarczycy bez wdrożonego leczenia może dochodzić do głębokiego upośledzenia umysłowego, głuchoty, zaburzeń układu nerwowego.
5. U dzieci niedoczynność tarczycy może objawiać się zaburzeniami wzrastania.

Subkliniczna niedoczynność tarczycy

Subkliniczna niedoczynność tarczycy cechuje się brakiem występowania klinicznych objawów niedoczynności tarczycy oraz poziomem hormonów tarczycy w granicy normy.

Badania i diagnostyka niedoczynności tarczycy

Podstawowym badaniem w diagnostyce niedoczynności tarczycy jest określenie poziomu TSH, stężenie hormonu tyreotropowego:

• wzrasta w niedoczynności pierwotnej (także subklinicznej, bezobjawowej),
• maleje w niedoczynności wtórnej i trzeciorzędowej.

Norma TSH u dorosłego wynosi 0,4-4,0 mIU/l, a w ciąży górna granica powinna być niższa niż 2,5 mIU/l. U osób starszych, po 60. roku życia, górna granica jest wyższa i wynosi <6 mIU/l. Poziom wolnych hormonów (fT3 – trójjodotyroniny, fT4 – tyroksyny) w niedoczynności jest obniżony.

Inne badania przydatne w diagnostyce różnicowej to:

• poziom TRH (czyli tyreoliberyny, hormonu uwalniającego tyreotropinę),
• przeciwciała anty-TPO (przeciwciała skierowane przeciwko antygenom tarczycy),
• anty-Tg (przeciwciała przeciwko tyreoglobulinie),
• anty-TSHR (przeciwciała przeciwko receptorowi dla tyreotropiny),
• badanie jodochwytności tarczycy,
• USG tarczycy,
• biopsja cienkoigłowa i badanie histopatologiczne.

Niedoczynność tarczycy – leczenie

W przypadku choroby Hashimoto nie ma leczenia przyczynowego – można jedynie zastosować substytucyjną podaż lewotyroksyny, którą chorzy muszą zażywać do końca życia.

Lewotyroksyna to syntetyczny analog tyroksyny. Przyjmuje się ją rano, na czczo, 30-60 minut przed posiłkiem, raz dzienne i o stałej porze. Zapalenia tarczycy o etiologii bakteryjnej są wskazaniem do włączenia antybiotykoterapii, zapalenia o innej etiologii zazwyczaj są samoograniczające się i wymagają jedynie leczenia objawowego.

Dieta w niedoczynności tarczycy

Nie istnieje jedna uniwersalna dieta w niedoczynności tarczycy, która zapewniałaby spadek masy ciała i ustąpienie innych objawów, jednak na pewno powinna być ona oparta na zasadach prawidłowego odżywiania. Zalecenia dietetyczne powinny być dobierane indywidualnie dla każdego pacjenta w zależności od jego wieku, płci, aktywności fizycznej, chorób współistniejących, zapotrzebowania energetycznego.

Podstawą są regularne posiłki, należy pamiętać przy tym, że niedobory białka, selenu, jodu, żelaza, cynku mogą nasilać niedobór hormonów tarczycy, dlatego bardzo restrykcyjne diety są przeciwwskazane.

Bezzasadne jest także włączanie diety bezglutenowej czy bezmlecznej bez wcześniejszej konsultacji z lekarzem. Chory z niedoczynnością tarczycy powinien natomiast uważać na pokarmy bogate w substancje wolotwórcze (goitrogeny), są to np.: soja, maniok, ciecierzyca, groch, kapusta, brukselka, orzeszki ziemne.

Niedoczynność tarczycy – najczęściej zadawane pytania

Czy niedoczynność tarczycy to to samo co choroba Hashimoto?

Nie, choroba Hashimoto i niedoczynność tarczycy to nie to samo. Hashimoto jest chorobą autoimmunologiczną, która często z czasem prowadzi do niedoczynności tarczycy, ale nie każdy pacjent z Hashimoto ma niedoczynność. Można też mieć niedoczynność tarczycy z innych przyczyn niż Hashimoto.

Jak wygląda brzuch przy niedoczynności tarczycy?

Niedoczynność tarczycy może sprzyjać wzdęciom, zaparciom i zatrzymywaniu wody, dlatego część pacjentów obserwuje uczucie powiększonego lub napiętego brzucha. 

Czy stres może nasilać objawy niedoczynności tarczycy?

Przewlekły stres może pogarszać samopoczucie i nasilać odczuwanie objawów u osób z niedoczynnością tarczycy lub Hashimoto. Istnieją również dane sugerujące wpływ stresu na funkcjonowanie układu odpornościowego i metabolizm hormonów tarczycy.

Czy inozytol może załagodzić objawy niedoczynności tarczycy?

Niektóre badania sugerują, że mio-inozytol – szczególnie w połączeniu z selenem – może korzystnie wpływać na wrażliwość receptorów komórkowych na TSH i samopoczucie u części pacjentów z Hashimoto oraz subkliniczną niedoczynnością tarczycy.