Lit – co to za pierwiastek? Gdzie występuje i jak wygląda leczenie węglanem litu?

Lit jest jednym z ważniejszych leków stosowanych przy chorobie afektywnej dwubiegunowej. W czasie leczenia tym preparatem należy ściśle monitorować jego stężenie we krwi, gdyż granica między dawką toksyczną a terapeutyczną litu jest bardzo cienka. Jaką funkcję w organizmie pełni lit i jakie powinny być jego wartości u zdrowego człowieka? Na czym polega terapia tym pierwiastkiem i przy jakich jeszcze schorzeniach jest stosowana?

1. Czym jest lit?
2. W jakich sytuacjach mierzy się poziom litu we krwi?
3. Czy można mieć za niski poziom litu?
4. Nadmiar litu – objawy
5. Podawanie i dawkowanie węglanu litu w celach terapeutycznych – zasady
6. Lit w organizmie człowieka – najczęściej zadawane pytania

Z tego artykułu dowiesz się:

• czym jest lit i jakie jest jego znaczenie w leczeniu choroby afektywnej dwubiegunowej i depresji lekoopornej,
• jakie jest pożądane stężenie litu w organizmie i w jaki sposób dobiera się odpowiednią dawkę terapeutyczną węglanu litu,
• jakie są objawy zbyt niskiego i zbyt wysokiego poziomu litu w organizmie.

Artykuł pozwoli zrozumieć, jak uniknąć niepożądanych efektów w terapii litem i jak istotne jest monitorowanie stężenia litu w jej czasie.

Czym jest lit?

Lit to lekki pierwiastek z grupy metali. Ma on szerokie zastosowanie w przemyśle, stosuje się go m. in. w produkcji szkła i ceramiki, lotnictwie, przemyśle kosmicznym, bateriach i akumulatorach. Nie do końca jasna jest biologiczna rola litu w organizmie człowieka, zwierząt i roślin, pewne jest jednak, że niewielkie stężenia tego pierwiastka obecne są w każdym organizmie żywym. Ze względu na swoje właściwości lit już wiele lat temu znalazł również zastosowanie w leczeniu pacjentów z chorobą afektywną dwubiegunową i z depresją.

Lit w organizmie człowieka

W leczeniu psychiatrycznym stosuje się węglan litu o działaniu normotymicznym (stabilizującym nastrój). Mimo że fizjologiczny mechanizm działania pierwiastka nie został dokładnie opisany w literaturze, istnieją hipotezy o jego wpływie na czynność elektryczną neuronów, uwalnianie i wychwyt neuroprzekaźników, zwłaszcza serotoniny i dopaminy oraz wpływie na pracę hormonalną podwzgórza i tarczycy.

W jakich sytuacjach mierzy się poziom litu we krwi?

W związku z tym, że stężenie litu nie powinno przekroczyć wąskiego zakresu terapeutycznego, poziom pierwiastka we krwi mierzy się w trakcie monitorowania terapii tym lekiem u pacjentów leczonych psychiatrycznie. Badanie powtarza się regularnie w myśl zaleceń lekarskich, aby zapobiec przedawkowaniu leków i wystąpieniu zatrucia litem u pacjenta.

Zakres terapeutyczny u pacjentów leczonych litem to wartość pomiędzy 0,5 a 1,2 mmol/L. U pacjentów stosujących lit w przypadku zaburzeń afektywnych, pożądany poziom w surowicy mieści się w zakresie 0,5 do 0,8 mmol/L, natomiast u pacjentów w ostrej fazie manii wartość ta powinna być wyższa i mieścić się w granicach od ok. 0,6 do 1,2 mmol/L. Za toksyczne stężenie litu uważa się wartość powyżej 1,5 mmol/L.

Czy można mieć za niski poziom litu?

Nie istnieje rozpoznanie niedoboru litu, nie opisano klinicznie istotnego zespołu niedoboru litu. Objawy takie jak drażliwość czy zaburzenia nastroju nie są specyficzne dla jego niskiego poziomu. Ze względu na funkcje jakie pełni w organizmie, przypuszcza się, że jego niedobór teoretycznie może być źródłem problemów z koncentracją, wahań nastroju i wagi oraz trudności ze snem, drażliwością. Pacjenci mogą być bardziej podatni na stres, reagować agresywnie na stresujące i niespodziewane sytuacje, mogą również popadać w stany depresyjne.

Nadmiar litu – objawy

Zakres terapeutyczny dla litu jest niezwykle wąski, oznacza to, że bardzo łatwo przedawkować go w trakcie terapii. Zbyt wysoki poziom litu prowadzi bezpośrednio do zatrucia tym mikroelementem. Pacjenci, u których stwierdza się zatrucie litem mają zwykle gwałtowne objawy ze strony:

• układu pokarmowego (wymioty, mdłości, biegunki),
• układu nerwowego (drgawki, uczucie splątania, zaburzenia mowy).

W skrajnych przypadkach do objawów ze strony układu nerwowego mogą dołączyć ataki padaczkowe i otępienie, a znaczące przedawkowanie pierwiastka może doprowadzić nawet do śmierci pacjenta. Nie należy nigdy suplementować litu bez konsultacji z lekarzem.

Podawanie i dawkowanie węglanu litu w celach terapeutycznych – zasady

Lit w postaci węglanu litu podaje się pacjentom drogą doustną, wyłącznie w formie leku na zalecenie lekarza. Nie ma jednej ściśle określonej dawki terapeutycznej. Dawkę dostosowuje się empirycznie, uzależniając ją od objawów klinicznych występujących u pacjenta, jego wieku i wagi oraz stale monitorując przy tym poziom litu we krwi.

Lek łatwo się wchłania, przenika do mleka kobiecego i płynu komórkowego i pozakomórkowego, w większości (ok. 95%) wydalany jest z moczem, a tylko około 5% litu usuwa się z organizmu z potem. Generalnie, celem terapii litem jest osiągnięcie dawki terapeutycznej, dzięki której pacjent nie będzie odczuwał ani objawów choroby afektywnej dwubiegunowej, ani nieprzyjemnych działań niepożądanych i skutków ubocznych. W leczeniu istotne jest, by uczulić pacjenta, że niedozwolone jest samodzielne i nagłe odstawienie leku ani zmiana dawki (niezależnie od tego, czy chodzi o jej zwiększenie czy zmniejszenie). Przy leczeniu większymi dawkami litu mogą u pacjenta wystąpić zaburzenia psychomotoryczne, przy których nie należy prowadzić pojazdów i obsługiwać maszyn z ruchomymi elementami.

Na stężenie litu w surowicy mogą mieć również wpływ inne stosowane przez pacjenta leki i suplementy, jak choćby popularne niesteroidowe leki przeciwzapalne, leki stosowane w infekcjach układu moczowego, leki na nadciśnienie czy leki przeciwpadaczkowe. Również niektóre zmiany w diecie (np. dieta ubogosodowa) czy choroby przebiegające z wymiotami czy biegunką mogą przyczynić się do wahań stężenia litu, dlatego istotne jest, żeby w sytuacji ich wystąpienia dodatkowo monitorować poziom tego pierwiastka u pacjentów w terapii.

W jakich przypadkach jest zlecane badanie poziomu litu?

Na badanie stężenia litu może skierować pacjenta lekarz psychiatra lub lekarz POZ. Zlecane jest ono zwykle u pacjentów, którym przepisano terapię litem albo u osób wracających do leczenia po dłuższej przerwie. Na początku terapii oznaczenia wykonuje się bardzo często, a po osiągnięciu żądanego poziomu litu we krwi pacjenta monitoruje się w stałych, kilkudniowych odstępach. W przypadku pacjentów, którzy leczeni są tym pierwiastkiem, ale ich stan nie poprawia się, również zaleca się oznaczenie poziomu litu we krwi. Robi się to w celu sprawdzenia, czy pacjent przyjmuje leki zgodnie ze wskazaniami lekarskimi i czy stężenie mikroelementu w jego krwi osiągnęło już założony poziom terapeutyczny. Nie zaleca się wykonywania badania poziomu litu u osób zdrowych.

Lit w organizmie człowieka – najczęściej zadawane pytania

Czy lit to lek psychotropowy?

Mimo że fizjologiczna rola litu w organizmie ludzkim nie została dokładnie opisana, lek ten znany jest jako stabilizator nastroju (lek o właściwościach normotymicznych). Przepisuje się go pacjentom z chorobą afektywną biegunową i depresją oporną na leczenie innymi lekami.

Jakie są skutki uboczne przyjmowania litu?

W leczeniu choroby afektywnej dwubiegunowej lit przepisuje się pacjentom do codziennego stosowania do końca życia. Przy właściwie dobranej dawce terapeutycznej występowanie objawów ubocznych nie jest częste i sprowadza się do odczuwania senności i zmęczenia, nudności i drżenia rąk. Objawy ustępują zwykle po niewielkim zredukowaniu dawki leku.

Czy lit jest szkodliwy?

Przy nieodpowiednim dobraniu dawki terapeutycznej lub przedawkowaniu, lit może wykazywać działanie toksyczne. Nadmiar litu w organizmie może prowadzić do zaburzeń w obrębie układu moczowego (włącznie z uszkodzeniem nerek), układu krążenia, hormonalnego i nerwowego (drgawki, niepokój, wahania nastroju, śpiączka), a nawet do zgonu pacjenta.

Co wypłukuje lit z organizmu?

Lit usuwany jest z organizmu w 95% przez nerki z moczem, natomiast tylko ok. 5% litu usuwane jest z potem. Na zmniejszenie stężenia litu w surowicy pacjenta wpływ mają również:

• nadmierne przyjmowanie kofeiny i teofiliny,
• zmiany w diecie (np. wprowadzenie diety ubogiej w sól),
• stosowanie niektórych leków,
• odwodnienie w wyniku forsownego treningu czy chorób przebiegających z biegunką i wymiotami.

U osób długotrwale przyjmujących ten mikroelement ważne są zatem zarówno odpowiednia dieta i nawodnienie, jak i stałe monitorowanie stężenia pierwiastka, zwłaszcza przy równoległym leczeniu się innymi lekami lub przy zmianie dawki terapeutycznej litu.

Z czym nie łączyć litu?

Niektóre leki mogą zwiększać ryzyko zatrucia litem poprzez podniesienie jego stężenia we krwi, z kolei inne substancje lecznicze mogą nasilać jego działania neurotoksyczne. Należy zachować szczególną ostrożność w przyjmowaniu litu wraz z diuretykami moczopędnymi (np. furosemid, diuretyki tiazydowe), niektórymi lekami nasercowymi, karbamazepiną czy innymi neuroleptykami (lekami przeciwpsychotycznymi) i lekami przeciwpadaczkowymi, jak np. kwas walproinowy. Oprócz łączenia litu z innymi substancjami farmakologicznymi, zaleca się również dużą ostrożność w przypadku równoległego przyjmowania niektórych suplementów diety i niektórych ziół. Należy zachować również ostrożność przy równoległym stosowaniu leków z grupy NLPZ oraz SSRI (selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny) i TLPD (trójpierścieniowe leki przecidepresyjne) oraz przy flozynach i związkach alkalizujących, takich jak węglan sodu. Mieszanki ziołowe zawierające zioła o działaniu uspokajającym, jak np. melisę czy dziurawiec, mogą nasilać senność i osłabienie u pacjenta. Suplementy o działaniu moczopędnym oraz zawierające duże dawki witaminy B6, magnezu, wapnia i sodu mogą zaburzać bilans elektrolitowy organizmu, co z kolei może zaburzać stężenie litu. W trakcie przyjmowania litu pacjent powinien także unikać nagłego odwodnienia lub zbyt dużego spożycia płynów oraz nie powinien łączyć litu z alkoholem.

Czy lit wpływa na tarczycę?

Leczenie litem istotnie wpływa na czynność tarczycy. Najczęściej prowadzi do wola i niedoczynności tarczycy, rzadziej do nadczynności, może również nasilać istniejącą autoimmunizację. Lit gromadzi się w tarczycy w stężeniu około 3-4 razy większym niż w osoczu i hamuje zarówno syntezę, jak i uwalnianie hormonów tarczycy. Hamuje wychwyt jodu, modyfikuje tyreoglobulinę oraz zmniejsza obwodową konwersję tyroksyny do trójjodotyroniny. Skutkiem spadku stężenia hormonów tarczycy jest wzrost stężenia TSH, co stymuluje rozrost tyreocytów i powiększenie gruczołu (wole) u ok. 7 do nawet 50% pacjentów. Lit zwiększa ekspresję autoantygenów na powierzchni tyreocytów oraz moduluje odpowiedź limfocytów B i T i może nasilać istniejący proces autoimmunologiczny. U osób, które już przed leczeniem mają przeciwciała przeciwtarczycowe (np. anty TPO), leczenie litem wiąże się z większym ryzykiem klinicznej choroby tarczycy. Przed rozpoczęciem leczenia litem zaleca się zatem oznaczenie TSH (często także fT4 i przeciwciał anty TPO), aby wykryć istniejące choroby tarczycy. W trakcie przewlekłego leczenia liczne wytyczne rekomendują kontrolę TSH/fT4 co ok. 6 miesięcy, częściej u kobiet w średnim wieku i pacjentów z obecnymi przeciwciałami.

Czy można pić kawę przyjmując lit?

Kofeina zawarta w kawie może zmniejszać stężenie litu i osłabiać jego działanie terapeutyczne, zatem wskazane jest stałe monitorowanie stężenia litu, a przy tym niezmienianie ilości przyjmowanej kofeiny w sposób nagły, ponieważ może to wpłynąć na nagłe zwiększenie stężenia leku w organizmie.