Lit – co to za pierwiastek? Gdzie występuje i jak wygląda leczenie węglanem litu?

Lit jest jednym z ważniejszych leków stosowanych w leczeniu choroby afektywnej dwubiegunowej. W czasie terapii należy ściśle monitorować stężenie litu we krwi, ponieważ granica między dawką toksyczną a terapeutyczną jest bardzo cienka. Jaką funkcję w organizmie pełni lit i jakie powinny być jego wartości u zdrowego człowieka? Na czym polega terapia tym pierwiastkiem i w jakich innych schorzeniach jest stosowana?

1. Czym jest lit?
2. W jakich sytuacjach mierzy się poziom litu we krwi?
3. Czy można mieć za niski poziom litu?
4. Nadmiar litu – objawy
5. Podawanie i dawkowanie węglanu litu w celach terapeutycznych – zasady
6. Lit w organizmie człowieka – najczęściej zadawane pytania

Z tego artykułu dowiesz się:

• czym jest lit i jakie jest jego znaczenie w leczeniu choroby afektywnej dwubiegunowej i depresji lekoopornej;
• jakie jest pożądane stężenie litu w organizmie i w jaki sposób dobiera się odpowiednią dawkę terapeutyczną węglanu litu;
• jakie są objawy zbyt niskiego i zbyt wysokiego poziomu litu w organizmie.

Artykuł wyjaśnia, jak uniknąć niepożądanych efektów podczas leczenia litem i jak istotne jest monitorowanie stężenia litu w trakcie terapii.

Czym jest lit?

Lit to lekki pierwiastek z grupy metali. Ma szerokie zastosowanie w przemyśle – wykorzystuje się go m.in. w produkcji szkła i ceramiki, w lotnictwie, przemyśle kosmicznym oraz w bateriach i akumulatorach. Biologiczna rola litu w organizmie człowieka, zwierząt i roślin nie jest w pełni zrozumiana, jednak wiadomo, że niewielkie stężenia tego pierwiastka są obecne w każdym organizmie żywym. Ze względu na swoje właściwości lit już wiele lat temu znalazł również zastosowanie w leczeniu pacjentów z chorobą afektywną dwubiegunową i depresją.

Lit w organizmie człowieka

W leczeniu psychiatrycznym stosuje się węglan litu o działaniu normotymicznym (stabilizującym nastrój). Mimo że fizjologiczny mechanizm działania pierwiastka nie został dokładnie opisany w literaturze, istnieją hipotezy o jego wpływie na czynność elektryczną neuronów, uwalnianie i wychwyt neuroprzekaźników, zwłaszcza serotoniny i dopaminy, oraz na pracę hormonalną podwzgórza i tarczycy.

W jakich sytuacjach mierzy się poziom litu we krwi?

Ze względu na to, że stężenie litu nie powinno przekroczyć wąskiego zakresu terapeutycznego, poziom tego pierwiastka we krwi kontroluje się podczas monitorowania terapii u pacjentów leczonych psychiatrycznie. Badanie powtarza się regularnie zgodnie z zaleceniami lekarza, aby zapobiec przedawkowaniu leków i wystąpieniu zatrucia litem.

Zakres terapeutyczny u pacjentów leczonych litem to wartość od 0,5 do 1,2 mmol/L. U pacjentów stosujących lit w przypadku zaburzeń afektywnych pożądany poziom w surowicy mieści się w zakresie 0,5–0,8 mmol/L, natomiast u pacjentów w ostrej fazie manii wartość ta powinna być wyższa i wynosić ok. 0,6–1,2 mmol/L. Za toksyczne stężenie litu uważa się wartości powyżej 1,5 mmol/L.

Czy można mieć za niski poziom litu?

Nie istnieje rozpoznanie niedoboru litu i nie opisano klinicznie istotnego zespołu jego niedoboru. Objawy takie jak drażliwość czy zaburzenia nastroju nie są specyficzne dla niskiego poziomu tego pierwiastka. Ze względu na funkcje, jakie lit pełni w organizmie, przypuszcza się, że jego niedobór teoretycznie może być źródłem problemów z koncentracją, wahań nastroju i wagi oraz trudności ze snem czy z drażliwością. Pacjenci mogą być bardziej podatni na stres, reagować agresywnie na stresujące i niespodziewane sytuacje, mogą również popadać w stany depresyjne.

Nadmiar litu – objawy

Zakres terapeutyczny dla litu jest niezwykle wąski, dlatego bardzo łatwo przedawkować go w trakcie terapii. Zbyt wysoki poziom litu prowadzi bezpośrednio do zatrucia tym mikroelementem. Pacjenci, u których stwierdza się zatrucie litem, mają zwykle gwałtowne objawy ze strony:

• układu pokarmowego (wymioty, mdłości, biegunki),
• układu nerwowego (drgawki, uczucie splątania, zaburzenia mowy).

W skrajnych przypadkach mogą wystąpić ataki padaczkowe i otępienie, a znaczące przedawkowanie tego pierwiastka może doprowadzić nawet do śmierci pacjenta. Nie należy nigdy suplementować litu bez konsultacji z lekarzem.

Podawanie i dawkowanie węglanu litu w celach terapeutycznych – zasady

Lit w postaci węglanu litu podaje się pacjentom doustnie wyłącznie na zalecenie lekarza. Nie ma jednej ściśle określonej dawki terapeutycznej. Dawkę dostosowuje się empirycznie, z uwzględnieniem objawów klinicznych występujących u pacjenta, jego wieku oraz wagi. Należy przy tym stale monitorować poziom litu we krwi.

Lek łatwo się wchłania, przenika do mleka kobiecego oraz płynu komórkowego i pozakomórkowego. W większości (ok. 95%) jest wydalany z moczem, a tylko około 5% litu jest usuwane z organizmu z potem. Celem terapii litem jest osiągnięcie dawki terapeutycznej, dzięki której pacjent nie będzie odczuwał ani objawów choroby afektywnej dwubiegunowej, ani nieprzyjemnych działań niepożądanych i skutków ubocznych. Należy uczulić pacjenta, że niedozwolone jest samodzielne i nagłe odstawienie leku ani zmienianie dawki (niezależnie od tego, czy chodzi o jej zwiększenie, czy zmniejszenie). Przy leczeniu większymi dawkami litu u pacjenta mogą wystąpić zaburzenia psychomotoryczne, dlatego w takim przypadku nie należy prowadzić pojazdów i obsługiwać maszyn z ruchomymi elementami.

Na stężenie litu w surowicy mogą mieć również wpływ inne stosowane przez pacjenta leki i suplementy, np. popularne niesteroidowe leki przeciwzapalne, leki stosowane w infekcjach układu moczowego, leki na nadciśnienie czy leki przeciwpadaczkowe. Ponadto niektóre zmiany w diecie (np. dieta ubogosodowa) czy choroby przebiegające z wymiotami lub biegunką mogą przyczynić się do wahań stężenia litu, dlatego w takich sytuacjach należy dodatkowo monitorować poziom tego pierwiastka u pacjentów w terapii.

W jakich przypadkach zleca się badanie poziomu litu?

Na badanie stężenia litu może skierować lekarz psychiatra lub lekarz POZ. Wykonuje się je u pacjentów poddanych terapii litem albo u osób wracających do leczenia po dłuższej przerwie. Na początku terapii oznaczenia wykonuje się bardzo często, a po osiągnięciu pożądanego poziomu litu we krwi pacjent jest monitorowany w stałych, kilkudniowych odstępach. Oznaczenie poziomu litu we krwi zaleca się także wtedy, gdy leczenie nie przynosi oczekiwanych efektów. Badanie pozwala ocenić, czy pacjent przyjmuje leki zgodnie ze wskazaniami lekarskimi i czy stężenie mikroelementu w jego krwi osiągnęło już założony poziom terapeutyczny. Nie zaleca się wykonywania badania poziomu litu u osób zdrowych.

Lit w organizmie człowieka – najczęściej zadawane pytania

Czy lit to lek psychotropowy?

Mimo że fizjologiczna rola litu w organizmie ludzkim nie została dokładnie opisana, lek ten znany jest jako stabilizator nastroju (lek o właściwościach normotymicznych). Przepisuje się go pacjentom z chorobą afektywną biegunową i depresją oporną na leczenie innymi lekami.

Jakie są skutki uboczne przyjmowania litu?

W leczeniu choroby afektywnej dwubiegunowej lit przepisuje się pacjentom do codziennego stosowania do końca życia. Przy prawidłowo dobranej dawce terapeutycznej działania niepożądane są rzadkie i obejmują senność, zmęczenie, nudności i drżenie rąk. Objawy ustępują zwykle po niewielkim zredukowaniu dawki leku.

Czy lit jest szkodliwy?

Przy nieodpowiednim dobraniu dawki lub przedawkowaniu lit może wykazywać działanie toksyczne. Nadmiar litu w organizmie może prowadzić do zaburzeń w obrębie układu moczowego (włącznie z uszkodzeniem nerek), układu krążenia, układu hormonalnego i nerwowego (drgawki, niepokój, wahania nastroju, śpiączka), a nawet do zgonu pacjenta.

Co wypłukuje lit z organizmu?

Na zmniejszenie stężenia litu w surowicy pacjenta mają wpływ następujące czynniki:

• nadmierne przyjmowanie kofeiny i teofiliny,
• zmiany w diecie (np. wprowadzenie diety ubogiej w sól),
• stosowanie niektórych leków,
• odwodnienie w wyniku forsownego treningu czy chorób przebiegających z biegunką i wymiotami.

U osób długotrwale przyjmujących lit ważne są zatem odpowiednia dieta i nawodnienie oraz monitorowanie stężenia tego pierwiastka, zwłaszcza przy równoległym przyjmowaniu innych leków lub przy zmianie dawki terapeutycznej litu.

Z czym nie łączyć litu?

Niektóre leki mogą zwiększać ryzyko zatrucia litem poprzez podniesienie jego stężenia we krwi, z kolei inne substancje lecznicze mogą nasilać jego działania neurotoksyczne. Należy zachować szczególną ostrożność w przyjmowaniu litu wraz z diuretykami moczopędnymi (np. furosemid, diuretyki tiazydowe), niektórymi lekami nasercowymi, karbamazepiną czy innymi neuroleptykami (lekami przeciwpsychotycznymi) i lekami przeciwpadaczkowymi (np. kwas walproinowy). Zaleca się również dużą ostrożność w przypadku równoległego przyjmowania niektórych suplementów diety i ziół oraz przy jednoczesnym stosowaniu leków z grupy NLPZ, SSRI (selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny), TLPD (trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne), a także flozyn i związków alkalizujących takich jak węglan sodu. Mieszanki ziołowe zawierające zioła o działaniu uspokajającym, np. melisę czy dziurawiec, mogą nasilać senność i osłabienie. Suplementy o działaniu moczopędnym oraz zawierające duże dawki witaminy B6, magnezu, wapnia i sodu mogą zaburzać bilans elektrolitowy organizmu, co z kolei może zaburzać stężenie litu. W trakcie przyjmowania litu pacjent powinien także unikać nagłego odwodnienia lub zbyt dużego spożycia płynów oraz nie powinien łączyć litu z alkoholem.

Czy lit wpływa na tarczycę?

Leczenie litem istotnie wpływa na czynność tarczycy. Najczęściej prowadzi do wola i niedoczynności tarczycy, rzadziej do nadczynności, może również nasilać istniejącą autoimmunizację. Lit gromadzi się w tarczycy w stężeniu około 3–4 razy większym niż w osoczu i hamuje zarówno syntezę, jak i uwalnianie hormonów tarczycy. Hamuje wychwyt jodu, modyfikuje tyreoglobulinę oraz zmniejsza obwodową konwersję tyroksyny do trójjodotyroniny. Skutkiem spadku stężenia hormonów tarczycy jest wzrost stężenia TSH, co z kolei stymuluje rozrost tyreocytów i powiększenie gruczołu (wole) u ok. 7% do nawet 50% pacjentów. Lit zwiększa ekspresję autoantygenów na powierzchni tyreocytów oraz moduluje odpowiedź limfocytów B i T, dlatego może nasilać istniejący proces autoimmunologiczny. U osób, u których już przed leczeniem występują przeciwciała przeciwtarczycowe (np. anty TPO), leczenie litem wiąże się z większym ryzykiem klinicznej choroby tarczycy. Przed rozpoczęciem leczenia litem zaleca się zatem oznaczenie TSH (często także fT4 i przeciwciał anty-TPO) w celu wykrycia istniejących chorób tarczycy. W trakcie przewlekłego leczenia liczne wytyczne rekomendują kontrolę TSH/fT4 co ok. 6 miesięcy, częściej u kobiet w średnim wieku i u pacjentów z obecnymi przeciwciałami.

Czy można pić kawę podczas przyjmowania litu?

Kofeina zawarta w kawie może zmniejszać stężenie litu i osłabiać jego działanie terapeutyczne, dlatego wskazane jest stałe monitorowanie stężenia litu oraz utrzymywanie stałego poziomu spożycia kofeiny i unikanie nagłych zmian, ponieważ może to wpłynąć na zwiększenie stężenia leku w organizmie.