Mikrobiota jelitowa a odchudzanie. Czy bakterie w jelitach mają wpływ na redukcję masy ciała?

Otyłość jest przewlekłą chorobą charakteryzującą się nieprawidłowym, nadmiernym gromadzeniem się tkanki tłuszczowej w organizmie. W ciągu ostatnich 50 lat liczba chorych potroiła się, a otyłość osiągnęła skalę epidemii. Z przeprowadzonych badań wynika, że zaburzenia równowagi mikrobioty jelitowej często współwystępują z otyłością i prawdopodobnie uczestniczą w jej rozwoju. Czy bakterie w jelitach mają wpływ na redukcję masy ciała?

1. Mikrobiota jelitowa i jej rola w organizmie
2. Czy zaburzenia mikrobioty jelitowej i otyłość są powiązane?
3. Jak dbać o stan mikrobioty jelitowej podczas redukcji?
4. Suplementacja probiotykami podczas odchudzania
5. Mikrobiota jelitowa a redukcja masy ciała – najczęściej zadawane pytania

Z tego artykułu dowiesz się:

• czym jest mikrobiota jelitowa i jaką rolę pełni w organizmie,
• czy zaburzenia mikrobioty jelitowej są związane z otyłością,
• jak dbać o stan mikrobioty jelitowej podczas redukcji,
• czy suplementacja probiotykami podczas odchudzania może być skuteczna.

Dzięki temu artykułowi zrozumiesz, czym jest mikrobiota jelitowa i jaką rolę odgrywa w organizmie człowieka, a także nauczysz się świadomie wybierać produkty i potrawy, które wspierają zachowanie równowagi mikroorganizmów w jelitach.

Mikrobiota jelitowa i jej rola w organizmie

Mikrobiota jelitowa stanowi zróżnicowany i dynamiczny kompleks mikroorganizmów zasiedlających przewód pokarmowy człowieka, głównie okrężnicę. Pod pojęciem mikrobioty jelitowej rozumiemy wszystkie mikroorganizmy obecne w jelitach: bakterie, wirusy, archeony, eukariota i grzyby, a także ich geny. Szacuje się, że mikrobiota jelitowa składa się z około tysiąca różnych gatunków bakterii, z których większość stanowią bakterie beztlenowe. Blisko 90% wszystkich mikroorganizmów jelitowych należy do bakterii typu Bacteroidetes i Firmicutes, a pozostałe do Actinobacteria, Proteobacteria, Verrucomicrobia, Fusobacteria, Cyanobacteria i Spirochaeates.

U ludzi występuje znaczne zróżnicowanie mikrobiologiczne na poziomie gatunku i szczepu, przy czym każdy człowiek ma swój własny, unikalny skład mikrobioty jelitowej, uwarunkowany m.in. przez predyspozycje genetyczne, początkową kolonizację przewodu pokarmowego przy urodzeniu, wiek oraz dietę i styl życia.

Do istotnych funkcji mikrobioty jelitowej w organizmie człowieka należą także ochrona przed zakażeniami przewodu pokarmowego, rozkład toksyn i kancerogenów (czynników rakotwórczych) oraz rozwój i kształtowanie układu odpornościowego. Mikrobiota jelitowa odpowiada za rozkład i fermentację niestrawionych resztek pokarmowych, w wyniku czego powstają krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe (masłowy, octowy i propionowy), które odżywiają i regenerują komórki nabłonka jelit, wzmacniają integralność bariery jelitowej, zmniejszają stan zapalny jelit oraz modulują odpowiedź immunologiczną. Ponadto mikrobiota przewodu pokarmowego uczestniczy w regulacji funkcjonowania ośrodkowego układu nerwowego poprzez oś jelitowo-mózgową. Bakterie jelitowe biorą również udział w produkcji neuroprzekaźników, takich jak serotonina (nawet 90–95% serotoniny powstaje w jelitach), GABA, dopamina, noradrenalina oraz acetylocholina.

Czy zaburzenia mikrobioty jelitowej i otyłość są powiązane?

Zaburzenia równowagi mikrobioty jelitowej, określane mianem dysbiozy, zostały powiązane z rozwojem różnych przewlekłych chorób cywilizacyjnych, w tym otyłości, cukrzycy typu 2, schorzeń sercowo-naczyniowych i autoimmunologicznych. Dysbioza jelitowa charakteryzuje się zwiększoną liczebnością bakterii typu Firmicutes, zmniejszoną liczbą bakterii typu Bacteroidetes oraz zmienionym stosunkiem Firmicutes do Bacteroidetes, co obserwuje się u osób otyłych.

Zaburzenia w składzie mikrobioty jelitowej (zmiany w liczebności i gatunkowej różnorodności bakterii) upośledzają syntezę składników odżywczych i bioaktywnych (zwłaszcza kwasu foliowego, witaminy B12 i krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych), wywołują stan zapalny i naruszają integralność bariery jelitowej. Zwiększona przepuszczalność bariery jelitowej umożliwia szkodliwym substancjom przedostawanie się do krwiobiegu, aktywuje komórki układu odpornościowego i inicjuje gwałtowny wzrost syntezy cytokin – białek biorących udział w odpowiedzi immunologicznej. Wynikająca z tego reakcja zapalna zaburza regulację ekspresji genów kodujących enzymy różnych szlaków metabolicznych w wątrobie, trzustce i innych tkankach, co przyczynia się do rozwoju otyłości i zespołu metabolicznego. Ponadto nagromadzenie tłuszczu trzewnego, znajdującego się wewnątrz jamy brzusznej, może powodować degradację krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych (SCFA) oraz produkcję endotoksyn – lipopolisacharydów (LPS), które zwiększają ogólnoustrojowy stan zapalny.

Jak dbać o stan mikrobioty jelitowej podczas redukcji?

Dieta wywiera istotny wpływ na skład i aktywność metaboliczną mikrobioty jelitowej. Szczególnie ważne jest regularne dostarczanie organizmowi odpowiedniej ilości błonnika pokarmowego i polifenoli roślinnych, które korzystnie wpływają na profil oraz funkcje mikrobioty jelitowej. Podczas redukcji masy ciała u osób z nadwagą i otyłością zaleca się zwiększenie spożycia:

• różnokolorowych warzyw i owoców (zwłaszcza świeżych),
• nasion roślin strączkowych (np. soczewicy, ciecierzycy, fasoli, grochu, soi),
• pełnoziarnistych produktów zbożowych (m.in. grubych kasz, ciemnego pieczywa, makaronów razowych, brązowego ryżu, płatków owsianych, mąk razowych),
• pseudozbóż (np. komosy ryżowej, amarantusa),
• niesolonych i niesłodzonych orzechów, nasion oraz pestek.

Wszystkie wymienione produkty są bogate w błonnik pokarmowy o właściwościach prebiotycznych, który stymuluje wzrost pożytecznych gatunków bakterii w jelitach, dzięki czemu korzystnie wpływa na skład mikrobioty jelitowej. Osoby z nadwagą i otyłością podczas redukcji masy ciała powinny również regularnie włączać do diety takie pokarmy, jak kiszone warzywa i soki warzywne (np. kiszony sok z buraków), fermentowane produkty sojowe (np. tofu, tempeh) oraz fermentowane naturalne produkty mleczne (m.in. jogurt, kefir, maślanka, mleko acidofilne, ser twarogowy). Produkty te naturalnie zawierają szczepy bakterii probiotycznych z rodzaju Lactobacillus i Bifidobacterium, które wspierają dobrostan mikrobioty jelitowej i prawidłowe funkcjonowanie przewodu pokarmowego.

Suplementacja probiotykami podczas odchudzania

Probiotyki to żywe mikroorganizmy, które stosowane w odpowiednich ilościach wywierają korzystny wpływ na organizm człowieka. Przyjmowanie odpowiednio dobranych probiotyków może przyczyniać się do korzystnej modyfikacji składu mikrobioty jelitowej, poprawy integralności bariery jelitowej, ograniczenia przenikania antygenów bakteryjnych i szkodliwych substancji do krwiobiegu przez nieszczelną śluzówkę jelitową oraz zmniejszenia stanu zapalnego jelit.

Dużym zainteresowaniem konsumentów cieszą się obecnie probiotyki na odchudzanie, zwłaszcza szczepy z rodzaju Lactobacillus i Bifidobacterium, które wykazują potencjalne działanie przeciwotyłościowe, dzięki czemu mogą wspierać leczenie nadwagi i otyłości. Przeprowadzone w ostatnich latach metaanalizy badań z udziałem osób otyłych pokazały, że probiotyki na odchudzanie z rodzaju Lactobacillus i Bifidobacterium mogą przyczyniać się do zmniejszenia masy ciała (średnio o 0,59 kg), masy tkanki tłuszczowej (średnio o 0,86 kg), procentowej zawartości tłuszczu (średnio o 0,78%), wskaźnika BMI (średnio o 0,30 kg/m2) oraz obwodu talii (średnio o 0,71 cm) i obwodu bioder (średnio o 0,73 cm).

Według dostępnych danych literaturowych probiotyki na odchudzanie, takie jak Lactobacillus sakei (CJLS03), Bifidobacterium animalis subsp. Lactis 420 (B420), Lactobacillus gasseri BNR17 (BNR17), Lactobacillus gasseri SBT2055 (LG2055) oraz Lactobacillus Casei strain Shirota (LAB13), wykazują najbardziej obiecujące działanie w walce z nadwagą i otyłością.

Niektórzy badacze sugerują, że suplementacja probiotykami na odchudzanie wpływa na funkcjonowanie osi jelitowo-mózgowej, czyli dwukierunkowego systemu komunikacji pomiędzy przewodem pokarmowym a ośrodkowym układem nerwowym, dzięki czemu może regulować stężenia hormonów kontrolujących głód i sytość takich jak grelina i peptyd YY. Otyłość wiąże się z występowaniem przewlekłego stanu zapalnego o niewielkim nasileniu, który przyczynia się do zaburzeń metabolicznych. Odpowiednio dobrane probiotyki na odchudzanie z rodzaju Lactobacillus i Bifidobacterium mogą wpływać na produkcję cytokin prozapalnych przez komórki układu odpornościowego oraz wykazywać działanie przeciwzapalne zarówno lokalnie, jak i ogólnoustrojowo, co prowadzi do zmniejszenia stanu zapalnego i zwiększenia wrażliwości tkanek docelowych na insulinę.

Mikrobiota jelitowa a redukcja masy ciała – najczęściej zadawane pytania

Czy osoby z prawidłową masą ciała mają lepszą mikrobiotę jelitową?

Coraz więcej dowodów naukowych wskazuje na to, że osoby z prawidłową masą ciała mają zazwyczaj bardziej zróżnicowaną mikrobiotę jelitową niż osoby z nadwagą i otyłością, u których często stwierdza się zaburzenia w składzie i funkcji mikroorganizmów jelitowych, określane mianem dysbiozy. U osób z prawidłową masą ciała stwierdzono większą liczebność pożytecznych bakterii Bacteroidetes, Bifidobacterium, Akkermansia muciniphila i Faecalibacterium prausnitzii. Z kolei u osób otyłych wykazano zwiększoną ilość bakterii Firmicutes, Streptococcus, Dorea, Eubacterium oraz Intestinimonas, które mogą powodować stan zapalny i zaburzenia metaboliczne.

Które szczepy probiotyków stosować przy odchudzaniu?

Wyniki przeprowadzonych badań klinicznych potwierdziły skuteczność niektórych szczepów probiotycznych, zwłaszcza kombinacji różnych szczepów bakterii z rodzaju Bifidobacterium i Lactobacillus, w redukcji masa ciała, obwodu talii i całkowitej zawartości tkanki tłuszczowej u osób z nadwagą i otyłością. Wśród szczepów probiotycznych, które mogą być skuteczne przy odchudzaniu, wymienia się m.in. Lactobacillus sakei (CJLS03), Bifidobacterium animalis subsp. lactis 420 (B420), Lactobacillus gasseri BNR17 (BNR17) oraz Lactobacillus Casei strain Shirota (LAB13).