Angina – przyczyny, objawy, leczenie anginy u dzieci i u dorosłych

Angina to ostre zapalenie gardła i migdałków podniebiennych, które najczęściej wywołują bakterie lub wirusy, a znacznie rzadziej grzyby. Choroba rozwija się gwałtownie i powoduje silny ból gardła, trudności z przełykaniem oraz gorączkę. Najczęściej występuje jesienią i wczesną wiosną, a na zachorowanie szczególnie narażone są dzieci w wieku szkolnym.

1. Czym jest angina?
2. Co wywołuje anginę? Przyczyny
3. Jak rozpoznać anginę?
4. Jakie są objawy anginy?
5. Jak przebiega leczenie anginy u dzieci i dorosłych?
6. Jakie mogą być powikłania po anginie?
7. Angina nawracająca – kiedy konieczne jest usunięcie migdałków?
8. Infekcja paciorkowcowa – najczęściej zadawane pytania

Z tego artykułu dowiesz się:

• czym jest angina, jaki jest jej okres wylęgania i czy do zakażenia dochodzi drogą kropelkową;
• jakie są przyczyny choroby oraz kiedy występuje ostre zapalenie migdałków podniebiennych;
• kto najczęściej choruje i co wpływa na poziom zakaźności anginy.

Angina to jedna z najczęstszych infekcji górnych dróg oddechowych, która obejmuje zapalenie migdałków podniebiennych i błony śluzowej gardła. Warto wiedzieć, jak odróżnić ją od innych infekcji, kiedy prawidłowa temperatura ciała nie wyklucza choroby oraz dlaczego większe ryzyko zachorowania dotyczy również osób zaniedbujących higienę jamy ustnej.

Czym jest angina?

Angina to ostry stan zapalny o podłożu infekcyjnym, który obejmuje struktury tkanki limfatycznej zlokalizowane w obrębie cieśni gardła, ze szczególnym uwzględnieniem migdałków podniebiennych. Migdałki stanowią część układu odpornościowego błon śluzowych i pomagają rozpoznawać drobnoustroje dostające się do organizmy przez drogi oddechowe i pokarmowe. Kiedy liczba patogenów przekracza naturalne zdolności obronne lokalnego układu odpornościowego, dochodzi do rozwoju gwałtownej reakcji zapalnej.

Manifestuje się ona intensywnym przekrwieniem, obrzękiem oraz pojawieniem się wysięku zapalnego, który w zależności od etiologii może przybierać formę surowiczą, włóknikową lub ropną. Warto zaznaczyć, że choć w języku potocznym angina funkcjonuje jako synonim każdego silnego bólu gardła, w terminologii fachowej zarezerwowana jest dla konkretnego zespołu objawów o ściśle określonym podłożu patofizjologicznym.

Co wywołuje anginę? Przyczyny

W typowej anginie infekcyjnej bezpośrednią przyczyną rozwoju choroby są zawsze mikroorganizmy chorobotwórcze – przede wszystkim wirusy oraz bakterie, które wnikają do organizmu gospodarza najczęściej drogą kropelkową podczas bliskiego kontaktu z chorym, w wyniku wdychania zakażonych aerozoli powstałych podczas kichania czy kaszlu, a nierzadko również przez bezpośredni kontakt z przedmiotami pokrytymi wydzieliną chorego.

Do czynników sprzyjających rozwojowi zakażenia, które drastycznie obniżają miejscową odporność błon śluzowych, zalicza się:

• gwałtowne zmiany temperatury otoczenia,
• nagłe wychłodzenie organizmu (np. po spożyciu lodowatych napojów w upalny dzień, co powoduje skurcz naczyń krwionośnych i miejscowe niedokrwienie śluzówki),
• przewlekłe stany przemęczenia,
• ekspozycję na chroniczny stres,
• nieodpowiednio zbilansowaną dietę prowadzącą do deficytów witaminowych,
• niedobór snu.

Jak rozpoznać anginę?

Rozpoznanie anginy opiera się przede wszystkim na charakterystycznych objawach oraz ocenie stanu gardła i migdałków podniebiennych. Choroba może przypominać inne infekcje, dlatego ważne jest odróżnienie anginy bakteryjnej od wirusowego zapalenia gardła oraz mononukleozy zakaźnej.

Angina czy wirusowe zapalenie gardła?

Zapalenie gardła najczęściej wywołują wirusy, m.in. rynowirusy, RSV, koronawirusy, adenowirusy, EBV, CMV, Coxsackie, wirusy grypy i paragrypy. Różnicowanie zakażenia bakteryjnego i wirusowego opiera się na badaniu przedmiotowym i wywiadzie. W infekcji wirusowej objawy rozwijają się stopniowo i są grypopodobne – ból mięśni, zapalenie spojówek, kaszel i katar, na błonie śluzowej jamy ustnej mogą być widoczne pęcherzyki i nadżerki, a na migdałkach rzadko obserwuje się naloty (obecne w przypadku EBV i adenowirusów).

Bardzo pomocna w różnicowaniu jest skala punktowa Centora/McIsaaca. Występuje w niej 5 kryteriów – 4 podpunkty dotyczące objawów klinicznych oraz 1 dotyczący wieku chorego:

• gorączka powyżej 38℃ (1 pkt),
• brak kaszlu (1 pkt),
• powiększone węzły chłonne szyjne przednie (1 pkt),
• powiększenie migdałków podniebiennych z nalotem (1 pkt),
• wiek: 3–14 lat (1 pkt), 14–45 lat (0 pkt), >45 lat (-1pkt).

Dalsze postępowanie jest uzależnione od sumarycznej liczby punktów:

• 4–5 pkt – rozpoznanie anginy jest bardzo prawdopodobne i antybiotykoterapia jest wskazana,
• 2–3 pkt – umiarkowane prawdopodobieństwo, wskazana dalsza diagnostyka mikrobiologiczna (wymaz z gardła lub szybki test antygenowy),
• 0–1 pkt – niskie prawdopodobieństwo (<6%).

Angina a mononukleoza zakaźna

W przypadku mononukleozy zakaźnej (wirus Epsteina-Barra, EBV) objawy pozwalające na odróżnienie jej od anginy to:

• uogólnione powiększenie węzłów chłonnych (w anginie powiększone są węzły szyjne przednie),
• długotrwała gorączka (10–14dni),
• powiększenie narządów miąższowych jamy brzusznej (wątroby i śledziony).

Może także występować charakterystyczny objaw Glanzmanna (obrzęk nasady nosa i okolicy powiek). We krwi stwierdza się przeciwciała przeciwko wirusowi EBV, a w rozmazie mogą być obecne limfocyty atypowe.

Angina bakteryjna – rola paciorkowców

Wśród czynników etiologicznych o charakterze bakteryjnym niekwestionowanym liderem jest bakteria Streptococcus pyogenes. Jest ona najczęstszą przyczyną bakteryjnego zapalenia gardła. Paciorkowce te wytwarzają liczne enzymy i egzotoksyny (takie jak streptolizyny czy hialuronidaza), które niszczą okoliczne tkanki, przez co ułatwiają bakteriom penetrację w głąb struktur organizmu i wywołują silną odpowiedź zapalną. To właśnie produkcja toksyn erytrogennych przez niektóre szczepy tego paciorkowca odpowiada za wystąpienie charakterystycznej, drobnoplamistej wysypki u pacjentów cierpiących na płonicę (szkarlatynę), która w rzeczywistości jest anginą paciorkowcową z towarzyszącymi objawami skórnymi.

Jakie są objawy anginy?

Objawy anginy występują nagle – angina rozwija się w ciągu od 12 godzin do 4 dni. Najczęstsze symptomy to:

• silny ból gardła, utrudniający jedzenie i picie,
• gorączka (często wysoka),
• powiększone i tkliwe węzły chłonne przednie (u 30–60% chorych),
• u młodszych dzieci wymioty i bóle brzucha.

W badaniu fizykalnym uwagę zwraca silnie zaczerwieniona błona śluzowa gardła i ból z powiększonymi migdałkami, na których widoczny jest włóknikowaty, nitkowaty nalot o białym zabarwieniu.

Jak przebiega leczenie anginy u dzieci i dorosłych?

Angina to ostre zapalenie migdałków i stanowi wskazanie do włączenia antybiotyku przez 10 dni – lekiem z wyboru jest fenoksymetylopenicylina, która jest podawana doustnie i cechuje się wysoką skutecznością oraz wąskim zakresem działania. Dawkowanie:

• masa ciała <40 kg – 100–200 tys. j.m./kg/dobę w 2 dawkach,
• masa ciała >40 kg – 2–3 mln j.m./dobę w 2 dawkach.

Jeśli pacjent nie jest w stanie przyjmować leków doustnie lub istnieje ryzyko niestosowania się do zaleceń, wskazana jest benzylopenicylina benzatynowa w formie domięśniowej.

W przypadku nadwrażliwości typu późnego na penicyliny stosuje się cefalosporyny I generacji (cefadroksyl, cefaleksyna), a przy nadwrażliwości na wszystkie B-laktamy (penicyliny, cefalosporyny) wskazane są antybiotyki z grupy makrolidów (klarytromycyna).

Nie należy zapominać o leczeniu objawowym:

• leki przeciwgorączkowe i przeciwbólowe (ibuprofen jest lekiem pierwszego wyboru ze względu na swoje dodatkowe działanie przeciwzapalne),
• miejscowe leki odkażające i przeciwbólowe (płukanki do gardła, tabletki do ssania, spraye) – lidokaina, cholina, chlorchinaldol, chlorheksydyna, benzydamina i benzokaina, mentol.

Z naturalnych sposobów zmniejszających przykre dolegliwości bólowe można polecić miód (nie wolno go jednak stosować u dzieci poniżej 1. roku życia), prawoślaz, siemię lniane.

Jakie mogą być powikłania po anginie?

Zastosowanie prawidłowej antybiotykoterapii skutecznie zmniejsza ryzyko większości powikłań anginy i skraca czas leczenia. Powikłania można podzielić na ropne i nieropne.

Wśród ropnych powikłań po anginie wyróżnia się:

• zapalenie ucha środkowego,
• zapalenie zatok,
• ropień okołomigdałkowy.

Angina nawracająca – kiedy konieczne jest usunięcie migdałków?

Głównym wskazaniem do usunięcia migdałków jest bezdech senny wywołany nadmiernym przerostem migdałków. Do tonsillektomii kwalifikuje się także pacjentów z nawracającą anginą. Według amerykańskich zaleceń z 2019 roku (kryteria Paradise’a) nawracające paciorkowcowe zapalenia gardła określa się jako:

• ≥7 epizodów w ciągu ostatniego roku lub
• ≥5 epizodów rocznie przez 2 lata lub
• ≥3 epizodów rocznie przez 3 lata.

W trakcie każdego epizodu musi być spełnione przynajmniej jedno kryterium kliniczne (gorączka >38℃, limfadenopatia szyjna, nalot na migdałkach, dodatni wynik posiewu z gardła).

Infekcja paciorkowcowa – najczęściej zadawane pytania

Czy angina przejdzie sama?

Objawy anginy, zwłaszcza wirusowej, mogą ustąpić samoistnie w ciągu kilku dni, jednak w przypadku anginy bakteryjnej zalecana jest antybiotykoterapia, aby uniknąć powikłań i nawrotów. Nieleczona angina bakteryjna wiąże się z ryzykiem powikłań, dlatego zawsze warto skonsultować się z lekarzem.

Czy angina jest zaraźliwa?

Tak. Zarówno angina wirusowa, jak i bakteryjna jest chorobą zakaźną i przenosi się drogą kropelkową, szczególnie podczas kaszlu, kichania lub bliskiego kontaktu z osobą chorą. Zaraźliwość utrzymuje się do kilku dni po ustąpieniu objawów lub do 24 godzin po rozpoczęciu antybiotykoterapii w przypadku anginy bakteryjnej.

Z czym można pomylić anginę?

Anginę można pomylić z innymi infekcjami gardła, np. z przeziębieniem, grypą, mononukleozą zakaźną, a także z chorobami takimi jak błonica, ospa wietrzna czy grzybica gardła. Objawy anginy mogą być podobne do innych schorzeń, dlatego diagnostykę powinien przeprowadzić lekarz.

Jak odróżnić anginę od zapalenia gardła?

Zasadnicze różnice dotyczą lokalizacji stanu zapalnego, dynamiki rozwoju objawów oraz obrazu klinicznego. Potoczne bolące gardło to najczęściej nieżyt obejmujący tylną ścianę, podniebienie oraz błony śluzowe, wynikający z ataku wirusów i charakteryzujący się stanem podgorączkowym oraz stopniowym narastaniem dolegliwości. Właściwa angina paciorkowcowa uderza precyzyjnie w migdałki podniebienne z niespotykaną gwałtownością. Charakteryzuje się wysoką gorączką i dreszczami przy jednoczesnym braku kaszlu czy wodnistego kataru.

Nasilenie objawów jest bardzo zróżnicowane. U części chorych ból gardła jest umiarkowany, podczas gdy u innych przełykanie może być znacznie utrudnione. Natomiast niemożność przełykania własnej śliny, trudności z oddychaniem, szczękościsk, jednostronny silny ból gardła lub narastający obrzęk szyi nie są typowymi objawami zwykłej anginy i wymagają pilnej oceny lekarskiej, ponieważ mogą świadczyć o rozwijających się powikłaniach takich jak ropień okołomigdałkowy.

Jakie są 3 rodzaje anginy?

Biorąc pod uwagę kryterium obrazu morfologicznego (czyli tego, jak wizualnie prezentują się zmienione chorobowo tkanki podczas wziernikowania), w laryngologii wyróżnia się zazwyczaj trzy główne typy. Postać nieżytowa jest najłagodniejsza, cechuje się silnym przekrwieniem i powiększeniem struktur migdałków bez wysięku. Postać zatokowa (lacunaris) polega na gromadzeniu się ropno-włóknikowych treści w głębokich szczelinach (kryptach) migdałków. Natomiast forma grudkowa (follicularis) objawia się obecnością drobnych, rozsianych ognisk ropnych na całej powierzchni tkanki limfatycznej, przypominających ziarenka białego piasku lub kaszki.

Czy lody są dobre na anginę?

To jedno z najbardziej zakorzenionych przekonań, które w istocie kryje w sobie ziarno medycznej prawdy. Spożywanie lodów absolutnie nie jest cudownym lekiem zwalczającym bakterie czy wirusy. Ich działanie ma charakter czysto fizykalny, analogiczny do zimnego okładu przykładanego na spuchniętą kostkę. Niska temperatura może przejściowo zmniejszać odczuwanie bólu i przynieść ulgę podczas połykania. U części osób chłodne produkty są dobrze tolerowane, choć nie wszyscy odczuwają po nich poprawę. Metoda ta ma jednak charakter wyłącznie wspomagający i nie zastępuje leczenia farmakologicznego.

Jak odróżnić anginę wirusową od bakteryjnej?

W przypadku anginy paciorkowcowej objawy zwykle pojawiają się nagle. Charakterystyczne są wysoka gorączka, silny ból gardła oraz bolesne powiększenie przednich węzłów chłonnych szyi. Kaszel, katar i chrypka występują rzadko, dlatego ich obecność częściej sugeruje zakażenie wirusowe. Z kolei w przypadku infekcji wirusowej rozwój zakażenia jest stopniowy. Oprócz bólu gardła często występują katar, kaszel, chrypka, zapalenie spojówek lub biegunka – w zależności od wirusa odpowiedzialnego za zakażenie.

Angina u osób dorosłych często jest wywoływana przez wirusy. Dotyczy to również młodych dorosłych, u których wirusy są najczęstszą przyczyną infekcji. Same objawy nie zawsze pozwalają jednoznacznie odróżnić zakażenie wirusowe od bakteryjnego. W rozpoznaniu lekarz uwzględnia obraz kliniczny, a w razie potrzeby wykonuje szybki test antygenowy w kierunku paciorkowca grupy A. W wybranych sytuacjach może być również zlecony posiew wymazu z gardła.

Czy angina zawsze wymaga antybiotyku?

Zdecydowanie nie. Jest to jedno z najczęstszych i najbardziej szkodliwych nieporozumień, prowadzących do nadużywania antybiotykoterapii i wtórnego generowania oporności bakterii na leki. Antybiotyki to potężne preparaty o ściśle ukierunkowanym działaniu, zdolne do zwalczania wyłącznie żywych mikroorganizmów komórkowych, jakimi są bakterie. Jeśli przyczyną infekcji są wirusy, zastosowanie jakiegokolwiek antybiotyku nie przyniesie najmniejszej korzyści klinicznej, a jedynie wpłynie negatywnie na naturalną, pożyteczną florę bakteryjną przewodu pokarmowego, co może prowadzić do uciążliwych biegunek czy grzybic.

Ile dni zaraża angina?

Według zaleceń towarzystw medycznych chory przestaje stanowić zagrożenie epidemiczne dla swojego otoczenia już po upływie 24 do 48 godzin od momentu przyjęcia pierwszej dawki leku. Jeżeli jednak zakażenie ma podłoże wirusowe lub angina bakteryjna nie jest właściwie leczona, pacjent może zarażać nawet przez cały okres aktywnego trwania objawów klinicznych, choć największa zakaźność przypada zwykle na początek choroby.

Co jeść podczas anginy?

Warto unikać potraw twardych, chropowatych i o ostrych krawędziach (takich jak chipsy, suchary, pieczywo tostowe czy twarde orzechy), które mogłyby mechanicznie uszkodzić wrażliwą tkankę. Przeciwwskazane są także dania silnie przyprawione, pikantne, kwaskowate (np. soki cytrusowe) oraz gorące napoje, które potęgują pieczenie i ból. Dieta musi opierać się na potrawach o miękkiej, papkowatej i płynnej konsystencji, serwowanych w chłodnej lub pokojowej temperaturze. Idealnie sprawdzą się pożywne buliony mięsno-warzywne, letnie kremowe zupy (np. z dyni lub zielonego groszku), przeciery owocowe pozbawione pestek, łagodne koktajle mleczne, puree ziemniaczane z roztopionym masłem oraz wspomniane już wcześniej lody.

Jakie są powikłania nieleczonej anginy?

Większość przypadków anginy ustępuje bez trwałych następstw, jednak nieleczona angina paciorkowcowa wiąże się z możliwymi powikłaniami. Najczęściej są to powikłania miejscowe takie jak ropień okołomigdałkowy, który powoduje silny, jednostronny ból gardła, trudności z otwieraniem ust i połykaniem. Rzadziej zakażenie może szerzyć się na okoliczne tkanki. Do odległych powikłań należą gorączka reumatyczna oraz ostre kłębuszkowe zapalenie nerek. Są one obecnie rzadkie, jednak właśnie dlatego w przypadku potwierdzonej anginy paciorkowcowej tak ważne jest odpowiednie leczenie antybiotykiem. Ciężkie powikłania, np. sepsa, występują bardzo rzadko.

Czym płukać gardło przy anginie?

Miejscowa higiena i nawilżanie zmienionych zapalnie tkanek przynoszą ogromną ulgę. Doskonale sprawdzają się napary przygotowywane z ziół, które mogą łagodzić dolegliwości i działać osłaniająco na błonę śluzową, np. koszyczek rumianku, liście szałwii lekarskiej czy kora dębu. Skuteczne, choć mniej przyjemne w smaku, są również płukanki na bazie ciepłej (nie gorącej!) wody z rozpuszczoną solą fizjologiczną lub solą kuchenną, które poprzez zjawisko osmozy pomagają wyciągnąć nadmiar płynu z obrzękniętych tkanek i zmniejszają przekrwienie. W aptece dostępne są również preparaty zawierające benzydaminę lub niesteroidowe leki przeciwzapalne do stosowania miejscowego, które pomagają zmniejszyć ból gardła. Niektóre płyny zawierają także chlorheksydynę o działaniu antyseptycznym, jednak nie zastępują leczenia przyczynowego.