Zapalenie ucha – objawy, leczenie, powikłania - portal DOZ.pl
Kobieta trzyma się na lewe bolące ucho, mając grymas na twarzy.
Paulina Brożek

Zapalenie ucha – przyczyny, objawy, leczenie

Zapalenie ucha może dotyczyć wszystkich części, z których składa się narządu słuchu: ucha zewnętrznego, środkowego oraz wewnętrznego. Schorzenie najczęściej dotyka najmłodszych pacjentów, jednak z zapaleniem ucha mogą się zmagać także dorośli. Objawy, które powinny zaniepokoić to ból ucha, pogorszenie słuchu, wyciek surowiczy lub ropny, zaburzenia równowagi, zawroty głowy, szumy uszne.

Choroby uszu są częstym powodem zgłaszania się do lekarza pierwszego kontaktu i laryngologa. W artykule omówiona zostanie budowa ucha ludzkiego i najczęstsze jej choroby zapalne. Dowiemy się również, dlaczego dzieci są bardziej podatne na zapalenie ucha i w jakich przypadkach nie należy zwlekać z podaniem antybiotyku.

Zapalenie ucha – budowa ucha

Narząd słuchu składa się z trzech głównych części: ucha zewnętrznego, środkowego i wewnętrznego. Ucho zewnętrzne (małżowina uszna i przewód słuchowy zewnętrzny) chroni ucho środkowe i wewnętrzne. Małżowina zbiera fale akustyczne, które następnie kierowane są do przewodu słuchowego. Przypomina on tubę o nieregularnych wymiarach zakończoną błoną bębenkową. Przewód słuchowy doprowadza falę dźwiękową do błony bębenkowej, ochrania ją przed uszkodzeniami mechanicznymi z zewnątrz oraz zapewnia odpowiednią temperaturę i wilgotność. Błona bębenkowa jest przegrodą pomiędzy uchem zewnętrznym a środkowym. 

Ucho środkowe buduje trąbka Eustachiusza – przewód łączący ucho środkowe z jamą gardłową, który wyrównuje ciśnienia panujące w uchu środkowym w trakcie przełykanie śliny czy ziewania oraz zespół kosteczek (młoteczek, kowadełko, strzemiączko), znajdujący się w jamie bębenkowej. 

Ucho wewnętrzne to błędnik błoniasty i błędnik kostny. Błędnik kostny zawiera przedsionek, ślimak i trzy kanały półkoliste. Dzieli się na część statyczną będącą narządem równowagi, do której należą przedsionek i kanały półkoliste oraz część słuchową, czyli ślimak. Zapalenie ucha może dotknąć każdej z wymienionych struktur.

Zapalenie ucha – jakich elementów narządu słuchu może dotyczyć stan zapalny?

Stany zapalne ucha stanowią najczęstszy powód zgłaszania się pacjentów do laryngologa. Mogą mieć łagodny przebieg i ustępować samoistnie, ale mogą też zagrażać powikłaniami, z utratą słuchu włącznie.

W większości przypadków skóra pokrywająca przewód słuchowy zewnętrzny nie jest jałowa, znajduje się na niej flora saprofityczna. Naturalną ochronę ucha zewnętrznego stanowi wydzielina gruczołów łojowych i gruczołów woskowinowych utrzymująca niskie pH. Jej przedostawanie się na zewnątrz naskórka przewodu słuchowego stanowi mechanizm samooczyszczania.

Sprawdź na DOZ.pl: Leki na zapalenie ucha.

Zapalenie ucha zewnętrznego – przyczyny, objawy, leczenie, powikłania

Do zapalenia ucha zewnętrznego dochodzi, gdy uszkodzone zostaną jego mechanizmy obronne, np.: podczas kąpieli w zanieczyszczonych zbiornikach wodnych w okresie letnim, na skutek urazów mechanicznych, powstałe w trakcie czyszczenia uszu patyczkiem, uszkodzeń chemicznych, alergii i innych schorzeń dermatologicznych (egzemy, łuszczycy) oraz chorób ogólnoustrojowych, m.in. cukrzycy. W większości przypadków ostre zapalenie ucha zewnętrznego ma charakter bakteryjny. Najczęściej izolowane patogeny to Pseudomonas aeruginosa (20–60%) oraz Staphylococcus aureus (10–70%), często występuje infekcja wielobakteryjna. 

Najczęstsze objawy zapalenia ucha zewnętrznego to:

  • ból ucha nasilający się podczas żucia pokarmu lub przy ucisku na małżowinę uszną,
  • wyciek z ucha, początkowo wydzieliny surowiczej bez zapachu,
  • upośledzenie słuchu o charakterze przewodzeniowym,
  • obrzęk, przekrwienie i zwężenie przewodu słuchowego zewnętrznego.
Leczenie zapalenia ucha zewnętrznego polega na stosowaniu miejscowo działających antybiotyków o szerokim spektrum działania i sterydów w postaci kropli. W wyjątkowych przypadkach podaje się antybiotyki doustnie.

Należy unikać zbyt długiego stosowania antybiotyków ze sterydami, gdyż może to prowadzić do rozwoju zmian grzybiczych. Po przebyciu zapalenia ucha warto stosować się do następujących wskazówek: ograniczyć zaleganie wody i wilgoci w obrębie przewodu słuchowego zewnętrznego, usuwać woskowinę obliterującą przewód słuchowy zewnętrzny (ale nie patyczkiem!), stosować przed pływaniem, po pływaniu i na noc krople obniżające pH, suszyć uszy suszarką, stosować zatyczki uszne podczas pływania, unikać urazów przewodu słuchowego zewnętrznego.

Czyrak małżowiny usznej i półpasiec uszny

Inne postacie zapalenia ucha zewnętrznego, o których warto wspomnieć to czyrak małżowiny usznej i półpasiec uszny. Czyrak jest zakażeniem bakteryjnym (Staphylococcus ureus i Streptococcus species), cukrzyca predysponuje do jego występowania, dlatego przy nawracających zmianach skórnych tego typu zalecana jest kontrola glikemii w celu wykluczenia cukrzycy. Charakterystyczny jest ostro ograniczony, bolesny obrzęk w chrzęstnej części przewodu słuchowego zewnętrznego. Zmiana jest najczęściej pojedyncza. Chory odczuwa silny ból ucha, węzły chłonne tej okolicy mogą ulec powiększeniu. W przypadku zakażeń bakteryjnych stosuje się antybiotyki miejscowo. W początkowym okresie infekcji korzyści przynosi zakładanie na sączkach roztworów powodujących zakwaszenie wnętrza przewodu słuchowego zewnętrznego (roztwór kwasu octowego czy kwasu bornego). Pacjent jest leczony ambulatoryjnie.

W półpaściu usznym charakterystyczne są wykwity skórne o typie pęcherzyków (przypominające pęcherzyki w ospie wietrznej) w okolicy małżowiny usznej i zewnętrznego przewodu słuchowego. Towarzyszy im bardzo silny ból ucha. Częstym powikłaniami są: porażenie nerwu twarzowego, odbiorcze uszkodzenie słuchu i zawroty głowy. Leczenie półpaśca usznego obejmuje podawanie leków przeciwwirusowych (acyklowir), ważna jest również terapia objawowa (leki przeciwbólowe, przeciwwymiotne). Jeśli doszło do porażenia nerwu twarzowego, zaleca się odpowiednią rehabilitację. Chory z półpaścem usznym powinien być hospitalizowany.

Zapalenie ucha środkowego – przyczyny, objawy, leczenie, powikłania

Zapalenie ucha środkowego możemy podzielić na zapalenie ostre, wysiękowe i przewlekłe. Ostre zapalenie ucha środkowego jest infekcją bakteryjną, wywoływaną najczęściej przez: Pneumococcus, Streptococcus haemolyticus, Staphylococcus pyogenes, Haemophilus influenzae, często występuje w okresach jesienno-wiosennych. Najczęściej zakażenie przechodzi do jamy bębenkowej z nosa lub nosogardła.

Jest to ostry stan zapalny błony śluzowej pokrywającej ucho środkowe. Następuje obrzęk i powstanie wysięku surowiczego, a w późniejszym okresie ropnego. Samoistna perforacja błony bębenkowej i odpływ ropy powodują znaczne zmniejszenie dolegliwości bólowych. Ubytek błony jest zwykle niewielki i goi się samoistnie.

Charakterystyczna jest niedrożność trąbki słuchowej, występuje uczucie pełności i napięcia w uchu. Pojawia się silny, pulsujący ból ucha, ból głowy, upośledzenie słuchu, szumy uszne. Towarzyszą im często objawy ogólnoustrojowe, jak gorączka i złe samopoczucie.

Lekarz ustala rozpoznanie ostrego zapalenia ucha środkowego na podstawie charakterystycznego wywiadu oraz badania otoskopowego. W leczeniu ostrego bakteryjnego zapalenia ucha środkowego stosuje się antybiotyki, leki przeciwzapalne, przeciwgorączkowe i przeciwbólowe. Leki miejscowo obkurczające błonę śluzową nosa mają na celu poprawę drożności trąbki słuchowej. Niekiedy konieczne jest nacięcie błony bębenkowej (paracenteza). Wskazaniami do tego zabiegu są współistniejące zawroty głowy, oczopląs, porażenie nerwu twarzowego, niedostateczna samoistna perforacja błony bębenkowej.

Po zakończeniu leczenia ostrego zapalenia ucha środkowego pacjenci z trwałym ubytkiem w błonie bębenkowej muszą pamiętać o ochronie przed zalaniem ucha wodą podczas mycia oraz o zakazie kąpieli w zbiornikach wodnych. Przy zapaleniu ucha z wyciekiem nie podajemy kropli z antybiotykiem. Po pierwsze w tym przypadku są bezużyteczne, a po drugie prowadzą do powstania oporności na antybiotyki. Zdarza się, że powikłane lub źle leczone ostre zapalenie ucha może przejść w przewlekłe zapalenie ucha środkowego. 

Przewlekłe proste zapalenie ucha środkowego

Ten typ zapalenia ucha obserwuje się równie często u dzieci, jak i dorosłych. Rozwojowi przewlekłego zapalenia ucha sprzyjają nawracające infekcje górnych dróg oddechowych, zapalenie zatok przynosowych, choroby migdałków podniebiennych. 

Perforacja błony bębenkowej, okresowe wycieki z ucha ropno-śluzowej bezwonnej wydzieliny oraz postępująca utrata słuchu stanowią objawy, na podstawie których ustala się rozpoznanie. Ryzyko powikłań wewnątrzskroniowych i wewnątrzczaszkowych w tej postaci jest niewielkie.

Leczenie zachowawcze przewlekłego prostego zapalenia ucha środkowego ma na celu wysuszenie ucha. Osiąga się go przez usunięcie ognisk zakażenia (miejscowe podawanie antybiotyków poprzedzone pobraniem wydzieliny z ucha na posiew), udrożnienie nosa oraz ochronę ucha przed wodą. W przypadku uszkodzenia słuchu wykonuje się operację polegającą na zamknięciu ubytku w błonie bębenkowej i rekonstrukcję kosteczek słuchowych.

Przewlekłe ziarninowe zapalenie ucha środkowego

Ubytkowi słuchu i wydzielinie śluzowo ropnej towarzyszy destrukcja kostna, wymaga leczenia operacyjnego.

Przewlekłe perlakowe zapalenie ucha środkowego. 

Jest najpoważniejszym procesem zapalnym ucha środkowego, ponieważ przebiega z niszczeniem kości i zakażeniem ucha środkowego, co może prowadzić do niebezpiecznych powikłań wewnątrzskroniowych i wewnątrzczaszkowych. Przewlekłe perlakowe zapalenie ucha środkowego cechuje stały lub okresowy cuchnący wyciek z ucha oraz upośledzenie słuchu. Wymaga leczenia zabiegowego.

Można wyróżnić jeszcze przewlekłe gruźlicze zapalenie ucha środkowego, obecnie jest ono jednak rzadko spotykane.

Wysiękowe zapalenie ucha (glue ear)

Schorzenie jest jedną z najczęściej spotykanych chorób ucha u dzieci. Polega na gromadzeniu się jałowego (pozbawionego bakterii) płynu w jamie bębenkowej przy zachowanej błonie bębenkowej. Gromadzący się płyn prowadzi do przewodzeniowego upośledzenia słuchu. Choroba dotyka głównie dzieci do 10. roku życia, a jej wczesne rozpoznanie zapobiega trwałemu uszkodzeniu słuchu. Występuje często po epizodzie ostrego zapalenia ucha. W badaniu otoskopowym stwierdza się płyn w jamie bębenkowej.

Dowiedz się więcej na temat tego, jak przebiega badanie otoskopowe.

W wielu przypadkach może nastąpić samoistne wyleczenie, dlatego ważna jest obserwacja dziecka i regularne kontrole u laryngologa. W leczeniu zachowawczym znajdują zastosowanie leki przeciwzapalne, mukolityczne oraz antybiotyki, jeśli współistnieje infekcja bakteryjna. W przypadku wysiękowego zapalenia ucha utrzymującego się powyżej 3. miesięcy wykonywany jest drenaż jamy bębenkowej, który polega na nacięciu błony bębenkowej i założeniu drenu (rurki wentylacyjnej). Umożliwia to odpływ wydzieliny oraz napowietrznia jamę bębenkową. W większości przypadków pozostawienie drenu na okres 4-6 miesięcy pozwala na pełne wyleczenie. 

Zapalenie ucha wewnętrznego – przyczyny, objawy, leczenie, powikłania

Najczęstszą manifestacją chorób ucha wewnętrznego pochodzenia zapalnego jest zapalenie błędnika. W tym typie zapalenia zmiany obejmują część błoniastą kanałów półkolistych oraz przedsionka lub przewodu ślimakowego. Oceniając rozległość procesu chorobowego, wyróżniamy postać ograniczoną i rozlaną. Wśród przyczyn ograniczonego zapalenia błędnika wymienia się przewlekłe zmiany zapalne w uchu środkowym, najczęściej w przebiegu perlaka. Objawy pojawiają się nagle, występują zawroty głowy, nudności, wymioty, oczopląs. Zabieg operacyjny mający na celu usunięcie przyczyny (najczęściej jest to guzowata zmiana zapalna – perlak) jest postępowaniem z wyboru. Objawowo stosuje się leki przeciwwymiotne. 

Zapalenie błędnika surowicze rozlane jest wystąpieniem reakcji odczynowej błędnika na toksyny bakteryjne, może pojawiać się po zabiegach operacyjnych ucha środkowego. Występują silne zawroty głowy, nudności, wymioty, upośledzenie słuchu, niekiedy porażenie nerwu twarzowego. W leczeniu niezbędne jest włączenie antybiotyku o szerokim spektrum działania. Stosuje się również leki przeciwwymiotne.

Rozpoznanie ustala się na podstawie wywiadu, badania otolaryngologicznego, wykonuje się próby stroikowe, badanie neurologiczne. W przypadkach wątpliwych pomocny bywa rezonans magnetyczny.

Polecane dla Ciebie

Zapalenie ucha u dzieci – dlaczego choroba często dotyka najmłodszych?

Ze względu na odrębności w budowie anatomicznej i czynności trąbki słuchowej dzieci, dużo częściej narażone są one na ostre zapalenie ucha środkowego – schorzenie występuje przynajmniej raz u 95% dzieci poniżej 7. roku życia. Jest także najczęstszą przyczyną przepisywania antybiotyków pacjentom pediatrycznym. Chorobie sprzyjają także częste infekcje górnych dróg oddechowych i przerost trzeciego migdałka. Wśród innych czynników wymienia się m.in.: niedojrzały układ immunologiczny, płeć męską, predyspozycje genetyczne, uczęszczanie do żłobków i przedszkoli, alergie, chorobę refluksową przełyku czy narażenie na dym tytoniowy.

Ostre zapalenie ucha środkowego u maluchów to zakażenie przemieszczające się najczęściej z części nosowej gardła poprzez trąbkę słuchową, towarzyszące infekcjom górnych dróg oddechowych. W większości przypadków etiologia jest mieszana (wirusy i bakterie). Wśród objawów ostrego zapalenia ucha środkowego wymienia się: silny, tętniący ból ucha u dziecka, uczucie rozpierania w uchu i niedosłuch.

Często obecne są objawy ogólne: podwyższona temperatura ciała, złe samopoczucie, brak apetytu, niepokój, wymioty, biegunka (im mniejsze dziecko, tym objawy te są bardziej nasilone). W połowie przypadków u dzieci ostre zapalenie ucha środkowego przebiega bez bólu ucha. Należy zaznaczyć, że bolesność podczas ucisku na skrawek ucha nie pozwala jednoznacznie rozpoznać zapalenia ucha środkowego, może świadczyć np. o zapaleniu ucha zewnętrznego.

Badanie otoskopowe jest badaniem potwierdzającym rozpoznanie. Widoczne jest zatarcie refleksu świetlnego, zaczerwienienie i zgrubienie całej błony bębenkowej, uwypuklenie oraz zmniejszenie jej ruchomości. 

U większości dzieci z ostrym zapaleniem ucha środkowego zaleca się „czujną obserwację” ze względu na częste samoistne ustępowanie objawów. Pozwala to na unikniecie niepotrzebnej antybiotykoterapii w przypadku poprawy. W leczeniu u dzieci stosuje się leki łagodzące objawy choroby, leki przeciwbólowe i przeciwgorączkowe a decyzję o podaniu antybiotyku podejmuje się jedynie w razie braku samoistnej poprawy w ciągu 24-48 godzin.

Antybiotykoterapię stosuje się obowiązkowo w następujących sytuacjach:

  • u dzieci poniżej 6. miesiąca życia,
  • u dzieci z wysoką gorączką i wymiotami,
  • przy występowaniu wycieku z ucha,
  • u pacjentów poniżej 2. roku życia z obustronnym ostrym zapaleniem ucha środkowego,
  • u chorych z grupy zwiększonego ryzyka – nawracające zapalenie ucha środkowego, wady twarzoczaszki, zaburzenia immunologiczne, zespół Downa, odbiorcze upośledzenie słuchu,
  • przy braku poprawy po 24-48-godzinnym okresie leczenia objawowego.
  1. W. Becker, H. H. Naumann, C. R. Pflatz, Choroby uszu, nosa i gardła, Bel Corp, Warszawa 1999, s. 71-153.
  2. B. Latkowski, Otolaryngologia, PZWL, Warszawa 2017, s. 247-267.
  3. K. Niemczyk (red.), Wykłady z otolaryngologii, Medipage, Warszawa 2012 s. 104-139.
  4. D. Jurkiewicz, B. Zielnik-Jurkiewicz, Zapalenie ucha środkowego, „Medycyna po dyplomie. Otolaryngologia” 2012, nr 5.
  5. W. Hryniewicz, P. Albrecht, A. Radzikowski (red.), Rekomendacje postępowania w pozaszpitalnych zakażeniach układu oddechowego, Narodowy Instytut Leków, Warszawa 2016.

Twoje sugestie

Dokładamy wszelkich starań, aby podane zdjęcie i opis oferowanych produktów były aktualne, w pełni prawidłowe oraz kompletne. Jeśli widzisz błąd, poinformuj nas o tym.

Zgłoś uwagi Ikona

Polecane artykuły

  • Wysiękowe zapalenie ucha – przyczyny, objawy, leczenie

    Twoje dziecko coraz głośniej nastawia telewizor? Musisz kilka razy powtarzać swoje prośby i polecenia? Możliwe, że pogorszenie słuchu spowodowane jest wysiękowym zapaleniem ucha. Czym jest ta dolegliwość i w jaki sposób ją leczyć? Podpowiadamy. 

  • Kinesiotaping – na czym polega plastrowanie dynamiczne? Zastosowanie i efekty lecznicze taśm kinetycznych

    Kinesiotaping to metoda terapeutyczna wykorzystywana przez fizjoterapeutów, polegająca na oklejaniu specjalnie do tego przeznaczonymi taśmami kinezjologicznymi określonych miejsc na ciele. Plastrowanie dynamiczne, dzięki zwiększeniu przestrzeni między skórą a mięśniami, ma działanie przeciwbólowe, użycie taśm kinesio powoduje rozluźnienie mięśni i zmniejszenie ich napięcia. Ponieważ plastry stabilizują stawy, znajdują zastosowanie podczas uprawiania sportu – zapobiegają powstawaniu kontuzji.

  • Jak leczyć kręgozmyk?

    Kręgozmyk to schorzenie, w których dochodzi do przesunięcia (podwichnięcia) kręgów budujących kręgosłup względem siebie. W skrajnych przypadkach tej dolegliwości może dojść do całkowitej utraty stabilności kręgosłupa, co z kolei może doprowadzić do znacznego pogorszenia sprawności fizycznej, przewlekłych bólów grzbietu, a także do szerokiego wachlarza objawów neurologicznych. Jak leczyć kręgozmyk?

  • Co to jest zespół WAGR?

    Zespół WAGR to rzadka, dziedziczna choroba, obejmująca cały zestaw wad genetycznych manifestujących się w postaci braku tęczówki, guza Wilms’a, niewydolności układu moczowego-płciowego, a także opóźnienia umysłowego. Po raz pierwszy opisano ją w 1964 roku.

  • Co stosować na serowate upławy? Leki, zioła, domowe sposoby

    W przypadku zakażenia grzybiczego upławy są gęste, białe, serowate, przypominające grudkowaty śluz lub twaróg. Niewłaściwe leczenie tej infekcji intymnej może doprowadzić do powikłań oraz uporczywych nawrotów choroby. Jak wyleczyć upławy, czy zioła mogą pomóc oraz jak wykonać roztwór do nasiadówek?

  • Zespół Menkesa – przyczyny, objawy, leczenie

    Choroba Menkesa to rzadki zespół chorobowy, którego częstość występowania w Europie szacuje się pomiędzy 1/100 000–1/300 000 żywych urodzeń. Zespół ten, nazywany inaczej chorobą kręconych włosów, jest genetycznym defektem metabolizmu miedzi. Jakie są charakterystyczne objawy zespołu Menkesa? Jak wygląda leczenie?

  • Obfite miesiączki – co mogą oznaczać?

    O nadmiernym krwawieniu miesiączkowym mogą świadczyć np. konieczność częstszej zmiany podpasek lub tamponów czy też obecność dużych skrzepów krwi. Co zrobić, gdy miesiączka jest bardzo obfita?

  • Spodziectwo – czym jest? Przyczyny i objawy

    Spodziectwo (ang. hypospadias) jest wrodzoną wadą układu moczowo-płciowego dotykającą chłopców. Manifestuje się nieprawidłową lokalizacją ujścia cewki moczowej, które znajduje się na brzusznej stronie prącia. Spodziectwo leczone jest operacyjnie.

Porozmawiaj z farmaceutą
Infolinia: 800 110 110

Zadzwoń do nas jeśli potrzebujesz porady farmaceuty.
Jesteśmy dla Ciebie czynni całą dobę, 7 dni w tygodniu, bezpłatnie.

Pobierz aplikację mobilną Pobierz aplikację mobilną Doz.pl

Ikona przypomnienie o zażyciu leku.
Zdarza Ci się ominąć dawkę leku?

Zainstaluj aplikację. Stwórz apteczkę. Przypomnimy Ci kiedy wziąć lek.

Dostępna w Aplikacja google play Aplikacja appstore
Dlaczego DOZ.pl
Niższe koszta leczenia

Darmowa dostawa do Apteki
Bezpłatna Infolinia dla Pacjentów.

ikona niższe koszty leczenia
Bezpieczeństwo

Weryfikacja interakcji leków.
Encyklopedia leków i ziół

Ikona encklopedia leków i ziół
Wsparcie w leczeniu

Porady na czacie z Farmaceutą.
E-wizyta z lekarzem specjalistą.

Ikona porady na czacie z farmaceutą
Newsletter

Bądź na bieżąco z DOZ.pl

Ważne: Użytkowanie Witryny oznacza zgodę na wykorzystywanie plików cookie. Szczegółowe informacje w Regulaminie.

Zamnij