×
DOZ.PL Darmowa
aplikacja
DOZ.pl
Zainstaluj

Leczenie niepłodności u kobiet i mężczyzn

Niezdrowy tryb życia, odkładanie rodzicielstwa na później oraz postępujące zatrucie środowiska to tylko niektóre z czynników powodujących problemy z płodnością. W Polsce z niepłodnością zmaga się już 1,5 mln par, choć nie wszystkie – z różnych powodów – szukają pomocy lekarskiej. Tymczasem leczenie wraz z postępem medycyny jest coraz bardziej efektywne, dlatego warto wiedzieć więcej na temat jego metod.

Szacuje się, że problem niepłodności globalnie dotyka 10-18 proc. par. O niepłodności możemy mówić wtedy, gdy po roku regularnego, niezabezpieczonego przez żadną metodę antykoncepcyjną współżycia kobiecie nie udaje się zajść w ciążę. Taka sytuacja powinna skłonić parę – nie tylko kobietę – do wizyty lekarskiej i rozpoczęcia diagnostyki pod kątem niepłodności. Od tego, co jest jej przyczyną, zależy późniejsza metoda leczenia. Niepłodność nie jest tożsama z bezpłodnością, czyli całkowitym i trwałym brakiem możliwości zajścia w ciążę, dlatego warto próbować ją leczyć.

Przyczyny niepłodności u kobiet

Najważniejszym czynnikiem wpływającym na płodność kobiety jest jej wiek – zarówno jeśli chodzi o szanse na zajście w ciążę oraz potencjalne wady płodu, których ryzyko wystąpienia wzrasta wraz z wiekiem matki. Jak wynika z raportu „Wspieramy płodność” Koalicji na rzecz Kompleksowej Terapii Niepłodności, najbardziej płodne są kobiety w wieku 18-20 lat. W przedziale wiekowym 20-28 lat tzw. współczynnik ciąż po 12 miesiącach niezabezpieczonego przez antykoncepcję współżycia wynosi aż 90 proc. Dla porównania w wieku 33 lat jest to już 75 proc. Wśród innych czynników wymienia się otyłość, styl życia, używki, takie jak alkohol czy palenie papierosów.

Układ rozrodczy kobiety jest skomplikowanym i zarazem delikatnym systemem, wystarczy, że jeden z jego elementów nie działa prawidłowo, by uniemożliwić zajście w ciążę lub jej donoszenie. Nawet w przypadku w pełni zdrowych par szansa na powodzenie procesu wynosi od 20 do 30 proc. w skali cyklu menstruacyjnego.

Elementy niezbędne to:

  • owulacja (jajeczkowanie) – sprawna praca przynajmniej jednego z jajników,
  • prawidłowa budowa i funkcjonowanie jajowodu, który dostarczy dojrzałe jajo do macicy,
  • pojawienie się dostatecznej liczby prawidłowo zbudowanych i funkcjonujących plemników,
  • odpowiednie przygotowanie macicy do przyjęcia i utrzymania zarodka.

Jeśli chodzi o bezpośrednie przyczyny niepłodności, mogą być związane z rozmaitymi dysfunkcjami układu rozrodczego – zaburzeniami owulacji, nieprawidłowościami w obrębie macicy (np. endometrioza, stany zapalne, niewłaściwa budowa macicy) lub szyjki macicy (budowa, jak i stan śluzu szyjkowego), niedrożnością jajowodów, zespołem policystycznych jajników (PCOS – uważany za najczęstszą przyczynę niepłodności u kobiet), torbielami jajników czy innymi zaburzeniami hormonalnymi. Należy zaznaczyć, że lista możliwych dysfunkcji jest o wiele dłuższa.

Niepłodność może być spowodowana przewlekłymi chorobami w obrębie innych układów, na przykład niedoczynnością tarczycy, cukrzycą, insulinoopornością bądź zaburzeniami immunologicznymi. Nie bez znaczenia jest psychika – ciągła ekspozycja na stres, przemęczenie, depresja, a nawet lęk wywołany bezskutecznymi staraniami o dziecko mają destrukcyjny wpływ na kobiecą płodność.

Każde z zaburzeń w złożony sposób oddziałuje na możliwość zajścia w ciążę, utrzymanie jej i rozwój zarodka, a później płodu. Dlatego tak ważna jest prawidłowa diagnostyka. Źle dobrane leczenie, bo zupełnie inne będzie w przypadku problemów z drożnością jajowodów, a inne przy zaburzeniach gospodarki hormonalnej, niekiedy dodatkowo pogarsza sytuację. Zwykle potrzeba czasu, ten często bywa na wagę złota, szczególnie w przypadku kobiet pragnących zajść w ciążę w czwartej czy nawet piątej dekadzie życia. Innymi słowy specjalista, szczególnie w przypadku leczenia kobiet starszych niż 30-35 lat, nie może sobie pozwolić na lata prób i pomyłek.

Jeśli po roku starań para nie doczeka się upragnionych dwóch kresek na teście, to właściwy moment, by udać się do lekarza i zrobić badania na płodność. Zarówno w przypadku niepłodności pierwotnej (kobieta nigdy jeszcze nie zaszła w ciążę) oraz wtórnej (ma już dziecko i bezskuteczne okazują się starania o kolejne).

Podstawą do badań płodności jest ukończenie 35 lat, nieregularne cykle lub stwierdzone nieprawidłowości w obrębie układu rozrodczego (np. zespół policystycznych jajników bądź endometrioza).

Jak wygląda badanie płodności u kobiet?

Na proces diagnozy pod kątem niepłodności składają się rozmaite badania, do których należą:

  • pogłębiony wywiad lekarski, czyli pytania związane z regularnością miesiączki, współżycia, jego częstotliwością, ewentualnymi dolegliwościami, stanami zapalnymi, przyjmowanymi lekami czy przebytymi i aktualnymi chorobami,
  • badanie ginekologiczne,
  • badania poziomu hormonów, pośrednio i bezpośrednio związanych z płodnością, m.in. badanie poziomu prolaktyny, progesteronu, estrogenów, hormonu antymüllerowskiego (AMH), folikulotropowego (FSH) i luteinizującego (LH), a także hormonów tarczycy, tzw. trójki tarczycowej, czyli TSH, FT3 oraz FT4, monitoring owulacji,
  • USG macicy i jajników (najlepiej dopochwowe),
  • wziernikowanie macicy (histeroskopia – badanie wykonywane przy znieczuleniu miejscowym, bezbolesne),
  • badanie drożności jajowodów, inaczej histerosalpingografia.

Ostatnie badanie polega na wprowadzeniu (przez pochwę) do dróg rodnych substancji pozwalających na uzyskanie kontrastu w obrazie RTG jajowodów, co umożliwia ocenę ich drożności.

W dalszej kolejności lekarz może zlecić inne testy płodności, takie jak:

  • test postkoloidalny (oznaczany jako PCT), czyli badanie interakcji nasienia ze śluzem,
  • laparoskopowe badanie macicy, jajowodów czy jajników,
  • inne specjalistyczne badania, uzależnione od wyników wstępnych.

Przyczyny niepłodności i badanie płodności u mężczyzn

Wbrew temu, co sądzono przez dekady, płodność par związana jest ze stanem zdrowia zarówno mężczyzny, jak i kobiety. W przypadku panów niektóre środowiskowe czynniki utrudniające prokreację są podobne. To w znacznym stopniu wiek wpływający na kluczową dla płodności jakość i funkcjonalność plemników – a więc ich prawidłową budowę, ruchliwość, a także liczbę oraz objętość ejakulatu. Na męską płodność wpływa styl życia, nie pomagają więc: brak ruchu, palenie papierosów, nadużywanie alkoholu czy stres. Za prawdopodobną przyczynę niepłodności u panów uważa się też zanieczyszczenie środowiska.

Jeśli chodzi o bezpośrednie przyczyny, poza wcześniej wspomnianą jakością spermy, za męską niepłodnością stoją: niedrożność nasieniowodów, wady anatomiczne (nieleczone wnętrostwo, spodziectwo, stulejka), żylaki powrózka nasiennego, tzw. ejakulacja wsteczna (będąca skutkiem zabiegów operacyjnych bądź np. cukrzycy), stany zapalne i zakażenia (np. świnka czy choroby weneryczne) lub zaburzenia hormonalne.

Aby ocenić płodność mężczyzny zleca się wykonanie badania nasienia, a konkretniej parametrów, takich jak: lepkość ejakulatu, objętość, odczyn (pH), liczebność plemników, ich ruchliwość oraz budowę. Badanie można wykonać nie tylko poprzez masturbację w klinice leczenia niepłodności, ale i poprzez stosunek z partnerką, podczas którego nasienie uzyskuje się dzięki użyciu specjalnej prezerwatywy. Przed badaniem należy przez co najmniej trzy dni powstrzymać się od współżycia czy masturbacji.

Badanie na płodność u panów powinno obejmować wywiad lekarski u androloga, badanie dotykowe moszny i badanie per rectum. Lekarz może zlecić testy poziomu testosteronu, estrogenów (u mężczyzn poziom fizjologicznie jest niewielki, ale estrogeny odgrywają ważną rolę, m.in. dla ruchliwości plemników), hormonu folikulotropowego bądź prolaktyny.

W przypadku stwierdzenia azoospermii (całkowitego braku plemników w ejakulacie) jako test na płodność wykonuje się biopsję jąder – po to, by stwierdzić czy plemniki w ogóle są produkowane. Jeśli tak, można wykonać zabieg in vitro. Nowoczesna diagnostyka oferuje metody, takie jak badanie moszny kamerą termowizyjną (temperatura w mosznie ma bardzo istotne znaczenie dla funkcjonalności plemników) i komputerowa analiza nasienia.

Jak wygląda leczenie niepłodności?

Wybór metody leczenia niepłodności zależny jest od wyników badań oraz testów na płodność. Można dzielić je na:

  • metody polegające na usunięciu przyczyny niepłodności,
  • metody, które pozwalają na zajście w ciążę i utrzymanie jej, gdy nie jest możliwe (lub nie jest skuteczne) leczenie mogące doprowadzić do naturalnego zapłodnienia.

Jeśli chodzi o pierwszą „grupę” metod leczenia niepłodności, będą to:

  • leczenie hormonalne. Jest stosowane u kobiet i mężczyzn w przypadku wykrycia nieprawidłowości w poziomie hormonów (u kobiet mogą skutkować na przykład zaburzeniami, brakiem owulacji lub zespołem policystycznych jajników, a u mężczyzn niewystarczającą produkcją plemników). Leczenie hormonalne stosuje się w razie wykrytej endometriozy, gdy podaje się doustne środki antykoncepcyjne czy tzw. analogi GnRH,
  • leczenie farmakologiczne innymi środkami niż hormony, czyli leczenie stanów zapalnych antybiotykami lub lekami przeciwzapalnymi, na przykład leczenie zapalenia szyjki macicy,
  • leczenie niepłodności związanej ze stylem życia. Chodzi zarówno o męską, jak i kobiecą niepłodność. W wielu przypadkach jest powodowana przez otyłość, niedowagę, nieprawidłową dietę, stosowanie używek oraz brak ruchu – mogą skutkować zaburzeniami miesiączkowania bądź niską jakością męskiego nasienia. Panom zaleca się rezygnację z obcisłych dżinsów czy zbyt częstej jazdy na rowerze (może powodować przegrzanie jąder i ucisk). W przypadku osób, które z dużym prawdopodobieństwem cierpią na niepłodność właśnie w wyniku nieprawidłowej masy ciała oraz niezdrowych nawyków, wskazana jest współpraca z dietetykiem lub psychologiem.
  • leczenie chirurgiczne (zabiegowe, często laparoskopia). Do tego rodzaju metod zaliczyć można na przykład usuwanie zrostów w jajowodach. Niestety leczenie należy do mało skutecznych, często okazuje się, że po przywróceniu drożności jajowody i tak nie pracują prawidłowo – jeśli jednak jajniki nadal prawidłowo funkcjonują, możliwe staje się zapłodnienie in vitro. Innym stosowanym zabiegiem chirurgicznym jest wycinanie nadmiernie rozrośniętych komórek endometrium. U mężczyzn zabiegowo leczy się na przykład żylaki powrózka nasiennego powodujące wsteczny przepływ krwi do jądra oraz – najczęściej w młodym wieku, zanim w ogóle problem z płodnością zaistnieje – zabiegi likwidujące wady anatomiczne, takie jak stulejka i spodziectwo uniemożliwiające lub utrudniające współżycie. 

Leczenie niepłodności przez wspomaganie zapłodnienia lub zapłodnienie pozaustrojowe

Jeśli powyższe metody leczenia niepłodności nie przynoszą rezultatów, pozostaje inseminacja i in vitro (IVF). Pierwsza z metod polega na umieszczeniu odpowiednio przygotowanego nasienia bezpośrednio w macicy.

Inseminacja może być wykonana, gdy z różnych przyczyn (leżących zarówno po stronie mężczyzny, jak i kobiety) plemniki nie są w stanie dotrzeć do macicy w naturalny sposób, na przykład w ogóle nie ma ich w ejakulacie oraz nie są dostateczne ruchliwe (lub są niezdolne do poruszania się), a także w przypadku wstecznego wytrysku czy nieprawidłowego składu śluzu szyjki macicy.

Inseminację przeprowadza się z wykorzystaniem plemników partnera (jeśli jego jądra są w stanie je wyprodukować i plemniki są dostatecznie dobrej jakości) bądź anonimowego dawcy. Skuteczność inseminacji kliniki leczenia niepłodności oceniają na 9-11 proc.

In vitro to metoda, która idzie jeszcze dalej, a więc umożliwia ciążę, gdy z różnych przyczyn nie dochodzi do zapłodnienia w obrębie jajowodów (np. brak owulacji, brak lub niedrożność jajowodów, endometrioza). Polega na pobraniu męskich i żeńskich komórek rozrodczych (jajeczka oraz plemnika) – w przypadku kobiety zabieg ten poprzedza się hormonalną stymulacją jajeczkowania. Następnie komórki łączy się poza ustrojem, by doprowadzić do zapłodnienia. Kiedy do niego dojdzie, powstały zarodek rozwija się w warunkach laboratoryjnych jeszcze przez maksymalnie pięć dni (osiąga stadium określane jako blastocysta). Kolejno zostaje umieszczony w macicy, gdzie następuje jego zagnieżdżenie. Dalej ciąża przebiega w taki sposób, jak w przypadku naturalnego poczęcia.

By zwiększyć szanse na powodzenie zabiegu, procedura zazwyczaj polega na zapłodnieniu więcej niż jednej komórki (różnice zależą od metody i prawodawstwa danego kraju), także w macicy zwykle umieszcza się więcej niż jeden zarodek (liczba uwarunkowana jest metodą lub indywidualną oceną lekarza prowadzącego procedurę). Pozostałe zarodki mrozi się, umożliwiając tym samym ponowny zabieg (np. w przypadku niepowodzenia pierwszego bądź pragnienia kolejnej ciąży), bez konieczności stymulowania kolejnej owulacji i procedury pobierania komórek. Mrożenie zarodków, choć dla niektórych kontrowersyjne, znacznie poprawia statystyki skuteczności in vitro.

Holistyczne leczenie niepłodności

Istnieje jeszcze jeden aspekt leczenia niepłodności, którego nie powinno się pomijać, ponieważ jest nie mniej ważny niż kwestie związane z usunięciem przeszkód natury fizjologicznej czy anatomicznej. To psychika. Objęcie pary dotkniętej niepłodnością opieką psychologa, współcześnie stanowi niezbędny element holistycznego (całościowego) modelu leczenia – w odróżnieniu od tzw. modelu redukcjonistycznego, a więc skupiającego się na konkretnym problemie zdrowotnym, bez łączenia go ze stylem życia, stanem psychicznym bądź dietą. Holistyczne podejście do leczenia, nie tylko niepłodności, ale i innych chorób, coraz częściej kojarzy się z nowoczesną, akademicką medycyną, choć jeszcze do niedawna przywodziło na myśl głównie metody z pogranicza medycyny alternatywnej.


Podziel się: