Choroba zwyrodnieniowa stawów — przyczyny, objawy i leczenie

Szacuje się, że choroba zwyrodnieniowa dotyczy około 15% populacji i jest jedną z wiodących przyczyn ograniczenia aktywności osób dorosłych, a także jednym z głównych powodów niepełnosprawności. Stanowi nie tylko poważny problem zdrowotny w społeczeństwie, ale też ogromne obciążenie ekonomiczne.

Przebieg i objawy choroby zwyrodnieniowej stawów oraz jej skutki dla funkcjonowania pacjenta zależne są w dużej mierze od tego, które stawy zostaną zaatakowane. Najtrudniejsze dla chorych wydają się przypadki zwyrodnienia stawów biodrowych i kolanowych, ponieważ mogą unieruchomić pacjenta. Jeśli zwyrodnienie dotyczy głównie stawów rąk, może być przyczyną wykluczenia z życia zawodowego czy wielu innych aktywności. W obrębie palców rąk bądź nadgarstków będą utrudniać chwytanie przedmiotów, a nawet pozornie lekką pracę przy komputerze. Dolegliwość ta należy do wiodących przyczyn nieobecności w pracy. Zwyrodnienia stawów dotyczą dużej części populacji i są bardzo dokuczliwe, więc warto o nich wiedzieć jak najwięcej, by skutecznie im zapobiegać. 

Przyczyny zwyrodnienia stawów

Do niedawna naukowcy uważali, że choroba zwyrodnieniowa stawów związana jest ze zmianami w obrębie chrząstki stawowej. Jednak badania przeprowadzone w ostatniej dekadzie wykazały, że dotyczy ona całego stawu. Na ten moment wiadomo już, że zmiany te rzeczywiście rozpoczynają się od stopniowej utraty chrząstki stawowej, czyli struktury pokrywającej kości w miejscu, w którym stykają się ze sobą, zapobiegając ich ścieraniu się. Dlaczego chrząstka stawowa zaczyna szwankować? Odpowiada za nią nieprawidłowe działanie tzw. chondrocytów, czyli komórek tkanki chrzęstnej obecnej w substancji zwanej macierzą pozakomórkową. To właśnie macierz odpowiada za elastyczność tkanki chrzęstnej i „poślizg” zapobiegający uszkodzeniom. Z kolei rolą chondrocytów jest produkcja składników macierzy (w jej skład wchodzi głównie woda, kolagen i tzw. proteoglikany) oraz enzymów proteolicznych odpowiedzialnych za rozkład składników. Prościej mówiąc, chondrocyty produkują, a następnie degradują elementy macierzy. 

Póki zachowana jest równowaga między produkcją a rozkładem, stawy pracują prawidłowo. Jednak z jakiegoś powodu, dotąd nieznanego, w przypadku samoistnej (inaczej pierwotnej) choroby zwyrodnieniowej stawów równowaga ta ulega czasem zaburzeniom. Może dziać się to na skutek niewielkich urazów czy stanów zapalnych (także innych czynników będących przyczyną tzw. wtórnej choroby zwyrodnieniowej) powodujących z kolei zwiększoną aktywność enzymów. Przez to jednak cząsteczek pochodzących z rozkładu kolagenu i proteoglikanu jest znacznie więcej. W pewnym momencie system przestaje nadążać z ich usuwaniem. To skutkuje pojawieniem się prozapalnych cytokin łączących się z receptorami chondrocytów. Chondrocyty zostają „oszukane” przez cytokiny i zamiast zachować równowagę w produkcji i degradacji, syntetyzują jeszcze więcej enzymów rozkładających, zaś hamują wytwarzanie kolagenu typu II. Jego niedobór w chrząstce, jak łatwo przewidzieć, to prosta droga ku postępującej degradacji całej tkanki. 

Z czasem zmiany zwyrodnieniowe chrząstki prowadzą do jej zmiękczenia, zmniejszenia grubości, a wreszcie do całkowitego zaniku, pozostawiając tkankę kostną narażoną na uszkodzenia na skutek wzajemnego tarcia. Później obejmują również błonę maziową (zwykle jej stany zapalne), aczkolwiek nie wiadomo wciąż czy zmiany w jej obrębie też mają charakter pierwotny, czy wtórny i wynikają ze zwyrodnień w obrębie chrząstki. 

Zwyrodnienie stawów obejmuje także warstwę podchrzęstną kości, torebkę stawową, więzadła, a nawet mięśnie przylegające do stawu. Złożoność tego procesu każe uważać, że jest to choroba, na której postęp wpływa wiele czynników. Bardzo często w przypadku wystąpienia zwyrodnień stawów kończyn dolnych chorzy cierpią na zmiany w obrębie łąkotki stawu kolanowego, również powodowanej przez zmniejszenie syntezy kolagenu I i II typu — jej tkanka z czasem pęka, rozrywa się, a w końcu zanika. 

Czynniki sprzyjające chorobie zwyrodnieniowej stawów 

Choroba zwyrodnieniowa stawów może mieć postać pierwotną (samoistną) — określaną wówczas, gdy nie wystąpi żadna ze znanych przyczyn oraz wtórną, której sprzyjają takie czynniki:

  • starzenie się,
  • genetycznie uwarunkowane: upośledzenie produkcji kolagenu, dysplazja biodra lub niezauważalne wady we wzajemnym dopasowaniu kości w obrębie jednego stawu, przez co jest on narażony na szybsze zużywanie się,
  • urazy stawów, a nawet mikrouszkodzenia wywołujące procesy zapalne i zjawisko zaburzenia równowagi w pracy chondrocytów chrząstki stawowej,
  • nadmierne obciążenie stawów wynikające z zawodowego uprawiania sportu lub określonych zawodów wymagających, np. podnoszenia ciężarów, długotrwałego stania, wielokrotnych, powtarzających się ruchów w obrębie jednej części ciała itp.,
  • nadwaga czy otyłość powodująca nie tylko nadmierne obciążenie stawów, ale też związana z pojawieniem się zapalnych cytokin na skutek nadmiaru tkanki tłuszczowej,
  • występowanie reumatoidalnego zapalenia stawów czy dny moczanowej,
  • bakteryjne lub wirusowe stany zapalne stawów,
  • niektóre choroby metaboliczne, np. hemochromatoza.

Objawy zwyrodnienia stawów

Objawy odczuwalne mogą być dopiero wtedy, gdy zwyrodnienie dotyczy już większego obszaru niż tylko chrząstka stawowa, która nie jest „wyposażona” w zakończenia czuciowe. Ból pojawia się wówczas, kiedy zmiany występują w obrębie błony maziowej, torebki stawowej, więzadeł czy mięśni okołostawowych. Zaostrzają go stany zapalne. 

Jak większość dolegliwości związanych z narządami ruchu, ból nasila się podczas chodzenia (stawy kolanowe, biodrowe), biegania czy ogólnie obciążania innych stawów, zaś łagodnieje przy odpoczynku. Jednak ten ostatni, jakkolwiek może przynosić ulgę w bólu, wiąże się często z inną charakterystyczną dla zwyrodnienia stawów dolegliwością — sztywnością oraz ograniczeniem zakresu ich ruchomości. Objawia się też opuchlizną bądź obrzękiem, a także odczuwaniem nieprzyjemnego, często bolesnego „przeskakiwania” czy „klikania” podczas wykonywania ruchu. Długofalowym, choć niebezpośrednim skutkiem choroby zwyrodnieniowej stawów związanym z ograniczeniem aktywności fizycznej może być nadwaga (lub otyłość), a także związane z nią poważne choroby, np. cukrzyca, choroby serca. 

Choroba zwyrodnieniowa stawów — jak ją leczyć?

Zwyrodnienie stawów uważa się za chorobę nieuleczalną, ale wykrycie jej we wczesnym stadium umożliwia skuteczne leczenie oraz odwrócenie zmian. Jeśli osiągnie stopień bardziej zaawansowany, wciąż możliwe jest spowolnienie choroby i znaczna poprawa funkcjonowania pacjenta. Leczenie farmakologiczne zwykle zaczyna się od leków przeciwbólowych (paracetamolu) oraz niesteroidowych przeciwzapalnych. Profilaktycznie lub w przypadku słabych objawów stosuje się niekiedy suplementy glukozaminy, a także chondroityny. W przypadku silnego bólu leczenie obejmuje mogące przynieść kilkutygodniową poprawę zastrzyki z kortykosteroidów. Dłuższe działanie mają natomiast te z kwasu hialuronowego. Z pomocą chorym przychodzi także chirurgia. Ostatecznie, jeśli doszło do znacznej degradacji stawu, można rozważyć zastąpienie go sztucznym, lecz nie zawsze jest to możliwe. 

Czy zwyrodnieniu stawów da się zapobiec?

Nie wszystkie przyczyny choroby są znane. Należy do nich również dziedziczenie czy wiek, więc niemożliwe jest stuprocentowe zabezpieczenie się przed zwyrodnieniem stawów. Najzdrowiej jest pozostać po prostu aktywnym. Ruch, choć niezbyt forsowny, zawodowy sport — to najlepszy sposób na zapobieganie nadwadze i otyłości, a także utrzymanie stawów w dobrej formie, bez względu na to czy ktoś cierpi na tę dolegliwość. Może to być spacerowanie, maszerowanie, jogging, gry zespołowe, taniec. Niewskazane z punktu widzenia ryzyka zwyrodnień stawów jest intensywne, wysiłkowe bieganie czy narciarstwo — bardzo obciążające dla stawów, zwykle uprawiane nieregularnie. 


Podziel się: