Zatrucie grzybami – objawy i pierwsza pomoc. Jak rozpoznać zatrucie muchomorem sromotnikowym?

Zatrucia grzybami występują na całym świecie i każdego roku są przyczyną tysięcy hospitalizacji oraz zgonów. Mimo wieloletniego doświadczenia w diagnozowaniu i leczeniu tego schorzenia wstępna diagnoza jest złożona i wymaga różnicowania oraz dokładnego określenia, jakie grzyby wywołały zatrucie (może to być zatrucie kilkoma rodzajami grzybów). Trudności związane są w większości przypadków z różnymi objawami i zespołami toksykologicznymi, które pojawiają się pod wpływem toksyn grzybowych. 

1. Jak dochodzi do zatrucia grzybami?
2. Jakie grzyby najczęściej wywołują zatrucia?
3. Zatrucie grzybami – objawy. Jak rozpoznać zatrucie grzybami?
4. Jak wygląda leczenie zatrucia grzybami?
5. Pierwsza pomoc przy zatruciu grzybami
6. Czy po zatruciu grzybami można całkowicie wyzdrowieć?
7. Pierwsza pomoc w zatruciu grzybami – najczęściej zadawane pytania

Z tego artykułu dowiesz się:

• jak rozpoznać pierwsze objawy zatrucia grzybami i po jakim czasie po spożyciu się pojawiają,
• jak uniknąć zatrucia grzybami,
• kiedy w przypadku zatrucia grzybami należy wezwać pomoc medyczną.

Zatrucie grzybami może mieć bardzo różny przebieg – od łagodnych dolegliwości aż po stan śmiertelny. U osoby, która spożyła toksyczne grzyby, mogą pojawić się bóle głowy, nudności, wymiociny oraz inne objawy, których nasilenie zależy od rodzaju spożytych toksyn. Istotne znaczenie ma również okres utajenia, czyli czas między spożyciem grzybów a wystąpieniem pierwszych symptomów. Każdy grzybiarz powinien pamiętać, że nawet niewielka pomyłka podczas zbierania grzybów może prowadzić do poważnych konsekwencji zdrowotnych.

Jak dochodzi do zatrucia grzybami?

Nieznajomość zebranych w lesie, a następnie zjadanych grzybów jest najczęstszą przyczyną zatrucia organizmu. Zbierane w lesie grzyby trujące mogą być łudząco podobne do grzybów jadalnych. Okres, w którym pojawiają się pierwsze objawy zatrucia, zależy od wielu czynników: 

• rodzaju trującego grzyba, 
• zjedzonej ilości trującego grzyba, 
• wieku,
• masy ciała,
• chorób wątroby,
• chorób nerek,
• nawodnienia,
• spożycia alkoholu (dla niektórych toksyn).

Warto tutaj poruszyć popularnie powtarzane mity, że wszystkie grzyby trujące mają jakąś wspólną cechę. Na przykład, że tylko trujący, przekrojony grzyb zabarwi się na sino. Niestety, nie jest to takie proste. Innym powtarzanym mitem jest to, że grzyba trującego nie zjadają ślimaki. To także nie jest prawdą. Podobnie jest z próbowaniem grzybów na smak i poszukiwanie smaku goryczki.

Zatrucie grzybami u dziecka

Szczególnie podatne na zatrucie grzybami są dzieci. Nie zaleca się podawania małym dzieciom grzybów dziko rosnących, przede wszystkim ze względu na ryzyko pomylenia gatunków oraz ich ciężkostrawność. Zatrucia grzybami u dzieci mają cięższy przebieg. Bardzo ważne jest, aby kupować grzyby tylko ze sprawdzonego źródła. 

Zatrucie grzybami w ciąży

Kobiety ciężarne również powinny unikać grzybów leśnych pozyskanych z niesprawdzonych źródeł. Specjaliści uspokajają jednak, że spożywanie jadalnych grzybów nie szkodzi ani przyszłej mamie, ani jej dziecku. Znajduje się w nich wiele składników odżywczych, a w dodatku wiele z nich jest niskokalorycznych, jednakże zalicza się je do produktów ciężkostrawnych.

Jakie grzyby najczęściej wywołują zatrucia?

Największą toksyczność wykazują grzyby z rodzajów:

• Amanita (popularnie nazywana muchomorami),
• Galerin (nazywane hełmówkami),
• Lepiot (nazywane czubajeczkami).

Objawy zatrucia tymi grzybami pojawiają się zwykle po 6-24 godzinach. Natomiast po 24-48 godzinach może rozwinąć się uszkodzenie wątroby.

Zatrucie grzybami – objawy. Jak rozpoznać zatrucie grzybami?

Objawy zatrucia grzybami mogą być bardzo zróżnicowane.

Jednym z najważniejszych elementów oceny jest czas, jaki upłynął od spożycia grzybów do pojawienia się pierwszych objawów.

Dolegliwości występujące w ciągu pierwszych 6 godzin częściej związane są z zatruciami o łagodniejszym przebiegu, natomiast objawy rozwijające się po ponad 6 godzinach mogą świadczyć o zatruciu toksynami uszkadzającymi narządy, zwłaszcza wątrobę lub nerki. W takiej sytuacji konieczna jest pilna ocena lekarska.

Pierwsze objawy ze strony przewodu pokarmowego

W związku z zatruciem grzybami najczęściej pojawiają się objawy żołądkowo-jelitowe. Mogą pojawić się już po 30 minutach do kilku godzin od spożycia i obejmują:

• nudności,
• wymioty,
• ból brzucha,
• biegunkę.

U większości osób zatrucia ograniczające się do przewodu pokarmowego mają łagodniejszy przebieg i ustępują po leczeniu objawowym oraz odpowiednim nawodnieniu. Jednak nasilone wymioty i biegunka mogą prowadzić do odwodnienia, szczególnie u dzieci i osób starszych.

Objawy ze strony układu nerwowego

Niektóre gatunki grzybów zawierają toksyny oddziałujące przede wszystkim na ośrodkowy układ nerwowy. W zależności od rodzaju toksyny mogą wystąpić:

• zawroty głowy,
• senność lub pobudzenie,
• zaburzenia równowagi,
• dezorientacja,
• omamy,
• zaburzenia świadomości,
• drgawki.

Takie objawy pojawiają się najczęściej w ciągu kilku godzin od spożycia grzybów. Ich nasilenie może być różne – od łagodnych zaburzeń świadomości po ciężkie zatrucia wymagające leczenia szpitalnego.

Symptomy uszkodzenia wątroby i nerek

Najgroźniejsze zatrucia wywołują grzyby zawierające amatoksyny, przede wszystkim muchomor sromotnikowy, ale również niektóre gatunki czubajeczek i hełmówek. Przebieg zatrucia ma zwykle kilka charakterystycznych etapów:

• okres bezobjawowy – trwa najczęściej od 6 do 24 godzin od spożycia grzybów;
• faza żołądkowo-jelitowa – pojawiają się silne bóle brzucha, uporczywe wymioty i wodnista biegunka prowadzące do odwodnienia;
• faza pozornej poprawy – dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego mogą ustąpić, jednak w tym czasie postępuje uszkodzenie wątroby;
• faza uszkodzenia narządów wewnętrznych – rozwija się niewydolność wątroby, często z zaburzeniami krzepnięcia, żółtaczką, zaburzeniami świadomości oraz niekiedy również niewydolnością nerek.

To właśnie okres pozornej poprawy bywa szczególnie niebezpieczny, ponieważ pacjent może odnieść wrażenie, że jego stan się poprawia, mimo że działanie toksyn nadal występuje i wciąż uszkadzają narządy wewnętrzne. W ciężkich przypadkach konieczne może być leczenie na oddziale intensywnej terapii, a u części chorych jedyną szansą na przeżycie jest przeszczepienie wątroby.

Kiedy należy pilnie zgłosić się do lekarza?

Każde podejrzenie spożycia trującego grzyba wymaga konsultacji medycznej. Szczególnie niepokojące są:

• silne lub nawracające wymioty,
• uporczywa biegunka,
• zaburzenia świadomości,
• drgawki,
• omamy,
• objawy pojawiające się po ponad 6 godzinach od spożycia grzybów.

Im wcześniej zostanie wdrożone odpowiednie leczenie, tym większa jest szansa na uniknięcie ciężkich powikłań. W przypadku podejrzenia zatrucia nie należy czekać na samoistne ustąpienie objawów.

Jak wygląda leczenie zatrucia grzybami?

1. Leczenie zatrucia grzybami zależy przede wszystkim od gatunku spożytego grzyba, rodzaju toksyn oraz czasu, jaki upłynął od ich spożycia. Nie istnieje jedna metoda leczenia ani uniwersalna odtrutka skuteczna we wszystkich zatruciach.
2. Podstawą postępowania jest jak najszybsza ocena stanu pacjenta, zabezpieczenie podstawowych funkcji życiowych oraz leczenie objawowe. W zależności od nasilenia objawów może być konieczne dożylne podawanie płynów, wyrównanie zaburzeń elektrolitowych, leczenie przeciwdrgawkowe lub wspomaganie oddychania i krążenia.
3. W wybranych przypadkach, zwłaszcza gdy od spożycia grzybów upłynął krótki czas, lekarz może zdecydować o podaniu węgla aktywnego w celu ograniczenia wchłaniania toksyn z przewodu pokarmowego. Płukanie żołądka wykonuje się jedynie w wyjątkowych sytuacjach.
4. W przypadku zatrucia grzybami zawierającymi amatoksyny, przede wszystkim muchomorem sromotnikowym, stosuje się leczenie mające na celu ograniczenie uszkodzenia wątroby. W zależności od sytuacji klinicznej może ono obejmować podawanie sylibininy oraz N-acetylocysteiny. Pacjenci wymagają ścisłego monitorowania czynności wątroby, nerek oraz parametrów krzepnięcia krwi.
5. Niektóre zatrucia wymagają zastosowania swoistego leczenia. Przykładem jest zatrucie grzybami zawierającymi muskarynę, w którym w razie nasilonych objawów lekarz może zastosować atropinę.
6. W ciężkich przypadkach konieczne jest leczenie na oddziale intensywnej terapii. Jeśli dojdzie do ostrej niewydolności wątroby, jedyną skuteczną metodą leczenia może być przeszczepienie tego narządu.

Pierwsza pomoc przy zatruciu grzybami

W przypadku podejrzenia zatrucia grzybami należy jak najszybciej skontaktować się z lekarzem lub wezwać zespół ratownictwa medycznego, szczególnie jeśli występują nasilone wymioty, biegunka, zaburzenia świadomości, drgawki lub objawy pojawiły się po kilku godzinach od spożycia grzybów. Do czasu uzyskania pomocy medycznej warto:

• zachować spokój i obserwować stan chorego,
• zadbać o odpowiednie nawodnienie, jeśli chory jest przytomny i nie ma nasilonych wymiotów,
• zachować resztki potrawy lub spożytych grzybów, ponieważ mogą ułatwić identyfikację gatunku,
• w razie utraty przytomności ułożyć poszkodowanego w pozycji bezpiecznej, a jeśli nie oddycha – rozpocząć resuscytację krążeniowo-oddechową zgodnie z obowiązującymi zasadami.

Czy po zatruciu grzybami można całkowicie wyzdrowieć?

Rokowanie zależy przede wszystkim od rodzaju spożytego grzyba, ilości przyjętej toksyny oraz czasu rozpoczęcia leczenia. W przypadku łagodniejszych zatruć obejmujących głównie przewód pokarmowy większość pacjentów wraca do pełnego zdrowia po odpowiednim leczeniu objawowym.

Znacznie poważniejszy przebieg mają zatrucia grzybami zawierającymi amatoksyny, takimi jak muchomor sromotnikowy. Mogą one prowadzić do ostrej niewydolności wątroby, niewydolności nerek oraz niewydolności wielonarządowej. Wczesne rozpoznanie i szybkie wdrożenie leczenia znacząco zwiększają szansę na pełne wyzdrowienie oraz zmniejszają ryzyko ciężkich powikłań.

Pierwsza pomoc w zatruciu grzybami – najczęściej zadawane pytania

Po jakim czasie pojawiają się objawy zatrucia grzybami?

Czas pojawienia się objawów zależy przede wszystkim od gatunku spożytego grzyba i zawartych w nim toksyn. Pierwsze dolegliwości mogą wystąpić już po 30 minutach, ale w niektórych przypadkach pojawiają się dopiero po 6-24 godzinach lub nawet później. Czas wystąpienia objawów ma duże znaczenie diagnostyczne. Objawy rozwijające się w ciągu pierwszych 6 godzin po spożyciu grzybów częściej wiążą się z zatruciami o łagodniejszym przebiegu, obejmującymi głównie dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego lub układu nerwowego. Z kolei objawy pojawiające się po ponad 6 godzinach mogą świadczyć o zatruciu toksynami uszkadzającymi narządy, przede wszystkim wątrobę lub nerki.

Czy grzyby mogą powodować niestrawność?

Tak, grzyby zawierają między innymi chitynę, która jest trudno trawiona przez przewód pokarmowy. U części osób, zwłaszcza po spożyciu dużych ilości grzybów lub ciężkostrawnych potraw, mogą wystąpić objawy niestrawności, takie jak uczucie pełności, ból brzucha, wzdęcia, nudności czy zgaga. Ryzyko takich dolegliwości jest większe u dzieci, osób starszych oraz pacjentów z chorobami przewodu pokarmowego.

Czy istnieje odtrutka na zatrucie grzybami?

Nie istnieje uniwersalna odtrutka na wszystkie zatrucia grzybami. Sposób leczenia zależy od gatunku grzyba oraz rodzaju toksyn odpowiedzialnych za zatrucie. Podstawą postępowania jest leczenie objawowe oraz podtrzymujące funkcje życiowe. W przypadku niektórych zatruć, zwłaszcza spowodowanych muchomorem sromotnikowym, stosuje się leki ograniczające uszkodzenie wątroby, takie jak sylibinina czy w wybranych sytuacjach N-acetylocysteina.

Jak sprawdzić, czy grzyb jest trujący? 

Nie istnieje domowy sposób pozwalający wiarygodnie ocenić, czy grzyb jest trujący. Popularne metody, takie jak zmiana koloru cebuli, czosnku, srebrnej łyżeczki czy mleka podczas gotowania, nie mają podstaw naukowych i mogą prowadzić do błędnych wniosków. Jedynym pewnym sposobem uniknięcia zatrucia jest zbieranie wyłącznie grzybów, co do których gatunku nie ma żadnych wątpliwości. W razie niepewności warto skorzystać z pomocy grzyboznawcy lub klasyfikatora grzybów.

Jakie grzyby trujące są podobne do jadalnych?

Najbardziej znanym przykładem jest muchomor sromotnikowy, który bywa mylony z gołąbkami o zielonkawym zabarwieniu lub młodymi czubajkami. Z kolei muchomor jadowity może przypominać pieczarki, zwłaszcza gdy nie zwróci się uwagi na charakterystyczną pochwę u nasady trzonu. Z tego względu nie należy opierać identyfikacji wyłącznie na kolorze kapelusza lub pojedynczej cesze wyglądu.

Jakie są objawy zatrucia muchomorem?

Objawy zatrucia grzybami różnią się w zależności od gatunku. W przypadku zatrucia muchomorem sromotnikowym pierwsze dolegliwości pojawiają się zazwyczaj po 6-24 godzinach od spożycia. Jest to szczególnie niebezpieczne zatrucie, ponieważ toksyny mogą prowadzić do ciężkiego uszkodzenia wątroby. Objawy zatrucia muchomorem sromotnikowym to przede wszystkim silne bóle brzucha, intensywne wymioty oraz wodnista biegunka. Po przejściowym okresie pozornej poprawy może dojść do rozwoju niewydolności wątroby, zaburzeń krzepnięcia, żółtaczki, zaburzeń świadomości oraz niewydolności wielonarządowej. Nie wszystkie muchomory wywołują taki przebieg zatrucia. Na przykład muchomor czerwony i muchomor plamisty zawierają inne toksyny, które częściej powodują senność, pobudzenie, zawroty głowy, zaburzenia świadomości, omamy oraz nudności i wymioty.