Rak piersi – charakterystyka, metody diagnozowania, profilaktyka i leczenie

Rak piersi jest jednym z najczęściej występujących nowotworów złośliwych u kobiet w Polsce. Obecnie ta choroba jest rozpoznawana u około 16,5 tys. kobiet rocznie. Co ciekawe, rak piersi może występować również u mężczyzn – jest to przypadek niezwykle rzadki i stanowi około 1% wszystkich zachorowań na raka piersi – w Polsce jest rozpoznawany u około 150 mężczyzn rocznie.

W Polsce rak piersi jest od kilku lat drugą — po raku płuca — przyczyną zgonów spowodowanych przez nowotwory złośliwe wśród kobiet. Przyczyny większości przypadków raka piersi nie są znane. Najważniejszym czynnikiem ryzyka jest starszy wiek, a także m.in.: nosicielstwo mutacji niektórych genów, rodzinne występowanie raka piersi, pierwsza miesiączka we wczesnym wieku, menopauza w późnym wieku, późny wiek pierwszego porodu, długotrwała hormonalna terapia zastępcza (HTZ), czy ekspozycja na działanie promieniowania jonizującego.

Prawidłowe komórki piersi oraz innych części ciała rosną i dzielą się, aby w razie potrzeby tworzyć nowe komórki. Przykładem potrzeby jest ubytek prawidłowych komórek w sytuacji starzenia się lub zniszczenia – obumierające komórki są wówczas zastępowane przez nowe. Czasami proces odtwarzania komórek przebiega nieprawidłowo. Nowe komórki powstają, gdy organizm ich nie potrzebuje, a stare lub zniszczone nie obumierają tak, jak powinny. Nagromadzenie dodatkowych – obecnych w nadmiernej liczbie – komórek, często tworzy masę tkanki zwaną guzem lub nowotworem.

Nowotwory piersi dzielą się na:
• nowotwory łagodne (nie są rakiem): są zwykle niegroźne, rzadko atakują sąsiadujące części 
ciała, nie rozprzestrzeniają się do innych organów, mogą być usunięte i zwykle nie odrastają.
• nowotwory złośliwe (rak): mogą stanowić zagrożenie życia, często atakują okoliczne części ciała, mogą rozprzestrzeniać się do innych – odległych – części ciała. Często mogą być usunięte, ale u części chorych odrastają. 

Komórki raka piersi mogą się rozprzestrzeniać przez naczynia krwionośne lub limfatyczne. Po przemieszczeniu się, komórki rakowe mogą umiejscawiać się w tkankach lub narządach i rosnąć, wytwarzając kolejne ogniska nowotworowe, które uszkadzają inne części organizmu. 

Najczęściej występującym rodzajem raka piersi jest nowotwór wywodzący się z przewodu mlekowego tzw. rak przewodowy. Rak przewodowy rozpoczyna się w komórkach wyściełających przewód mleczny. Drugim – pod względem częstości występowania – jest rak wywodzący się z gruczołów mlecznych zrazików, tzw. rak zrazikowy. U pozostałych kobiet występuje rak mieszany lub inne – rzadziej występujące – typy.

Stadium raka piersi zależy od rozmiaru guza w piersi oraz stanu węzłów chłonnych i odległych narządów. Lekarze opisują stadia raka piersi wykorzystując numerację rzymską: 0, I, II, III i IV oraz litery A, B i C. Nowotwór w stadium I jest rakiem we wczesnym stadium, a nowotwór w stadium IV jest rakiem w zaawansowanym stadium (tzw. uogólnienie), który rozprzestrzenił się do innych części ciała (np. wątroba, płuca lub kości). Stadium często nie jest znane do czasu operacji usunięcia nowotworu z piersi. Kiedy lekarze rozpoznają pierwotny rak piersi, który ma zaawansowanie IIB lub niższe, szanse na wyleczenie są bardzo duże.

Badania prowadzące do określenia stadium mogą pokazać, czy komórki nowotworowe rozprzestrzeniły się do innych części ciała. Kiedy rak piersi się rozprzestrzenia, komórki nowotworowe często znajdowane są w pachowych węzłach chłonnych. Zadaniem lekarza jest określić stadium (stopień rozprzestrzenienia się) raka piersi, aby pomóc pacjentce wybrać najlepszy rodzaj leczenia. 

Wstępne badania diagnostyczne u  chorych raka piersi obejmują w  każdym przypadku: badanie podmiotowe i przedmiotowe (w tym — wywiad rodzinny i określenie stanu menopauzalnego), badania laboratoryjne (morfologia krwi, wskaźniki czynności nerek i wątroby, aktywność fosfatazy zasadowej, stężenie wapnia), badania obrazowe piersi i rentgenografię (RTG) klatki piersiowej, a w stopniu III dodatkowo scyntygrafię kości i badanie ultrasonograficzne (USG) lub komputerową tomografię (KT) jamy brzusznej i miednicy mniejszej. Chorym z obciążającym wywiadem rodzinnym należy zapewnić konsultację genetyczną.

Mammografia jest podstawową metodą diagnostyczną. Czułość MMG w wykrywaniu zmian nowotworowych wynosi około 85%, przy czym jest mniejsza w przypadku piersi o dużej gęstości, typowych dla kobiet w młodszym wieku. Istotnymi przyczynami niewykrycia raka w MMG są błędy techniczne, np. nieprawidłowe ułożenie piersi, przeoczenie zmiany lub rozpoznanie zmiany jako niezłośliwej. 

Ultrasonografia jest wartościowym uzupełnieniem MMG. Metoda ta jest szczególnie cenna w  ocenie piersi o  dużej gęstości, ponieważ wówczas wartość MMG jest ograniczona. Dodatkową zaletą jest pełne bezpieczeństwo metody, pozwalające na jej stosowanie u młodych kobiet i kobiet w ciąży. Główną wadą USG jest duży subiektywizm — istotny wpływ na wynik mają technika badania i doświadczenie badającego. Trudna może być także ocena dużych piersi.

Badanie mikroskopowe jest najistotniejszym elementem w  diagnostyce nowotworów piersi, ponieważ jako jedyne pozwala na ich rozpoznanie (a nie tylko wykrycie, jak w przypadku technik obrazowych). Mikroskopowe rozpoznanie raka jest bezwzględnym warunkiem rozpoczęcia leczenia.

Oprócz opisanych powyżej metod diagnozowania choroby, ważną rolę w profilaktyce pełni samobadanie piersi. Jest ono podstawowym, bardzo ważnym elementem w procesie wczesnego wykrywania raka piersi. Składa się z dwóch etapów: oglądania stanu piersi oraz badania dotykowego, tzw. palpacji. Samodzielne badanie piersi należy wykonywać systematycznie, najlepiej w tej samej fazie cyklu miesiączkowego, tj. 2-3 dni po miesiączce, by wykluczyć nadwrażliwość brodawek i bolesność piersi, a w przypadku kobiet niemiesiączkujących raz w miesiącu np. w dniu urodzin. Podczas badania kobieta powinna zwracać uwagę na występujące na piersiach: brodawki i pieprzyki, przebarwienia – czy się nie powiększają, nie zmieniają koloru, wycieki z brodawki, otoczkę wokół brodawki – może zmienić swój dotychczasowy regularny kształt, zmianę kształtu lub wielkości piersi, obrzęki węzłów chłonnych pod pachą, guzki i zgrubienia wyczuwalne na piersi, wokół sutka i pod pachą.                      

W przypadku wykrycia guzka w piersi konieczne jest równoczesne zbadanie tego samego fragmentu drugiej piersi. Jeżeli kobieta zaobserwuje podobną zmianę to zazwyczaj nie jest ona groźna (może być uwarunkowana genetycznie), ale wymaga konsultacji lekarza. W pozostałych przypadkach powinna koniecznie skontaktować się z lekarzem.

U kobiet chorych na raka piersi najczęściej stosuje się więcej niż jedną metodę leczenia. Leczenie, które jest najlepsze dla jednej kobiety, może nie być najlepszym dla innej. Najbardziej odpowiednie leczenie zależy m.in od stadium zaawansowania nowotworu, zawartości receptorów hormonalnych w komórkach raka, ogólnego stanu zdrowia pacjentki, rozmiaru nowotworu w stosunku do wielkości piersi, stanu menopauzalnego (regularne miesiączkowanie lub nieobecność miesiączkowania). 

Leczenie chirurgiczne (operacyjne) jest stosowane u chorych na wczesnego raka piersi oraz u części chorych z nowotworem miejscowo zaawansowanym. Wśród operacji raka piersi wyróżniamy:
• usunięcie części piersi: operacja oszczędzająca pierś polega na usunięciu nowotworu i niewielkiej objętości prawidłowej tkanki wokół guza. 
• całkowite usunięcie piersi: amputacja piersi jest nazywana masektomią. W niektórych przypadkach mastektomia zachowująca skórę może być opcją; podczas całkowitej (prostej) mastektomii, chirurg usuwa całą pierś, ale bez pachowych węzłów chłonnych, podczas zmodyfikowanej (radykalnej mastektomii), chirurg usuwa całą pierś i większość pachowych węzłów chłonnych. Często usuwana jest również część wyściełająca mięśnie klatki piersiowej. 

Po operacji raka piersi niezwykle ważna jest wcześnie rozpoczęta rehabilitacja pod kierunkiem fachowego personelu. Lekarz, pielęgniarka lub fizjoterapeuta mogą zaproponować ćwiczenia pomagające odzyskać pełną sprawność ruchową.

Radioterapia wykorzystuje promieniowanie o wysokiej energii, aby zniszczyć komórki raka. Wpływa tylko na komórki w części ciała, na którą skierowane jest promieniowanie. Radioterapia może być podawana po operacji, żeby zniszczyć komórki nowotworowe pozostałe w obszarze klatki piersiowej. Efekty uboczne zależą głównie od rodzaju radioterapii oraz dawki. 

Hormonoterapia przeciwdziała temu, aby komórki nowotworowe wykorzystywały naturalne hormony (estrogen i progesteron), które pobudzają ich wzrost. Jeżeli badanie patomorfologiczne wykaże, że rak piersi zawiera receptory hormonów, to wówczas uzasadnione jest leczenie hormonalne. Najczęstszymi efektami ubocznymi są uderzenia gorąca, wydzieliny z pochwy i mdłości.

Chemioterapia wykorzystuje leki, które niszczą komórki nowotworowe. Może być stosowana u kobiet w każdym stadium raka piersi. Leki stosowane w ramach chemioterapii raka piersi są zwykle podawane dożylnie w postaci krótkiego wstrzyknięcia lub kroplówki. Niektóre leki są stosowane doustnie w postaci tabletki. Chemioterapia zabija szybko rosnące komórki rakowe, ale może uszkadzać również normalne komórki, które szybko się dzielą, np. komórki krwi, komórki cebulek włosów, czy komórki wyściełające układ pokarmowy 

Kobiety, u których badanie patomorfologiczne wykazuje wysoki poziom białka HER2 w komórkach nowotworowych, mogą otrzymać terapię ukierunkowaną. Terapia ta polega na zablokowaniu wzrostu komórek nowotworowych przez zablokowanie produkcji dodatkowych białek HER2. 

Piśmiennictwo:
- „Rak piersi. Praktyczny przewodnik dla lekarzy” pod red.: Jacek Jassem, Maciej Krzakowski, Via Medica, Gdańsk 2014.
- „Rak piersi. Co warto wiedzieć”, tłum. Joanna Pieńkowska, National Cancer Institute of United States, Polskie Towarzystwo Onkologii Klinicznej, Fundacja Tam i z Powrotem PRIMOPRO, Warszawa 2015.
- „Zapobieganie i wczesne wykrywanie nowotworów”, Zbigniew Wronkowski, Polski Komitet Zwalczania Raka, Warszawa 2000.


Podziel się: