Mastika (mastyks) – właściwości i zastosowanie żywicy pistacji kleistej

Mastika, nazywana także żywicą mastyksową, to naturalna żywica pozyskiwana z pistacji kleistej (Pistacia lentiscus L.), od wieków wykorzystywana w medycynie tradycyjnej krajów basenu Morza Śródziemnego. Współczesne badania potwierdzają jej korzystny wpływ na przewód pokarmowy, układ sercowo-naczyniowy, jamę ustną oraz stany zapalne występujące w organizmie.

1. Czym jest mastika (mastyks)?
2. Właściwości mastyksu
3. Stosowanie mastyksu – preparaty z mastiką
4. Przeciwwskazania i skutki uboczne stosowania mastyksu
5. Zastosowanie mastyksu – najczęściej zadawane pytania

Z tego artykułu dowiesz się:

• czym dokładnie jest mastyks,
• jakie ma właściwości i jakie są jego główne substancje czynne,
• kiedy jego stosowanie może być zasadne.

Czym jest mastika (mastyks)?

Mastika lub mastyks to wysuszony wysięk żywiczny otrzymywany z nacięć kory pnia i gałęzi pistacji kleistej. Najcenniejszy surowiec pochodzi z greckiej wyspy Chios, gdzie funkcjonuje pod chronioną nazwą Chios Mastiha. Po wypłynięciu z drzewa żywica stopniowo twardnieje, tworząc niewielkie, półprzezroczyste grudki o charakterystycznym balsamiczno-drzewnym aromacie.

Dobry jakościowo mastyks powinien zawierać co najmniej 10 ml olejku eterycznego z 1 kg surowca. Żywica mastyksowa była stosowana leczniczo już w starożytności – m.in. w celu poprawy trawienia, higieny jamy ustnej oraz do leczenia ran.

Właściwości mastyksu

Najlepiej udokumentowane właściwości mastyksu dotyczą układu pokarmowego. Związki czynne zawarte w żywicy wykazują działanie przeciwzapalne i antyseptyczne, co sprzyja ochronie błony śluzowej żołądka i jelit. Mastyks może łagodzić objawy takie jak zgaga, niestrawność czy wzdęcia oraz wspierać prawidłową motorykę przewodu pokarmowego.

Szczególne znaczenie kliniczne ma jego aktywność wobec bakterii Helicobacter pylori, uznawanej za jeden z głównych czynników ryzyka choroby wrzodowej. Badania wskazują, że mastyks może wspomagać eradykację tego patogenu oraz ograniczać stan zapalny śluzówki.

Aktywność przeciwzapalna polega przede wszystkim na hamowaniu aktywności enzymów prozapalnych, takich jak indukowalna syntaza tlenku azotu (iNOS) oraz cyklooksygenaza-2 (COX-2). Dodatkowo mastyks ogranicza ekspresję cząsteczek adhezyjnych VCAM-1 i ICAM-1 w komórkach śródbłonka, co prowadzi do zmniejszenia produkcji czynnika martwicy nowotworów oraz cytokin zapalnych.

Substancje czynne obecne w żywicy pistacji kleistej, takie jak α-pinen, β-pinen czy mircen, wykazują szerokie spektrum aktywności przeciwdrobnoustrojowej. Wymienione związki znajdują się w tzw. frakcji olejkowej surowca. Ponadto, w składzie żywicy mastyksowej występuje również frakcja terpenowa. Do głównych terpenów zidentyfikowanych w składzie mastyksu zaliczamy, takie związki jak kwas izomastykadienonowy, mastykadienonowy, oleanolowy i moronowy oraz kwasy fenolowe, wśród których potwierdzono obecność: kwasu galusowego, transcynamonowego, o-kumarynowego oraz protokatechowego. Mastyks hamuje wzrost bakterii odpowiedzialnych za choroby jamy ustnej, a także drożdżaków z rodzaju Candida. Opisywane jest również jego działanie przeciwwirusowe, m.in. wobec wirusa opryszczki pospolitej. Z tego względu mastyks znalazł zastosowanie w preparatach do higieny jamy ustnej – pastach do zębów i płukankach, które mogą ograniczać powstawanie płytki nazębnej, krwawienie dziąseł oraz nieprzyjemny zapach z ust.

Ostatnie badania wskazują, że wyciągi z żywicy mastyksowej mogą mieć pozytywny wpływ na funkcjonowanie układu sercowo-naczyniowego, stężenie lipidów oraz gospodarkę węglowodanową, co może zmniejszać ryzyko schorzeń cywilizacyjnych, takich jak cukrzyca, miażdżyca oraz nadciśnienie.

Stosowanie mastyksu – preparaty z mastiką

Mastyks jest dostępny głównie w postaci kapsułek doustnych, występujących rzadziej tabletek do żucia oraz jako składnik specjalistycznych past do zębów i płukanek. Preparaty doustne są zalecane przede wszystkim jako wsparcie dla funkcjonowania przewodu pokarmowego, natomiast produkty do stosowania miejscowego wykorzystuje się w profilaktyce chorób jamy ustnej, zapobiegania przykremu zapachowi z ust oraz grzybicy. Europejska Agencja Leków zaleca stosowanie od 1000 do 2000 mg wyciągu z gumożywicy mastyksowej na dobę. Surowiec jest dostępny w Polsce w postaci suplementów oraz kosmetyków, więc przed rozpoczęciem stosowania warto sprawdzić jakość zakupionego preparatu.

Przy jakich dolegliwościach warto suplementować mastyks?

Suplementacja mastyksu bywa rozważana pomocniczo u osób z nawracającą niestrawnością, zgagą lub dyskomfortem żołądkowo-jelitowym. Może być również stosowana jako element wsparcia w zakażeniu Helicobacter pylori oraz u pacjentów skarżących się na halitozę związaną z nadmiernym namnażaniem bakterii w jamie ustnej. Należy jednak pamiętać, że suplementacja mastyksu nie powinna zastępować leczenia farmakologicznego prowadzonego przez lekarza, choć może wspierać niektóre terapie.

Przeciwwskazania i skutki uboczne stosowania mastyksu

Ze względu na brak wystarczających danych dotyczących bezpieczeństwa nie zaleca się stosowania mastyksu u dzieci poniżej 12. roku życia, kobiet w ciąży oraz karmiących piersią. Ostrożność powinny zachować osoby z nadwrażliwością na rośliny z rodziny nanerczowatych.

Mastyks jest na ogół dobrze tolerowany. Działania niepożądane występują rzadko i mają zwykle charakter łagodnych reakcji alergicznych, głównie skórnych. Nie opisano ciężkich działań niepożądanych podczas przyjęcia zbyt dużej dawki wyciągu.

Zastosowanie mastyksu – najczęściej zadawane pytania

Z czym nie łączyć mastiki?

Nie ma jednoznacznych danych wskazujących na istotne interakcje mastyksu z lekami. W przypadku równoczesnego stosowania preparatów o działaniu drażniącym na przewód pokarmowy lub leków przeciwbakteryjnych warto skonsultować suplementację z lekarzem lub farmaceutą.

Jak długo można zażywać mastikę?

Preparaty z mastyksu stosuje się zazwyczaj przez kilka tygodni. W przypadku większości suplementów długotrwałe stosowanie nie jest zalecane. Jeśli objawy nie ustępują lub nasilają się, konieczna jest konsultacja lekarska w celu dalszej diagnostyki.

Czy mastika może poprawić pracę jelit?

Dzięki działaniu przeciwzapalnemu i wiatropędnemu mastyks może wspierać prawidłowe funkcjonowanie jelit oraz łagodzić uczucie wzdęcia. Należy jednak pamiętać, że nie jest on lekiem na choroby zapalne jelit i nie zastępuje standardowego leczenia. Guma mastyksowa może mieć jedynie działanie wspomagające w takich jednostkach chorobowych.

Kiedy najlepiej brać mastyks?

Preparaty doustne z mastyksu zaleca się przyjmować przed posiłkiem lub między posiłkami, co może sprzyjać lepszemu kontaktowi substancji czynnych z błoną śluzową przewodu pokarmowego.