Celiakia - objawy, badania i diagnoza choroby

Celiakia (inna nazwa to glutenozależna choroba trzewna) jest chorobą o podłożu immunologicznym. Jest ona spowodowana przez gluten - białko obecne w zbożach, takich jak pszenica, żyto, jęczmień oraz w hybrydach zbóż - np. pszenżyto.

U kogo występuje celiakia?

Celiakia może występować  zarówno u dzieci, jak i u ludzi dorosłych. Częściej występuje ona u kobiet niż u mężczyzn. Przede wszystkim do zachorowania na celiakię predysponowane są osoby, u których w czasie badan genetycznych zostaną stwierdzone antygeny HLA-DQ2 lub DQ8. Poza tym, zwiększone ryzyko zachorowania na celiakię stwierdza się też u osób cierpiących z powodu cukrzycy typu pierwszego oraz autoimmunologicznej choroby wątroby lub tarczycy. Ponadto, częściej na celiakię chorują też pacjenci z rozpoznanym zespołem Downa, z zespołem Turnera, z zespołem Williamsa, z  nefropatią IgA oraz z niedoborem odporności typu IgA. Dodatkowo częściej z powodu celiakii cierpią też pacjenci będący krewnymi pierwszego stopnia innych chorych na celiakię. 

Co dzieje się w organizmie pacjentów z celiakią?

U pacjentów z celiakią pod wpływem spożycia glutenu dochodzi do wytwarzania swoistych przeciwciał (zalicza się do nich kilka rodzajów przeciwciał) i autoimmunologicznej reakcji zapalnej, która z kolei prowadzi do zaniku kosmków błony śluzowej jelita cienkiego.

Jak można podzielić celiakię? Jakie są najczęstsze objawy celiakii?

Pierwszą postacią celiakii jest postać klasyczna, inaczej nazywana postacią jawną lub pełnoobjawową. W jej przebiegu pacjenci odczuwają bardzo częste bóle brzucha, dodatkowo obecna jest też przewlekła biegunka, a stolce są bardzo obfite i cuchnące. W postaci klasycznej celiakii typowym objawem jest też spadek masy ciała oraz zahamowanie wzrostu i procesu dojrzewania u dzieci, u dziewczynek dochodzi przede wszystkim do opóźnienia lub wręcz zahamowania krwawienia miesięcznego. Dość często zdarzają się również wzdęcia oraz powiększenie się obwodu brzucha. Ponadto, pacjenci z klasyczną postacią celiakii cierpią też z powodu niedokrwistości oraz osteoporozy. Na skórze czasami obecne są też zmiany nazywane opryszczkowym zapaleniem skóry, jest to choroba Duhringa. Czasami obecne są również migreny. Zdarza się, że pacjenci cierpią z powodu padaczki oraz osłabionego napięcia mięśniowego. Drugą postacią celiakii jest postać ukryta, inaczej to postać latentna lub późno ujawniająca się. Postać ta występuje u starszych dzieci i osób dorosłych, u których w przeszłości stwierdzono objawy kliniczne celiakii oraz zanik kosmków jelitowych, ale objawy ustąpiły po zastosowaniu diety bezglutenowej. W przypadku tej postaci do nawrotu objawów może dojść pod wpływem zadziałania niekorzystnego czynnika spustowego, czyli wyzwalającego objawy. Do czynników tych można zaliczyć operacje, przewlekłe zakażenia przewodu pokarmowego oraz stres. Kolejną postacią celiakii jest postać potencjalna. W jej przebiegu nie stwierdza się objawów klinicznych choroby, jak również nie stwierdza się zaniku kosmków jelitowych w jelicie cienkim, ale u pacjenta można stwierdzić specyficzne dla celiakii przeciwciała oraz antygeny HLA DQ2 lub DQ8. Jeszcze jedna postacią celiakii jest postać niema, czyli ubogoobjawowa. W jej przebiegu u pacjenta można stwierdzić niedokrwistość, niedobór wzrostu i masy ciała, osteoporozę, a często też nietolerancję laktozy. W surowicy krwi obecne są też charakterystyczne dla celiakii przeciwciała, zaś w jelicie cienkim dochodzi do zaniku kosmków jelitowych. 

Jakie inne objawy mogą być obecne u pacjenta z celiakią?

Tak naprawdę w przebiegu celiakii objawy mogą mięć związek z prawie wszystkimi narządami i układami naszego organizmu. W jamie ustnej dość często obecne są nawracające afty, typowa jest również próchnica zębów i hipoplazja szkliwa. Pacjenci z celiakią często też cierpią z powodu cukrzycy typu I, mogą również chorować na zapalenie tarczycy typu Hashimoto czy też na niedoczynność przytarczyc czy chorobę Addisona lub Gravesa Basedowa. Stosunkowo często rozwija się także hipogonadyzm. W badaniach laboratoryjnych obserwuje się natomiast małopłytkowość oraz niedokrwistość. Typowe jest również osłabienie siły mięśniowej, zapalenie stawów oraz choroba Duhringa, czyli opryszczkowe zmiany na skórze. Poza tym, obecny jest też niedobór witamin rozpuszczalnych w tłuszczach, czyli witamin A,D,E oraz K. Często pojawia się też problem bezpłodności, zaś u kobiet dodatkowo nieregularne miesiączkowanie czy też brak miesiączki oraz nawykowe poronienia. Zdarzają się też zburzenia psychiczne, takie jak depresja, schizofrenia czy otępienie. 

Jak diagnozuje się celiakię? Badania w kierunku celiakii. 

U pacjentów, u których istnieje podejrzenie celiakii, oznacza się autoprzeciwciała przeciwendomysialne oraz przeciwciała przeciwko transglutaminazie tkankowej w klasie IgA. Poza tym zwykle zachodzi też potrzeba wykonania badania endoskopowego, w którym stwierdza się charakterystyczny obraz jelita. W czasie badania endoskopowego pobierane są też wycinki (są to cztery lub więcej wycinków z różnych miejsc jelita) do badania histopatologicznego - typowym obrazem jest zanik kosmków jelitowych, któremu towarzyszy zwiększenie liczby limfocytów i przerost krypt. Ponadto, wykonywane jest też badanie genetyczne, w którym oznacza się obecność antygenów HLA-DQ2 lub DQ8. 

Jak leczy się celiakię?

Podstawą leczenia celiakii jest dieta bezglutenowa, polegająca na wyeliminowaniu wszystkich produktów z pszenicy, żyta i jęczmienia. Czesto zaleca się też wyeliminowanie owsa ze względu na możliwość jego zanieczyszczenia innymi zbożami. Dieta taka musi być stosowana przez całe życie. Jakie są zatem produkty dozwolone? Pacjenci z celiakią mogą spożywać nabiał, wszystkie mięsa i wędliny, ryby, wszystkie owoce i warzywa, jak również ryż, kukurydze, orzechy, cukier, miód, sól, pieprz i inne przyprawy, kakao, herbatę oraz pieczywo, ciasta oraz desery, które przygotowane są z produktów niezawierających glutenu. Czego natomiast nie wolno jeść? Zabronione są przetwory z pszenicy, żyta, jęczmienia i owsa, pacjenci z celiakią nie mogą jeść bułek, chleba zwykłego i razowego, chrupkiego pieczywa, zwykłych makaronów, kaszy manny, kaszy owsianej i jęczmiennej, pęczaku, płatków zbożowych, ciast, herbatników oraz innych słodyczy zawierających gluten. Czasami u pacjentów z celiakią zachodzi też potrzeba suplementacji niektórych witamin i minerałów, przede wszystkim chodzi tu o żelazo, wapń, kwas foliowy oraz witaminę B12. Ponadto, w celiakii opornej na leczenie dietą stosowane są też leki immunosupresyjne, miedzy innymi glikokortykosteroidy czy azatiopryna. 


Podziel się: