Karotenoidy – właściwości i występowanie w pożywieniu

Pod nazwą karotenoidy kryje się grupa związków, które możemy odnaleźć w popularnie spożywanych przez nas na co dzień produktach roślinnych. Ich najważniejszą cechą jest działanie antyoksydacyjne wobec tzw. reaktywnych form tlenu oraz wolnych rodników. Dzięki temu chronią nasz organizm przed rozwojem wielu chorób, m.in. nowotworów oraz miażdżycy. Gdzie ich szukać?

Czym są karotenoidy?

Karotenoidy, to obok chlorofili, jedne z najbardziej rozpowszechnionych barwników owoców i kwiatów. Nadają roślinom zabarwienie od żółtego, poprzez pomarańczowe, aż do czerwonego. Wśród karotenoidów najczęściej wymienia się: β-karoten, α-karoten, likopen, luteinę oraz zeaksantynę. Co im zawdzięczamy i jakie produkty powinniśmy spożywać aby dostarczyć ich sobie w odpowiedniej ilości?

Gdzie szukać karotenoidów?

Skoro karotenoidy barwią rośliny na żółto, pomarańczowo i czerwono, powinniśmy sięgać po warzywa i owoce właśnie w takich kolorach. A jest w czym wybierać! Dynia, marchewka, brzoskwinie, pomidory, papryka, wiśnie, pomarańcze. Znajdziemy je także w zielonolistnych warzywach, takich jak przykładowo natka pietruszki, jarmuż, szpinak albo brokuły. Warto sięgać także po białą kapustę. Z takiego zestawu na pewno uda się nam skomponować zdrowe i smaczne całodzienne menu dla całej rodziny.

Rośliny mogą charakteryzować się różnym składem poszczególnym karotenoidów. Jest to zależne od gatunku, odmiany, miejsca wzrostu, stopnia nasłonecznienia oraz okresu, w którym zebrano owoce. Na ich zawartość w produkcie wpływa także sposób ich przyrządzenia. Jeśli przykładowo usuniemy liście z białej kapusty, to pozbawimy ją sporej ilości luteiny oraz β-karotenu (zewnętrzne liście zawierają ok. 150-200 razy więcej tych związków niż warstwa wewnętrzna). 

Na śniadanie zaserwuj rodzinie pyszną owsiankę z dodatkiem pokrojonej brzoskwini. Do pracy i do szkoły przygotuj ulubioną pastę obficie posypaną posiekaną natką pietruszki. Na obiad podaj warzywne placki ze startej marchewki, dyni i cukinii (przygotowanie jak klasycznych placków ziemniaczanych) polane dipem z jogurtu, a na kolację ugotuj szybką zupę krem z brokułów, posypaną zieleniną i chrupiącymi grzankami. W między czasie możesz też zblendować zielony koktajl owocowo-warzywny. Brzmi pysznie i dostarcza mnóstwa karotenoidów.

Właściwości karotenoidów

Karotenoidy znajdują szerokie zastosowanie w przemyśle – zarówno spożywczym, jak i kosmetycznym. Z ich obecnością w produkcie mamy do czynienia wówczas, gdy na etykiecie znajdziemy oznaczenia takie jak m.in.:
- E-106a, czyli β-karoten, nadający pomarańczowo-żółty kolor,
- E-160b, czyli annatto, barwnik żółty do pomarańczowego,
- E-160d, czyli likopen, czerwony barwnik znajdujący się m.in. w pomidorach, arbuzie, czerwonym grapefruicie,
- E-161b, czyli luteina, barwnik nadający żółte zabarwienie

W przemyśle kosmetycznym zastosowanie znalazł zwłaszcza β-karoten. Wykorzystuje się go w doustnych środkach chroniących skórę przed szkodliwym działaniem promieni słonecznych.

Biologiczne znaczenie karotenoidów

Karotenoidy odgrywają istotną rolę w organizmie człowieka. Stanowią m.in. część systemu obronnego przed wolnymi rodnikami, których nadmiar przyspiesza procesy starzenia się. Te z kolei mogą stać się przyczyną rozwoju chorób przewlekłych niezakaźnych, takich jak choroby nowotworowe czy choroby układu krążenia. Ze względu na to, że wybrane są prekursorami witaminy A, przeciwdziałają również chorobom związanym z jej niedoborem. 

Związki z grupy witaminy A są niezbędne do prawidłowego przebiegu procesów widzenia, budowy nabłonka i skóry, wzrostu tkanek, syntezy hormonów nadnerczy, wydzielania tyroksyny  z tarczycy oraz reakcji immunologicznych.

Warto jednak pamiętać, że nie wszystkie związki karotenoidowe prowadzą do powstania witaminy A. Aby mogły zostać aktywne biologicznie, wymagają konwersji – stąd nazywane są prowitaminami. Należą do nich m.in.: β-karoten, jak również β-kryptoksantyna oraz α-karoten. 

Witamina A pozwala na zregenerowanie się tkanek, zapobiega zwyrodnieniom nabłonka wyściełającego błony śluzowe przewodu pokarmowego oraz gruczołów łzowych i ślinianek, a także dróg moczowych, dzięki czemu zapobiega powstawaniu złogów piasku i kamieni. Witamina ochrania również siatkówkę oka, zapobiega wysychaniu i rozmiękczaniu rogówki. Ma także znaczenie w przypadku chorób oczu związanych z wiekiem – jej korzystne działanie stwierdza się w przypadku występowania zaćmy i zwyrodnienia plamki żółtej. Takim działaniem mogą poszczycić się zwłaszcza likopen, luteina i zeaksantyna.

Karotenoidy stosowane w postaci suplementów, albo kosmetyków, mogą zapobiegać przedwczesnemu starzeniu się skóry oraz chronić ją przed uszkodzeniami wywołanymi promieniowanie słonecznym.

Jak już wcześniej wspomniano, karotenoidy wykorzystuje się w preparatach kosmetycznych w celu ochrony skóry. Ten ochronny wpływ również związany jest z ich właściwościami przeciwutleniającymi. Uważa się, że obecność luteiny i zeaksantyny może być pomocne w utrzymaniu zdrowia i prawidłowych funkcji skóry. Karotenoidom zawdzięczamy więc sprężystość oraz odpowiednie nawodnienie. 

Jedną z najważniejszych cech karetonoidów jest ich zdolność antyoksydacyjna. Dzięki temu, odpowiednio zbilansowana w produkty roślinne dieta może uchronić nas przed rozwojem wielu chorób przewlekłych niezakaźnych.

Literatura
1.    Bołonkowska O., Pietrosiuk A., Sykłowska-Baranek K., Roślinne związki barwne, ich właściwości biologiczne oraz możliwości wytwarzania w kulturach in vitro, Biuletyn Wydziału Farmaceutycznego, WUM, 2011, 1, 1-27
2.    Gawęcki J. Hryniewieczki L., Żywienie człowieka. Podstawy nauki o żywieniu, Wydawnictwo Naukowe PWN, 2008, Warszawa
3.    Gryszczyńska A., Gryszczyńska B., Opala B., Karotenoidy. Naturalne źródła, biosynteza, wpływ na organizm ludzki, Postępy Fitoterapii, 2011, 2, 127-147


Podziel się: