Karotenoidy – jaki mają wpływ na nasz organizm? Właściwości i źródła karotenoidów - portal DOZ.pl
Karotenoidy – jaki mają wpływ na nasz organizm? Właściwości i źródła karotenoidów
Joanna Orzeł

Karotenoidy – jaki mają wpływ na nasz organizm? Właściwości i źródła karotenoidów

Intensywna barwa żywności z pewnością niejednokrotnie sprawiła, że mieliśmy na nią większą chęć niż na jej nieatrakcyjną, „wyblakniętą” wersję. Wiele jest substancji barwnych, które nadają apetyczny wygląd warzywom, owocom czy produktom białkowym. Są to chlorofile, polifenole czy karotenoidy, wiele z nich wykazuje prozdrowotne właściwości. Warto wiedzieć dlaczego i kiedy korzystnie jest spożywać bogate w nie produkty spożywcze. Podpowiadamy, czym są karotenoidy i jakimi właściwościami się charakteryzują? 

Karotenoidy – czym są? 

Karotenoidy to naturalnie występujące barwne substancje chemiczne. Ich najbogatszym źródłem są rośliny (owoce i warzywa), które między innymi dzięki karotenoidom mają soczyste i intensywne żółte, czerwone czy pomarańczowe barwy. Również niektóre osobniki z królestwa fauny, jak flamingi, homary czy krewetki, zawdzięczają swoją barwę karotenoidom. Znajdziemy je także w bakteriach zdolnych do fotosyntezy, algach czy grzybach. 

Jest to niezwykle liczna grupa związków chemicznych. W dostępnej literaturze znajdziemy charakterystykę ponad 1100 substancji zaliczanych do grona karotenoidów. Są to substancje zbudowane głównie z węgla i wodoru, które tworzą specyficzny układ nazywany systemem sprzężonych wiązań nienasyconych. Jest on między innymi odpowiedzialny za charakterystyczne barwy tych związków chemicznych. 

W roślinach karotenoidy pełnią dwie kluczowe funkcje. Pierwszą z nich jest wspomaganie procesu fotosyntezy. Drugą natomiast jest ochrona przed fotooksydacją. Liczne badania naukowe potwierdzają silne właściwości przeciwutleniające substancji rozpoznawanych jako karotenoidy. Dzięki temu mogą one przyjść w sukurs naszemu zdrowiu i dobremu samopoczuciu.  

Podział karotenoidów 

Wyróżniamy dwie zasadnicze grupy karotenoidów: karoteny i ksantofile. Podział ten jest dokonany na podstawie ich składu pierwiastkowego, czyli tego, z jakich atomów zbudowane są poszczególne cząsteczki. Karoteny w swojej strukturze nie zawierają tlenu. Zbudowane są wyłącznie z atomów wodoru i węgla, a najpopularniejszymi przedstawicielami tej grupy są luteina i zeaksantyna. Ksantofile z kolei w swoich cząsteczkach w układ tworzony przez węgiel i wodór mają wbudowane atomy tlenu. Najpopularniejsze ksantofile to beta-karoten oraz likopen.    

Polecane dla Ciebie

Karotenoidy – gdzie występują? 

Jak już wspomniano, karotenoidy występują zarówno w królestwie flory, jak i fauny. Barwniki nadają charakterystyczny kolor flamingom, krewetkom czy łososiom. Co interesujące, zwierzęta nie syntetyzują karotenoidów samodzielnie. Dostarczają je do organizmu wraz ze składnikami diety. Przykładowo łososie hodowlane mają często dietę wzbogacaną w syntetyczną astaksantynę, aby podbić charakterystyczną barwę mięsa. Te pochodzące z dzikich łowisk mają kolor mięsa od szarego do koralowego, zależnie od komponentów diety. Kolejna grupa organizmów, w których karotenoidy występują, to glony i bakterie zdolne do fotosyntezy. Jednak to rośliny są najbogatsze w te dobroczynne barwniki organiczne, co więcej samodzielnie je syntetyzują.    

Źródła dietetyczne wybranych karotenoidów 

Stosując podział karotenoidów na ksantofile i karoteny, można podzielić również warzywa i owoce względem tego kryterium. 

Rośliny zwierające karoteny to między innymi: marchewki, słodkie ziemniaki, dynia, pomidory czy bardziej egzotyczne: melon Kantalupa, papaja, mandarynki oraz pomarańcze. Do roślinnych źródeł ksantofili zaliczymy szpinak, jarmuż, awokado, kukurydzę oraz dynię. 

Jeżeli zależy nam na dostarczeniu do organizmu wybranego karotenoidowego antyoksydantu, wówczas w zależności od potrzeb proponujemy: 

  • marchew, szpinak, sałatę, brokuły, dynię, paprykę czerwoną, pomidory, bataty, melony, pomarańcze jako źródło β-karotenu,
  • czerwoną słodką paprykę czy owoce cytrusowe (np. pomarańcze) jako źródło β-kryptoksantyny,
  • pomidory, czerwone owoce (np. arbuz), czerwone grejpfruty jako źródło likopenu,
  • ciemnozielone warzywa, czerwoną paprykę, kukurydzę, dziką różę czy owoce rokitnika jako źródło luteiny i zeaksantyny,
  • mango, brzoskwinie i pomarańcze jako źródło kryptoksantyny.  

Karotenoidy w suplementach 

Na aptecznych i sklepowych półkach znajdziemy również gotowe suplementy diety zawierające karotenoidy w składzie i stężeniu dopasowanym do naszych konsumenckich potrzeb. Co więcej, często znajdują się one w formie zapewniającej najefektywniejsze wchłanianie w organizmie – są rozpuszczone w tłuszczach. Suplementy przeznaczone dla osób dbających o wzrok będą bogate w luteinę czy zeaksantynę. W skład preparatów mających poprawić kondycję naszej cery z pewnością będzie wchodził β-karoten. Astaksantyna, szturmem podbijająca rynki, to składnik wspomagający działanie między innymi układu sercowo-naczyniowego. 

Należy zaznaczyć, że karotenoidy zawarte w suplementach diety mogą być pochodzenia naturalnego lub syntetycznego.  

W przypadku dawkowania należy stosować się do zaleceń producenta, a wszelkie wątpliwości skonsultować z lekarzem lub farmaceutą. 

Właściwości i działanie karotenoidów 

Karotenoidy zaliczamy do substancji niepolarnych. W związku z tym są trudno (lub wcale) rozpuszczalne w wodzie. Dobrze rozpuszczają się natomiast w tłuszczach. To właśnie z tego powodu zaleca się spożywać bogate w karotenoidy potrawy (lub zawierające je suplementy diety) w towarzystwie dobrych tłuszczów. Inna czynność, która wpłynie na zwiększenie ich podaży ze źródeł spożywczych, to rozdrobnienie i gotowanie produktów. Jest to istotne, ponieważ karotenoidy naturalnie znajdują się wewnątrz komórek (roślinnych lub zwierzęcych). Rozdrobnienie pokarmu ułatwia ich uwolnienie, a tym samym również wchłanianie w naszym przewodzie pokarmowym.

Przykładem może być obecny np. w pomidorach likopen. Jego stężenie jest zdecydowanie wyższe w potrawach przygotowanych z gotowanych pomidorów w porównaniu z potrawami zawierającymi surową formę tego warzywa. Potwierdzono to zarówno badaniami samych pomidorów, jak i badaniami stężenia likopenu (z różnie przygotowanych pomidorów) w osoczu. 

Karotenoidy to naturalne antyoksydanty (inaczej przeciwutleniacze). Dzięki tym właściwościom chemicznym przyczyniają się więc do walki z nadmiarem wolnych rodników gromadzących się w organizmie na skutek wielu czynników. Jest to ważne, ponieważ zbyt duże stężenie tych reaktywnych substancji prowadzi do tzw. stresu oksydacyjnego i może być przyczyną wielu niepożądanych schorzeń. Tym samym karotenoidy mogą pośrednio uchronić nas przed wieloma chorobami cywilizacyjnymi (choroby układu sercowo-naczyniowego, choroby neurodegeneracyjne czy choroby nowotworowe), jak również chorobami narządu wzroku, a także przedwczesnym starzeniem naszej cery.   

Zastosowanie karotenoidów  

Wspominane wcześniej w tekście właściwości karotenoidów jako substancji prozdrowotnych nasuwają pierwszy sposób ich praktycznego zastosowania – składniki preparatów mających na celu polepszenie naszego stanu zdrowia. Preparaty tego typu to najczęściej suplementy diety, ale również żywność specjalnego przeznaczenia medycznego oraz leki. Przeznaczone są szerokiemu gronu pacjentów. Każdy z nas może dobrać taki preparat, który pod względem zawartości karotenoidów będzie skrojony na miarę naszych indywidualnych potrzeb.  

Również przemysł kosmetyczny i kosmetologiczny korzysta z dobrodziejstwa karotenoidów. Najbardziej eksploatowany jest beta-karoten. Jako substancja będąca prekursorem witaminy A przyczynia się między innymi do poprawy kondycji naszej cery. Co więcej, suplementacja tego ksantofilu wspomaga naszą naturalną ochronę przed promieniowaniem UV i poprawia jej koloryt. Karotenoidy wchodzą w skład przeróżnych preparatów od tych przeznaczonych do pielęgnacji (jak maski czy balsamy), przez kosmetyki kolorowe (np. bronzery), po produkty przeznaczone do używania przez fachowców.  

Kolejna gałąź przemysłu, w której karotenoidy wykorzystywane są na porządku dziennym, to przemysł spożywczy. Jako dodatki do żywności służą głównie do jej barwienia, a na listach znajdziemy je pod kodami E160 (np.  E160a karoteny, E160b annato, E160d likopen). 

Ze względu na wykazywane silne właściwości antyoksydacyjne karotenoidy używane w kosmetyce i w żywności wpływają też na zahamowanie degradujących procesów utleniania. Tym samym przedłużają trwałość produktów je zawierających. 

Karotenoidy stosowane są również jako składniki odżywcze w paszach przeznaczonych zwierzętom hodowlanym. Najpopularniejsze dodatki to luteina, która między innymi odpowiada za intensywnie żółty kolor żółtka jaj hodowlanych czy wspomniana astaksantyna stosowana przez hodowców łososi.  

O uniwersalności użycia karotenoidów w przemyśle świadczy też fakt, że globalny rynek tych składników przekracza poziom 1,5 miliarda dolarów. 

  1. J. Yabuzaki, Carotenoids Database: structures, chemical fingerprints and distribution among organisms, Database 2017. 
  2. J. Zalega,  D. Szostak-Węgierek, Żywienie w profilaktyce nowotworów. Część I. Polifenole roślinne, karotenoidy, błonnik pokarmowy, „Problemy Higieny i Epidemiologii”, nr 94 (1) 2013.
  3. J. Orzel, I. Stanimirova, B. Czarnik-Matusewicz, M. Daszykowski, Prediction of hydrophilic antioxidant capacity of tomato pastes from the IR and fluorescence excitation-emission spectra of extracts and intact samples, „Talanta”, nr 138 2015. 
  4. A. Gryszczyńska, B. Gryszczyńska, B. Opala, Karotenoidy. Naturalne źródła, biosynteza, wpływ na organizm ludzki, „Postępy Fitoterapii”, nr 2 2011. 
  5. J. Fielding, K. Rowley, P. Cooper, K. O' Dea, Increases in plasma lycopene concentration after consumption of tomatoes cooked with olive oil, „Asia Pacifoc Journal of Clinical Nutrition”, nr 14 (2) 2005.
  6. O. Bołonkowska, A. Pietrosiuk, K. Sykłowska-Baranek, Roślinne związki barwne, ich właściwości biologiczne oraz możliwości wytwarzania w kulturach in vitro, „Biuletyn Wydziału Farmaceutycznego Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego”, nr 1 2011. 
  7. C. Barreiro, J. L. Barredo, Carotenoids Production: A Healthy and Profitable Industry, Microbial Carotenoids, [w:] C. Barreiro, J. L. Barredo, Microbial Carotenoids. Methods in Molecular Biology, Springer 2018. 

Twoje sugestie

Dokładamy wszelkich starań, aby podane zdjęcie i opis oferowanych produktów były aktualne, w pełni prawidłowe oraz kompletne. Jeśli widzisz błąd, poinformuj nas o tym.

Zgłoś uwagi Ikona

Polecane artykuły

  • Arsen w żywności – jaki może mieć wpływ na zdrowie?

    Arsen to składnik swego czasu najpopularniejszej trucizny – arszeniku. Ma udokumentowany wpływ na działanie metabolizmu – jest mikroelementem, jednak w wyższych dawkach jest toksyczny i powoduje poważne problemy zdrowotne. Co ciekawe, jednym z głównych źródeł, z którymi dostaje się do naszego organizmu jest żywność. Jaki ma wpływ na zdrowie? Jak ograniczyć ilość arsenu w diecie? Podpowiadamy.

  • Miód manuka – właściwości i zastosowanie

    Ostatnimi czasy coraz intensywniej obserwowany jest wzrost zainteresowania naturalnymi metodami leczenia różnorodnych schorzeń – apiterapia jest jedną z nich. To praktyka wykorzystująca produkty pszczele podczas procesu leczenia. W apiterapii stosuje się miód, ale również wosk, kit pszczeli czy zasklep miodowy. Ze względu na swoje specyficzne właściwości miód manuka jest jednym z najbardziej popularnych gatunków miodów stosowanych w apiterapii. Dlaczego? Dowiedz się więcej w poniższym artykule. 

  • Żel antybakteryjny do rąk i płyn dezynfekcyjny – jak zrobić w domu?

    Higiena rąk należy do głównych środków ochronnych podczas epidemii wirusa SARS-CoV-2 wywołującego chorobę COVID-19. Dokładne i systematyczne mycie dłoni pomaga w ograniczeniu rozprzestrzeniania się koronawirusa z Wuhan, a także zmniejsza szanse na jego wniknięcie do organizmu. Jak przygotować samodzielnie w domu żel antybakteryjny lub płyn do dezynfekcji? Podpowiadamy. 

  • Imbir – jak i kiedy go jeść? Właściwości lecznicze, zastosowanie, przeciwwskazania

    Imbir to roślina o wielu właściwościach zdrowotnych. Wśród nich wymienia się m.in. pomoc w łagodzeniu bólu gardła, mdłości w czasie ciąży czy zgagi. Co więcej, imbir wspomaga trawienie i działa przeciwzapalnie. Na jego bazie tworzy się napoje, syropy czy olejki, ale spożywa się go również na surowo. Jakie jeszcze właściwości ma imbir? Jak go przechowywać? Komu odradza się regularne stosowanie imbiru?

  • Bakuchiol – czym jest i jak działa? Dlaczego nazywa się go roślinnym retinolem?

    Bakuchiol to związek pochodzenia naturalnego, pozyskuje się go z rośliny zwanej bakuchi. Dotychczas udowodniono, że wykazuje szereg właściwości, które wykorzystuje się m.in. w kosmetykach przeciwstarzeniowych. Często określa się go mianem roślinnego retinolu, ale czy słusznie? Czym bakuchiol różni się od retinolu i kiedy warto go stosować? Podpowiadamy. 

  • Skwalan – jakie ma właściwości? Jak go stosować?

    Skwalan to substancja, która ma zadatki na zdobycie tytułu idealnego składnika pielęgnacyjnego. Cenne właściwości wykorzystywane w produktach kosmetycznych łączy bowiem z biokompatybilnością ze skórą ludzką, co wpływa na komfort i bezpieczeństwo użycia. Czym jest skwalan i jak go stosować? Poznajmy go bliżej. 

  • Bisabolol – jak działa? W jakich kosmetykach można go znaleźć?

    Bisabolol to związek, który znajdziemy w składzie wielu kosmetyków o szerokim zakresie zastosowania. Skąd pochodzi? Jakie ma właściwości? Kiedy warto po niego sięgać? Zapraszamy do lektury.

  • Kwas azelainowy – charakterystyka, właściwości i zastosowanie. Czy pomoże na przebarwienia i trądzik?

    Jednym ze składników stosowanych zewnętrznie, a chętnie wybieranych przez specjalistów jest kwas azelainowy. Ma podobne do nadtlenku benzoilu właściwości, ale działa łagodniej i jest lepiej tolerowany. Jego cena jest stosunkowo niska. Łączony głównie z terapią różnych odmian trądziku, ale także używany jako peeling czy środek pomagający rozjaśnić przebarwienia. Jakie właściwości decydują o jego wysokiej skuteczności? Jak często go stosować? Ile procent kwasu azelainowego znajdziemy w kremie bez recepty? Czy jest bezpieczny w ciąży i podczas karmienia piersią? Czy można go łączyć z innymi składnikami aktywnymi?

Porozmawiaj z farmaceutą
Infolinia: 800 110 110

Zadzwoń do nas jeśli potrzebujesz porady farmaceuty.
Jesteśmy dla Ciebie czynni całą dobę, 7 dni w tygodniu, bezpłatnie.

Pobierz aplikację mobilną Pobierz aplikację mobilną Doz.pl

Ikona przypomnienie o zażyciu leku.
Zdarza Ci się ominąć dawkę leku?

Zainstaluj aplikację. Stwórz apteczkę. Przypomnimy Ci kiedy wziąć lek.

Dostępna w Aplikacja google play Aplikacja appstore
Dlaczego DOZ.pl
Niższe koszta leczenia

Darmowa dostawa do Apteki
Bezpłatna Infolinia dla Pacjentów.

ikona niższe koszty leczenia
Bezpieczeństwo

Weryfikacja interakcji leków.
Encyklopedia leków i ziół

Ikona encklopedia leków i ziół
Wsparcie w leczeniu

Porady na czacie z Farmaceutą.
E-wizyta z lekarzem specjalistą.

Ikona porady na czacie z farmaceutą
Newsletter

Bądź na bieżąco z DOZ.pl

Ważne: Użytkowanie Witryny oznacza zgodę na wykorzystywanie plików cookie. Szczegółowe informacje w Regulaminie.

Zamnij