Choroba Scheuermanna – przyczyny, objawy, leczenie młodzieńczej kifozy

Jedną z częstszych deformacji kręgosłupa w wieku rozwojowym jest młodzieńcza kifoza piersiowa, zwana inaczej chorobą Scheuermanna. Pierwsze jej objawy pojawiają się nie wcześniej niż w 10.–11. roku życia. To łukowate, kifotyczne zniekształcenie kręgosłupa nazywane jest także jałową martwicą nasad trzonów kręgowych i wyodrębnione jest z osteochondroz, czyli zburzeń kostnienia endochondralnego, jako oddzielna jednostka chorobowa. Choroba Scheuermanna przebiega w różnej formie i z różnym stopniem zaawansowania zmian. 

Na czym polega choroba Scheuermanna? 

Kifoza młodzieńcza (łac. kyphosis dorsalis iuvenilis) charakteryzuje się zahamowaniem prawidłowego kostnienia trzonu kręgowego. Klinowacenie trzonów kręgowych na podłożu uszkodzenia płytek granicznych (obszar, gdzie kość styka się z dyskiem) i obumieranie tkanki kostnej i chrzęstnej spowodowane zaburzeniami ukrwienia danego obszaru kręgosłupa, ukazują się w postaci znacznie pogłębionej kifozy piersiowej i sztywności kręgosłupa. Część dysku może uwypuklać się w stronę trzonu, tworząc tzw. guzki Schmorla, krążki międzykręgowe są zwężone. 

Wszystkie zmiany doprowadzają do ograniczania zginania kręgosłupa do przodu i dają obraz sylwetki zmęczeniowej, z plecami okrągłymi lub okrągło-płaskimi. Cały proces jest pozbawiony udziału chorobotwórczych bakterii, wirusów czy grzybów. Zdarza się, że zmiany mogą dotyczyć także odcinka piersiowo-lędźwiowego i lędźwiowego.

Jakie są przyczyny choroby Scheuermanna? 

Etiologia zmian powstających w tej jałowej martwicy kręgosłupa nie jest do końca poznana i wyjaśniona. Brane są pod uwagę czynniki genetyczne, metaboliczne, mechaniczne (duże przeciążenia kręgosłupa, osteoporoza młodzieńcza, urazy) i zaburzenia hormonalne u dzieci. Przypuszczalnie znaczenie może mieć także wzrost oraz masa ciała. 

Jakie są objawy kifozy młodzieńczej? 

Choroba Scheuermanna, oprócz pogłębionej fizjologicznej kifozy piersiowej, charakteryzuje się wysunięciem głowy i barków do przodu, hiperlordozą lędźwiową i szyjną, wysuniętym brzuchem, skośnym ustawieniem łopatek i zwiększonym przodopochyleniem miednicy. Objawem towarzyszącym jest kurza lub lejkowata klatka piersiowa i boczne skrzywienie kręgosłupa, a także przykurcz w stawach kolanowych. 

Współtowarzyszący ból kręgosłupa, który nasila się przy długotrwałym staniu, wpływa na komfort życia i wykonywanie czynności dnia codziennego oraz ograniczenie sprawności fizycznej. W przebiegu choroby Scheuermanna nie stwierdza się objawów neurologicznych, ale zmiany statyczno–dynamiczne w obrębie kręgosłupa, obręczy barkowej i biodrowej przyczyniają się do powstawania przykurczy mięśniowo–szkieletowych i wraz z osłabionymi i rozciągniętymi mięśniami oraz więzadłami wpływają na równowagę statyczną kręgosłupa.

Należy dodać, że w początkowym okresie choroby zmiany postawy można korygować zarówno biernie, jak i czynnie, ale stopniowo zniekształcenie ulega usztywnieniu (potocznie zwanym garbem u dzieci). W okresie menstruacji u dziewczynek problem bólowy może się nasilać, a u wszystkich dzieci szybko może pojawiać się zmęczenie nawet przy małym wysiłku. 

Etapy rozwoju choroby Scheuermanna 

Podział przebiegu schorzenia uwzględniający stan kliniczno–radiologiczny (wg. Brochera) przedstawia się w następujący sposób: 

1. Okres I (wczesny) – faza funkcjonalna, rozpoczyna się przed 10. rokiem życia i rzadko jest rozpoznawana, ruchomość kręgosłupa zazwyczaj jest wówczas prawidłowa. Może występować boczne skrzywienie kręgosłupa na skutek zaburzeń równowagi mięśniowej. W badaniu radiologicznym widać pogłębioną kifozę piersiową, małe sklinowacenie trzonów kręgów. 
2. Okres II – faza czynna, przypada między 10.–12. i 17.–18. rokiem życia. Zauważalna jest postępująca martwica z pełnymi objawami klinicznymi i radiologicznymi, kifoza piersiowa się pogłębia, a mięsnie ulegają osłabieniu. Pojawia się stopniowe zahamowanie wzrostu trzonów na wysokość w części przedniej, zmniejsza się sprężystość krążków międzykręgowych, dochodzi do obkurczenia więzadeł kręgosłupa, co większa sztywność i hamuje zdolność do korekcji czynnej. Pojawiający się ból ustępuje po okresie odpoczynku. Na zdjęciach rentgenowskich widać sklinowacenie i wydłużenie trzonów w płaszczyźnie strzałkowej, obniżenie wysokości krążków międzykręgowych, zmiany w płytkach granicznych trzonów. Dochodzi do zahamowania kostnienia, występują guzki Schmorla (w miejscach znacznego osłabienia struktury blaszki granicznej, w wyniku przepuklin dotrzonowych jąder miażdżystych). 
3. Okres III – faza późna, występuje po 17.–18. roku życia. Towarzyszy jej duży ból, szczególnie w okolicy międzyłopatkowej i lędźwiowej, pojawia się częściowe wyrównanie powierzchni blaszek granicznych, duża sklerotyzacja trzonów kręgowych, guzki Schmorla, a w następstwie dużych zniekształceń krzywizn kręgosłupa i wtórnych przeciążeń obserwuje się zmiany o charakterze zwyrodnieniowo–wytwórczym odcinka lędźwiowego kręgosłupa. Spada wydolność fizyczna i oddechowa. 

Jak rozpoznaje się chorobę Scheuermanna?

Wcześnie zdiagnozowany zespół Scheuermanna kwalifikuje się do leczenia zachowawczego, które ma zmniejszyć tempo narastania powstającej deformacji, zmniejszyć ból, zapobiegać konsekwencjom pogłębiającej się kifozy. 

Jak wyglądają leczenie i rehabilitacja w chorobie Scheuermanna? 

Czy pogłębioną kifozę da się wyleczyć? Niestety jest to przypadłość nieuleczalna, ale przy prawidłowej terapii można z nią sprawnie funkcjonować. 

W leczeniu zachowawczym choroby Scheuermanna wykonywane są zabiegi leczenia ruchem (kinezyterapeutyczne) w pozycjach odciążających kręgosłup, fizykoterapia (elektrostymulacja, pole magnetyczne, hydroterapia, światłolecznictwo, krioterapia), masaż, gorsetowanie, a także stosowanie krótkoterminowo niesteroidowych leków przeciwzapalnych. Istotna jest aktywność fizyczna nastawiona na zwiększenie ruchomości kręgosłupa i kształtująca postawę. 

Późno zdiagnozowana, nieleczona czy pozbawiona prawidłowej rehabilitacji młodzieńcza kifoza piersiowa prowadzi do występowania wczesnych zmian zwyrodnieniowych klatki piersiowej i kręgosłupa. Stosuje się wówczas głównie gorsetowanie, a w przypadkach, gdzie nie następuje żadna poprawa przy leczeniu zachowawczym lub pojawia się gwałtowne pogorszenie stanu zdrowia, zalecana jest operacja. W chorobie Scheuermanna u osoób dorosłych do leczenia operacyjnego kwalifikuje się pacjentów z objawami neurologicznymi. Leczenia operacyjnego nie stosuje się natomiast u pacjentów, u których nie zakończył się proces kostnienia kręgosłupa. 

Choroba Scheuermanna – ćwiczenia i ich przykłady 

Kifoza młodzieńcza i jej leczenie to duże wyzwanie dla fizjoterapeuty, który prowadzi terapię zarówno w gabinecie, jak i udziela pełnego instruktażu, według którego młody pacjent może ćwiczyć w domu. Do stosowanych przez specjalistę procedur zaliczamy ćwiczenia: 

• rozciągające mięśnie przykurczone i wzmacniające mięśnie osłabione, które mają przywrócić równowagę mięśniową, 
• izometryczne wykonywane w ortezie czy gorsecie, 
• wzmacniające grzbiet i tułów, mięśnie karku, prostowniki grzbietu, mięśnie brzucha, przywodziciele biodra, rotatory zewnętrzne, 
• antygrawitacyjne, 
• elongacyjne, 
• korygujące postawę, 
• zwiększające zakres ruchu zarówno kręgosłupa jak i stawów obwodowych, 
• oddechowe, 
• basen. 

Przykłady ćwiczeń:

1. Stajemy plecami do ściany, ręce skrzyżowane na klatce piersiowej, między plecy a ścianę wkładamy piłkę tenisową (z jednej strony kręgosłupa) – wykonując lekkie przysiady, masujemy mięśnie wzdłuż kręgosłupa. Przekładamy piłkę na drugą stronę i powtarzamy czynność. 
2. W pozycji stojącej zaplatamy dłonie na karku, łokcie z przodu złączone ze sobą. Napinamy brzuch i wykonujemy wyprost głowy (zgięcie do tyłu) do momentu spojrzenia na sufit. Odcinek lędźwiowy kręgosłupa nie porusza się. 
3. Leżenie na brzuchu, ręce wyprostowane nad głową. W dłoniach trzymamy piłkę, na którą naciskamy, trzymając proste łokcie i patrząc w podłogę. Powtarzamy 10 razy. 
4. Klęk podparty, kładziemy ręce na ręczniku i przesuwamy je do przodu poza linię barków, robiąc skłon i pozostawiając nogi zgięte w kolanach do 90 st. 
5. Siad skrzyżny, plecy wyprostowane, w jednej ręce trzymamy mały przedmiot, przekładamy go za plecami do drugiej ręki, ściągając łopatki i nie pochylając tułowia w przód.