Czym ADD różni się od ADHD? Diagnoza, objawy i leczenie zaburzeń koncentracji uwagi

Zaburzenia koncentracji uwagi stanowią zespół objawów, który potrafi rzutować na każdą, nawet najdrobniejszą sferę ludzkiego życia – od początkowych etapów edukacji, poprzez budowanie relacji interpersonalnych, aż po realizację ambicji zawodowych. Właściwe zdefiniowanie i zrozumienie mechanizmów leżących u podstaw ADD ma kluczowe znaczenie dla skutecznego przeciwdziałania negatywnym konsekwencjom oraz wspierania codziennego funkcjonowania osób zmagających się z deficytem uwagi.

1. Czym jest ADD?
2. Czym się różni ADD od ADHD?
3. Jakie są objawy ADD u dzieci i dorosłych?
4. Diagnostyka ADD (zaburzeń koncentracji uwagi)
5. Jak wygląda leczenie ADD?
6. Zaburzenia koncentracji i uwagi – najczęściej zadawane pytania

Z tego artykułu dowiesz się:

• czym jest ADD,
• jakie są przyczyny ADD,
• jakie są różnice między ADD a ADHD.

Dzięki temu artykułowi zrozumiesz zagadnienia związane z funkcjonowaniem ludzkiego umysłu w obliczu deficytów uwagi, a także poznasz procesy diagnostyczne oraz nowoczesne modele interwencji terapeutycznych.

Czym jest ADD?

Zrozumienie istoty tego zjawiska wymaga sięgnięcia do fundamentów neurobiologii oraz psychologii poznawczej. Pytanie o to, czym jest ADD, bardzo często pojawia się w gabinetach psychologicznych i psychiatrycznych. Zadają je osoby poszukujące wytłumaczenia dla swoich trudności w skupieniu uwagi i związanych z tym niepowodzeń.

Z perspektywy nauk o mózgu ADD wiąże się z odmiennym sposobem regulacji procesów uwagi i funkcji wykonawczych. W praktyce oznacza to trudności w utrzymaniu koncentracji na zadaniach długotrwałych, powtarzalnych lub mało stymulujących. Nie wynika to z braku motywacji, lecz z różnic w funkcjonowaniu mechanizmów odpowiedzialnych za selekcję bodźców i kontrolę uwagi. Objawy mogą obejmować m.in.:

• łatwiejsze rozpraszanie się,
• trudność w utrzymaniu ciągłości działania,
• skłonność do szybkiego przechodzenia między zadaniami, szczególnie w warunkach niskiej stymulacji.

Przyczyny ADD

Etiologia tego stanu jest wieloczynnikowa, wysoce skomplikowana i wciąż stanowi przedmiot intensywnych badań klinicznych prowadzonych przez ośrodki naukowe na całym świecie. Nie ulega jednak wątpliwości, że zaburzenie koncentracji uwagi nie jest w żadnym wypadku wynikiem złego wychowania, braku dyscypliny, lenistwa czy deficytów w sferze motywacji. Podłożem problemu mogą być nieprawidłowości w neurochemii mózgu, a dokładniej w funkcjonowaniu szlaków dopaminergicznych i noradrenergicznych. Te specyficzne neuroprzekaźniki odpowiadają za przesyłanie sygnałów w obszarach kory przedczołowej – części mózgu kontrolującej tzw. funkcje wykonawcze, w tym planowanie, przewidywanie konsekwencji oraz hamowanie impulsów.

Ogromną rolę w patogenezie przypisuje się czynnikom genetycznym. Badania z zakresu biologii molekularnej potwierdzają, że istnieje wysokie prawdopodobieństwo odziedziczenia specyficznych polimorfizmów w obrębie genów kodujących receptory i transportery dopaminy. Ponadto literatura przedmiotu wskazuje na istotny wpływ środowiskowych czynników ryzyka działających w okresie prenatalnym oraz okołoporodowym. Wymienia się wśród nich m.in.:

• skrajne wcześniactwo,
• niską masę urodzeniową,
• niedotlenienie w trakcie akcji porodowej,
• ekspozycję płodu na substancje toksyczne takie jak nikotyna czy alkohol, które mogą wpływać na rozwijający się układ nerwowy.

Czym się różni ADD od ADHD?

Analizując różnice pomiędzy ADD a ADHD, należy w pierwszej kolejności zwrócić uwagę na ewolucję nazewnictwa psychiatrycznego oraz najnowsze wytyczne klasyfikacyjne. W przeszłości ADD traktowano jako całkowicie odrębną jednostkę chorobową. Z biegiem lat i wraz z postępem neuronauk zrezygnowano z tego podziału na rzecz bardziej spójnego i elastycznego modelu. Obecnie akronim ADD jest często używany potocznie dla określenia jednego z trzech podtypów ADHD (Attention Deficit Hyperactivity Disorder) – mianowicie podtypu z przewagą zaburzeń koncentracji uwagi.

Osoby diagnozowane w tym kierunku nie sprawiają problemów wychowawczych polegających np. na bieganiu po klasie czy przerywaniu innym. Zamiast tego ich umysł wędruje, gubiąc się w gąszczu własnych myśli i marzeń na jawie. Właśnie ten brak zewnętrznych przejawów hiperaktywności sprawia, że osoby z „czystym” deficytem uwagi są diagnozowane znacznie później, często dopiero wtedy, gdy nawarstwiające się problemy w nauce lub pracy doprowadzają do poważnych kryzysów emocjonalnych.

Jakie są objawy ADD u dzieci i dorosłych?

Zaburzenia koncentracji uwagi u dzieci ujawniają się najczęściej w momencie rozpoczęcia edukacji szkolnej, kiedy to wymagania stawiane przez otoczenie drastycznie rosną. Najmłodsi pacjenci bardzo często sprawiają wrażenie zamyślonych, nieobecnych i oderwanych od otaczającej ich rzeczywistości. Nauczyciele nierzadko raportują, że dziecko nie podąża za instrukcjami, wymaga wielokrotnego powtarzania poleceń, a jego zeszyty i plecak są w stanie permanentnego chaosu. Dzieci z ADD mają ogromne trudności z rozpoczęciem zadania domowego i jeszcze większe z doprowadzeniem go do końca, notorycznie zapominają o obowiązkach, gubią przybory szkolne i popełniają błędy wynikające z nieuwagi.

Typowe objawy ADD w dorosłości obejmują:

• chroniczną prokrastynację,
• niemożność dotrzymywania kluczowych terminów,
• gubienie ważnych dokumentów,
• trudności w zarządzaniu czasem i finansami osobistymi.

Dorośli zmagający się z tym problemem często doświadczają poczucia permanentnego niespełnienia zawodowego, częściej zmieniają pracę z powodu znudzenia lub błędów wynikających z nieuwagi. Co więcej, ich niestabilność w alokacji uwagi przekłada się na życie prywatne – mogą zapominać o obietnicach danych partnerom, nie słuchać uważnie podczas rozmów, co prowadzi do konfliktów i pogorszenia relacji rodzinnych.

Diagnostyka ADD (zaburzeń koncentracji uwagi)

Prawidłowe rozpoznanie ADD wymaga przeprowadzenia wieloetapowego i skrupulatnego procesu oceny klinicznej, do którego uprawnieni są wyłącznie wyspecjalizowani profesjonaliści tacy jak lekarze psychiatrzy, psycholodzy kliniczni, a rzadziej także neurolodzy. Nie istnieje bowiem pojedyncze, obiektywne badanie, które mogłoby jednoznacznie potwierdzić lub wykluczyć deficyty uwagi.

Specjaliści posługują się zatwierdzonymi narzędziami psychometrycznymi, zaawansowanymi kwestionariuszami i skalami oceny (np. ustrukturyzowany wywiad diagnostyczny DIVA), które pozwalają na ilościową i jakościową ewaluację występujących trudności. Integralną częścią procedury jest badanie neuropsychologiczne, które weryfikuje sprawność pamięci operacyjnej, szybkość przetwarzania informacji oraz funkcjonowanie procesów wykonawczych.

Niezmiernie istotnym elementem jest także diagnostyka różnicowa. Klinicysta musi bowiem z całą pewnością wykluczyć inne schorzenia somatyczne i psychiczne, które potrafią naśladować objawy zaburzenia uwagi. Mowa tu m.in. o:

• dysfunkcjach gruczołu tarczycy,
• przewlekłych zaburzeniach snu,
• stanach lękowych,
• głębokich niedoborach pokarmowych,
• wczesnych fazach zaburzeń afektywnych jednobiegunowych i zaburzeń afektywnych dwubiegunowych.

Jak wygląda leczenie ADD?

Złotym standardem farmakoterapii jest stosowanie indywidualnie dobranych leków, których mechanizm działania polega pośrednio na modulowaniu i stabilizowaniu poziomu kluczowych neuroprzekaźników w szczelinach synaptycznych kory przedczołowej. W praktyce klinicznej wykorzystuje się najczęściej leki z grupy stymulantów układu nerwowego, które u osób z neuroatypowością nie wywołują pobudzenia, lecz poprawiają regulację sieci neuronalnych odpowiedzialnych za uwagę i kontrolę wykonawczą oraz powodują wyostrzenie funkcji poznawczych. Gdy ich stosowanie jest niemożliwe z powodu działań niepożądanych, specjaliści sięgają po preparaty o innym profilu receptorowym – tzw. leki niestymulujące, które również wykazują wysoką skuteczność w łagodzeniu deficytów uwagi.

Terapia przy zaburzeniach koncentracji uwagi

Największą efektywność, potwierdzoną w licznych niezależnych próbach klinicznych, wykazuje terapia poznawczo-behawioralna (CBT). Jej głównym zadaniem jest identyfikacja i modyfikacja dysfunkcyjnych przekonań na własny temat oraz nauka strategii radzenia sobie z codziennymi wyzwaniami.

Terapeuta pracujący z pacjentem skupia się na budowaniu systemów wsparcia zewnętrznego:

• planowaniu i hierarchizacji celów,
• dzieleniu dużych projektów na mniejsze, przyswajalne fragmenty,
• wdrażaniu technik zarządzania czasem i przestrzenią.

Coraz częściej zaleca się także treningi regulacji emocji oraz mindfulness, które uczą wyciszania galopujących myśli i bycia „tu i teraz”. W przypadku najmłodszych zalecany jest trening kompetencji rodzicielskich, aby opiekunowie mogli kształtować otoczenie przyjazne neuroatypowemu dziecku.

Zaburzenia koncentracji i uwagi – najczęściej zadawane pytania

Jak zachowuje się osoba z ADD?

Zewnętrzny obserwator może odnieść mylne wrażenie, że osoba zmagająca się z tego typu wyzwaniami jest intencjonalnie obojętna, leniwa, egocentryczna lub wycofana. W rzeczywistości takie zachowanie wynika z błądzenia myślami. Osoba z tym zaburzeniem często sprawia wrażenie nieobecnej duchem, może wpatrywać się w jeden punkt i mieć problemy ze skupieniem się na rozmowie przez dłuższy czas. Zdarza się, że gubi wątek w połowie własnej wypowiedzi, ma skłonności do skrajnego dezorganizowania swojej przestrzeni roboczej i notorycznie spóźnia się na umówione spotkania. Skupienie na lekturze czy analizie dokumentu wymaga ogromnego wysiłku, a nawet najmniejszy dźwięk może rozpraszać i stać się powodem do przerwania pracy.

Czy z ADD się wyrasta?

Większość specjalistów zgadza się, że z tego typu neuroatypowości się nie wyrasta, jednak nasilenie objawów może się zmniejszać. Dochodzi natomiast do naturalnej ewolucji obrazu klinicznego – w miarę dojrzewania układu nerwowego i nabywania doświadczeń życiowych wiele osób potrafi tak doskonale maskować swoje trudności i stosować tak zaawansowane mechanizmy kompensacyjne, że przestają one spełniać formalne kryteria uciążliwości diagnostycznej. Utrzymujące się predyspozycje neuropsychologiczne mogą dać o sobie znać w momentach ekstremalnego stresu czy wahań hormonalnych.

Czy ADD jest dziedziczne?

Szacowany współczynnik odziedziczalności dla trudności związanych z regulacją uwagi jest wysoki i w wielu badaniach mieści się w przedziale około 70–80%. Należy jednak podkreślić, że wartość ta odnosi się do poziomu populacyjnego i nie oznacza prostego przełożenia na ryzyko wystąpienia zaburzenia u konkretnej osoby.

W praktyce obecność ADD u jednego z rodziców wiąże się ze zwiększonym prawdopodobieństwem wystąpienia podobnych trudności u potomstwa, jednak zależność ta ma charakter złożony i nie jest deterministyczna. Należy jednak pamiętać o wspomnianym wcześniej poligenowym charakterze tego zaburzenia – nie istnieje jeden gen nieuwagi. Za rozwój ADD odpowiada wiele rozmaitych wariantów genetycznych oraz czynniki środowiskowe.

Czy ADD może rozwinąć się w późniejszym wieku?

ADD należy do grupy zaburzeń neurorozwojowych. Oznacza to, że pierwsze symptomy i atypowe wzorce funkcjonowania układu nerwowego muszą być obecne już we wczesnym etapie życia, zazwyczaj przed ukończeniem dwunastego roku życia. W praktyce klinicznej oznacza to, że ADD nie rozpoczyna się w dorosłości. Zdarza się jednak, że trudności stają się wyraźnie widoczne dopiero na późniejszych etapach życia, kiedy rosną wymagania środowiskowe, a dotychczasowe strategie kompensacyjne przestają być wystarczające. Jeśli objawy pojawiają się pierwszy raz w dorosłości, wymagają konsultacji lekarskiej, ponieważ mogą wynikać z choroby neurodegeneracyjnej bądź zaburzeń psychicznych.

Jakie suplementy pomagają w przypadku ADD?

Środowisko medyczne podchodzi z dużą rezerwą do zastępowania konwencjonalnych metod leczenia medycyną alternatywną, jednak dowody naukowe wskazują, że racjonalna suplementacja może wspierać optymalną pracę mózgu. Na szczególną uwagę zasługują wielonienasycone kwasy tłuszczowe omega-3, zwłaszcza kwas eikozapentaenowy (EPA) oraz dokozaheksaenowy (DHA), które stanowią integralny element budulcowy błon komórkowych neuronów i wykazują zdolność do subtelnej regulacji przekaźnictwa nerwowego, w tym szlaków związanych z uwagą i koncentracją.