Beta-karoten (prowitamina A) – właściwości i zastosowanie. Beta-karoten a opalanie
Joanna Orzeł

Beta-karoten (prowitamina A) – właściwości i zastosowanie. Beta-karoten a opalanie

Beta-karoten jest z nami od zawsze. O jego istnieniu dowiedzieliśmy się niespełna 200 lat temu. Szereg badań pozwolił odpowiedzieć na wiele pytań związanych z tym naturalnym barwnikiem. Czy ma właściwości lecznicze? Które warzywa są bogate w beta-karoten i gdzie jest go najwięcej? Czy ten barwnik przyciemnia skórę? Czy istnieją tabletki na opaleniznę, jak długo je stosować, po jakim czasie zaobserwujemy efekty? Czy jest szkodliwy? Poniżej przybliżamy odpowiedzi na te i więcej pytań. 

Beta-karoten – czym jest? Jaką rolę odgrywa w organizmie? 

Beta-karoten (β-karoten) jest substancją chemiczną zaliczaną do karotenoidów. W swojej cząsteczce zawiera wyłącznie 40 atomów węgla oraz 56 atomów wodoru, co między innymi zalicza go do grupy karotenów. Jako cząsteczka niepolarna niezwykle słabo rozpuszcza się w wodzie, dobrze natomiast w tłuszczach. Jest komponentem, który występuje w tkankach roślin, zwierząt, bakterii oraz grzybów. Jest barwnikiem nadającym kolor od żółtego do intensywnie pomarańczowego. To właśnie beta-karoten sprawia, że marchewka jest marchewkowo-pomarańczowa!  

Pierwszy raz został wyizolowany z marchewki właśnie przez niemieckiego badacza Heinricha Wilhelma Ferdinanda Wackenrodera już w 1831 roku. Sto lat później grupa badaczy z Zurychu określiła jego dokładną strukturę chemiczną. 

Z biochemicznego punktu widzenia odgrywa istotną rolę w naszym organizmie. Jest bowiem prekursorem (prowitaminą) witaminy A. Inna ważna właściwość beta-karotenu, która z pewnością pozytywnie wpływa na nasze zdrowie i jakość życia, to silne właściwości przeciwutleniające (antyoksydacyjne). Działa również jako osłona skóry przed negatywnym działaniem promieniowania UV. Można w dużym uogólnieniu powiedzieć, że jest swego rodzaju filtrem słonecznym. Pozytywnie wpływa na nasz narząd wzroku, wspomagając zwłaszcza osoby borykające się z problemami z widzeniem po zmierzchu. 

Beta-karoten – jak działa? 

β-karoten jest prekursorem witaminy A. Oznacza to, że na skutek zmian w budowie chemicznej może zostać przekształcony do tej witaminy i tym samym być jej cennym źródłem. Cały proces odbywa się w naszym ciele (w jelitach oraz w wątrobie) na skutek działania wyspecjalizowanych cząsteczek (np. enzymu dioksygenazy β-karotenowej). Tym samym wpływa na wszelkie procesy, w których witamina A odbywa kluczową rolę, np. poprawia kondycję naszej cery czy chroni narząd wzroku przed zwyrodnieniami związanymi z wiekiem. Bywa stosowany w terapii uczulenia na słońce. 

Liczne badania naukowe dowodzą, że ma również silne właściwości przeciwutleniające. Powodują one, że nasz organizm łatwiej radzi sobie ze zjawiskiem nazywanym stresem oksydacyjnym (wywołanym np. zanieczyszczeniem środowiska, stresem czy zła dietą). Co za tym idzie, zapobiega rozwinięciu wielu chorób, między innymi tych zaliczanych do kanonu chorób cywilizacyjnych. Wspomaga nasz organizm w walce z chorobami serca, neurodegeneracyjnymi czy niektórymi rodzajami nowotworów. Badania z 2017 roku wymieniają beta-karoten przyjmowany z pożywieniem jako czynnik obniżający populacyjną zapadalność na różne nowotwory (w tym nowotwory płuc).

Jednak na wysoką podaż beta-karotenu (zwłaszcza w postaci suplementów diety) powinny zwrócić uwagę osoby szczególnie narażone na nowotwory płuc (palacze czy osoby pracujące z czynnikami ryzyka np. azbest). Badania z 2008 roku wykazały, że u takich osób beta-karoten może być czynnikiem zwiększającym ryzyko rozwinięcia tego nowotworu. 

Beta-karoten a opalanie 

β-karoten jest składnikiem powszechnie znanym jako ten, który może ochronić naszą skórę przed niechcianymi skutkami długotrwałej ekspozycji na działanie promieni słonecznych (zwłaszcza tych z zakresu UV). Co więcej, jego suplementacja może przedłużyć czas, w którym cieszymy się odcieniem skóry wywołanym przez muśniecie słońca.  

Ochronne działanie tego karotenoidu związane jest z właściwościami antyoksydacyjnymi. Podczas opalania do skóry dociera promieniowanie UV, które powoduje szereg reakcji chemicznych, w wyniku których powstają niezwykle reaktywne cząsteczki – rodniki tlenowe. Te z kolei mogą wywoływać nieodwracalne zmiany w naszym organizmie (np. zmiany w DNA prowadzące do rozwinięcia nowotworów). Beta-karoten dezaktywuje takie cząsteczki, chroniąc nasz organizm.  

Co ważne, suplementacja beta-karotenu nie zwalnia nas ze stosowania kremów z filtrem! Zapewniają one bowiem ochronę skóry przed działaniem promieniowania UV z innego zakresu niż ta, którą daje omawiany karoten. Kosmetyki do opalania można znaleźć w zarówno w drogeriach, jak i aptekach. 

Na rynku znajdziemy balsamy z beta-karotenem lub olejki do opalania z beta-karotenem. Zgodnie z zalecaniami producentów są to preparaty, których zadaniem jest przyspieszenie procesu opalania lub pielęgnacja skóry po kąpieli słonecznej lub skóry suchej (wówczas barwnik najczęściej występuje w połączeniu z mocznikiem). 

Beta-karoten – gdzie występuje? 

Intuicyjnie możemy stwierdzić, że beta-karoten będzie występował w warzywach i owocach o barwie pomarańczowej. Faktycznie znajdziemy go w marchwi, batatach, dyni czy morelach. Jednak jego źródłami są również rośliny o innym niż pomarańczowe zabarwieniu. Całkiem sporo karotenu zawierają: jarmuż, szpinak, brokuły, papryka (zwłaszcza czerwona i żółta), melony, groszek czy wybrane odmiany sałat. Znajdziemy go również w przyprawach i ziołach (mielona papryka, pieprz cayenne, chilli, pietruszka, kolendra, majeranek czy szałwia). 

Zastosowanie beta karotenu  

Beta-karoten ma szerokie zastosowanie w wielu gałęziach przemysłu. Najintensywniej wykorzystywany jest w przemyśle kosmetycznym (i kosmetologicznym) jako składnik aktywny zapewniający niezbędne do prawidłowego funkcjonowania skóry źródło witaminy A, składnik przedłużający trwałość lub barwnik. Znajdziemy go w składzie preparatów chroniących przed fotostarzeniem cery, przeznaczonych do pielęgnacji skóry głowy czy przeciwtrądzikowych.  

Inna gałąź przemysłu, w której beta-karoten jest używany to branża spożywcza. Jest używany głównie jako barwnik spożywczy. Ze względu na swoje przeciwutleniające właściwości jego dodatek powoduje przedłużenie trwałość produktów. Użyty jako komponent żywności najczęściej występuje pod kodem E160a. W zastosowanie w branży spożywczej wpisuje się też jego użycie we wszelkich suplementach diety. 

Ten naturalny barwnik jest również używany jako suplement diety w hodowli zwierząt czy jako bezpieczny kolorant np. w produktach przeznaczonych dla dzieci. 

Beta-karoten w suplementach – kiedy stosować? Jak dawkować? Który wybrać?  

Rynek bogaty jest w suplementy zawierające β-karoten. Znajdziemy go w wersji „solo” (czysty barwnik, najczęściej rozpuszczony w tłuszczu – w płynie) lub w połączeniu z innymi składnikami aktywnymi np. z witaminą E. 

Normy żywienia dla populacji Polski nie określają dokładnego dziennego zapotrzebowania na beta-karoten. Można je jednak oszacować na podstawie zapotrzebowania na witaminę A, której jest prekursorem. Zapotrzebowanie dzienne na tę witaminę ustalone na poziomie zalecanego spożycia (RDA, Recommended Dietary Allowances) wynosi: 

  • dla dorosłych mężczyzn 900 μg/dobę,  
  • dla dorosłych kobiet 700 μg/dobę,  
  • dla kobiet w ciąży 770 μg/dobę,  
  • dla dzieci w zależności od wieku od 400 do 900 μg/dobę, 
  • według norm dla populacji Polski z 2020 roku (wartości podane w przeliczeniu na μg ekwiwalentu retinolu, 1 μg retinolu =  6 µg beta-karotenu).  

Ze względu na to, że preparaty zawierają β-karoten w zróżnicowanych dawkach zawsze przed rozpoczęciem kuracji należy przeczytać ulotkę, a wszelkie wątpliwości skonsultować z lekarzem lub farmaceutą. 

Preparaty tego typu stosuje się głownie w celu uzupełnienia niedoborów witaminy A. Suplementacja polecana jest również przed planowanymi kąpielami słonecznymi w calu zapewnienia dodatkowej ochrony. Należy pamiętać, że należy ją rozpocząć odpowiednio wcześniej (np. minimum 14 dni przed urlopem w ciepłych krajach). Warto pamiętać, żeby przyjmować suplement razem z posiłkami bogatymi w tłuszcze. Wówczas składnik aktywny zostanie lepiej przyswojony przez nasz organizm.  

Skutki uboczne i przeciwwskazania do stosowania beta karotenu

β-karoten jest składnikiem stosunkowo bezpiecznym. Mimo że jest prekursorem witaminy A, to jego nadmierne spożywanie nie prowadzi do groźnego stanu – hiperwitaminozy witaminy A. Nasz organizm sam reguluje, w jakim stopniu barwnik zostanie przekształcony do postaci witaminy. Nie oznacza to, że nadmierne spożycie beta-karotenu nie ma skutków ubocznych. Raportowane są między innymi bóle głowy, brzucha czy biegunka. Najpopularniejszym i zarazem najmniej uciążliwym skutkiem ubocznym jest odkładanie się barwnika w naszej skórze, co powoduje jej przejściowe zabarwienie na pomarańczowy kolor. Jest ono szczególnie widoczne w miejscach, gdzie gromadzi się grubsza warstwa naskórka – łokcie, kolana czy spody stóp i dłoni. Niemniej jednak, jeżeli zastanawiasz się, czy beta-karoten można przedawkować, stosując suplementy, odpowiedź jest prosta – nie.  

Beta-karoten może wchodzić w interakcje z niektórymi lekami. Szczególną uwagę na jego podaż (i suplementację) powinny zwrócić osoby przyjmujące statyny (leki obniżające poziom cholesterolu) czy suplementujące witaminę K, której jest antagonistą.      

Twoje sugestie

Dokładamy wszelkich starań, aby podane zdjęcie i opis oferowanych produktów były aktualne, w pełni prawidłowe oraz kompletne. Jeśli widzisz błąd, poinformuj nas o tym.

Zgłoś uwagi Ikona

Polecane artykuły

  • Naturalne elektrolity – przegląd najlepszych produktów

    Elektrolity są to roztwory wodne posiadające ładunek elektryczny, może on być dodatni lub ujemny. Odpowiedni poziom elektrolitów jest bardzo istotnym elementem prawidłowego funkcjonowania organizmu. Elektrolity są obecne we wszystkich strukturach komórkowych żywego organizmu. Do naturalnych najważniejszych elektrolitów należą: sód, potas, wapń, magnez, chlorki i fosforany.

  • Miód manuka – właściwości i zastosowanie

    Ostatnimi czasy coraz intensywniej obserwowany jest wzrost zainteresowania naturalnymi metodami leczenia różnorodnych schorzeń – apiterapia jest jedną z nich. To praktyka wykorzystująca produkty pszczele podczas procesu leczenia. W apiterapii stosuje się miód, ale również wosk, kit pszczeli czy zasklep miodowy. Ze względu na swoje specyficzne właściwości, miód manuka jest jednym z najbardziej popularnych gatunków miodów stosowanych w apiterapii. Dlaczego? Dowiedz się więcej w poniższym artykule. 

  • Pigwa – właściwości zdrowotne, wartości odżywcze i przepisy

    Pigwa jest owocem, który wykorzystuje się przy problemach trawiennych i przeziębieniu. Stosuje się ją także na poprawę apetytu. Jej dojrzałe owoce nie nadają się do spożywania na surowo, ale doskonale sprawdzają się w przetworach (konfitury, nalewki czy syropy z pigwy). Jakie inne właściwości zdrowotne mają owoce pigwy? 

  • Imbir – jak i kiedy go jeść? Właściwości lecznicze, zastosowanie, przeciwwskazania

    Imbir to roślina o wielu właściwościach zdrowotnych. Wśród nich wymienia się m.in. pomoc w łagodzeniu bólu gardła, mdłości w czasie ciąży czy zgagi. Co więcej, imbir wspomaga trawienie i działa przeciwzapalnie. Na jego bazie tworzy się napoje, syropy czy olejki, ale spożywa się go również na surowo. Jakie jeszcze właściwości ma imbir? Jak go przechowywać? Komu odradza się regularne stosowanie imbiru?

  • Tran – właściwości. Czy tran wpływa na odporność?

    Tran to olej otrzymywany z dorsza atlantyckiego lub innych ryb dorszowatych (olej z wątroby rekina nie jest tranem, ma bowiem inny skład i inne właściwości). Tran zawiera witaminę D i A, a także kwasy omega-3 (DHA i EPA), które mają korzystny wpływ na układ odpornościowy, nerwowy oraz krwionośny. Kiedy stosować olej z wątroby dorsza? Jak wybrać najlepszy tran dla dziecka i dla osoby dorosłej?

  • Fitoestrogeny – czym są, gdzie występują i jak działają?

    Fitoestrogeny to grupa ponad 300 biologicznie aktywnych związków występujących w roślinach. W organizmie ludzkim pełnią nieprzebrane ilości ról, mogą wpływać na setki procesów o szerokim spektrum oddziaływania. Co to są fitoestrogeny, gdzie występują i jak działają? 

  • Lecytyna sojowa (E322) – czym jest i gdzie ją znaleźć? Kiedy należy ją suplementować?

    Lecytyna jako apteczny preparat na pamięć znana jest każdemu, niezależnie od wieku: stosowana jest i przez studentów w trakcie sesji, i przez osoby starsze. Jakie jeszcze zastosowania można jej przypisać? Jakie ma właściwości i do czego służy lecytyna sojowa? Dowiedzmy się więcej. 

  • Glutation – czym jest? Co warto o nim wiedzieć?

    Rozwój nauki powoduje, że jesteśmy w stanie coraz częściej powiązać wybrane cząsteczki chemiczne z dobrym bądź złym stanem badanego organizmu lub wręcz z wybraną jednostką chorobową. Jedną z takich cząsteczek jest glutation. Co to jest? Kiedy zaleca się badać jego poziom? Czy ma właściwości prozdrowotne? Czy możemy wpłynąć na jego ilość w organizmie? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.  

Porozmawiaj z farmaceutą
Infolinia: 800 110 110

Zadzwoń do nas jeśli potrzebujesz porady farmaceuty.
Jesteśmy dla Ciebie czynni całą dobę, 7 dni w tygodniu, bezpłatnie.

Pobierz aplikację mobilną Pobierz aplikację mobilną Doz.pl

Ikona przypomnienie o zażyciu leku.
Zdarza Ci się ominąć dawkę leku?

Zainstaluj aplikację. Stwórz apteczkę. Przypomnimy Ci kiedy wziąć lek.

Dostępna w Aplikacja google play Aplikacja appstore
Dlaczego DOZ.pl
Niższe koszta leczenia

Darmowa dostawa do Apteki
Bezpłatna Infolinia dla Pacjentów.

ikona niższe koszty leczenia
Bezpieczeństwo

Weryfikacja interakcji leków.
Encyklopedia leków i ziół

Ikona encklopedia leków i ziół
Wsparcie w leczeniu

Porady na czacie z Farmaceutą.
E-wizyta z lekarzem specjalistą.

Ikona porady na czacie z farmaceutą
Newsletter

Bądź na bieżąco z DOZ.pl

Ważne: Użytkowanie Witryny oznacza zgodę na wykorzystywanie plików cookie. Szczegółowe informacje w Regulaminie.

Zamnij