Witamina A – rola w organizmie, źródła, suplementacja

Witamina A to nazwa grupy związków chemicznych, która odnosi się do rozpuszczalnych w tłuszczach retinoidów (m.in. retinolu) i niektórych karotenoidów (np. beta-karotenu). Witamina A wpływa na prawidłowe funkcjonowanie układu odpornościowego, narządu wzroku, układu rozrodczego, a także na stan skóry (ma silne właściwości antyoksydacyjne). Niedobór witaminy A może prowadzić do poważnych komplikacji zdrowotnych, takich jak kłopoty ze wzrokiem. W jakich produktach szukać witaminy A?

1. Witamina A – właściwości
2. Rola witaminy A w organizmie
3. W czym jest witamina A? Źródła w diecie
4. Niedobór witaminy A – objawy
5. Witamina A – objawy nadmiaru w organizmie 
6. Witamina A w kosmetykach 
7. Ile witaminy A dziennie przyjmować? Bezpieczna dawka
8. Witamina A – najczęściej zadawane pytania

Szukasz informacji o tym, jaka jest rola witaminy A w organizmie, w jakich produktach występuje najobficiej oraz kiedy wskazana jest suplementacja witaminy A? Ten organiczny związek z grupy retinoidów jest kluczowym elementem niezbędnym do prawidłowego funkcjonowania narządu wzroku, układu immunologicznego oraz zachowania zdrowego wyglądu cery. W tym poradniku szczegółowo omawiamy naturalne źródła witaminy A – zarówno te pochodzenia zwierzęcego zawierające retinol, jak i roślinnego, będące źródłem beta-karotenu. Wyjaśniamy krok po kroku, jakie są najczęstsze objawy niedoboru witaminy A, czym grozi jej nadmiar w organizmie (hiperwitaminoza), jaka dawka dobowa jest w pełni bezpieczna oraz w jaki sposób witamina A w kosmetykach przyspiesza regenerację naskórka i redukuje niedoskonałości.

Witamina A – właściwości

Witamina A to termin odnoszący się do kilku organicznych związków chemicznych, z których jeden wykazuje pełną aktywność, jest nim retinol – najważniejsza i podstawowa forma witaminy A.

Do związków pochodnych wykazujących podobną budowę chemiczną oraz funkcje zaliczamy: retinal, kwas retinolowy, a także związki pochodnych estrowych retinolu (palmitynian i octan), wymienione pochodne wraz z retinolem określamy jako retinoidy. 

Witamina A należy do grupy karotenoidów, jest pochodną karotenu. Karotenoidy są prowitaminami witaminy A i podstawowym jej źródłem w diecie. Są one naturalnymi barwnikami roślinnymi i przeciwutleniaczami. Najsilniejszym prekursorem witaminy A jest beta-karoten, przekształcany w ścianie jelit i w wątrobie w witaminę.  

Rola witaminy A w organizmie

1. Witamina A odgrywa bardzo ważną rolę w procesie widzenia i odbierania bodźców wzrokowych przebiegających w siatkówce oka, ma istotny wpływ na prawidłowe funkcjonowanie i wygląd skóry oraz uczestniczy w procesie różnicowania się komórek nabłonka.
2. Warto wspomnieć o korzystnych właściwościach antyoksydacyjnych oraz fotoprotekcyjnych, dzięki którym hamowane są procesy starzenia.
3. Dodatkowo witamina A uczestniczy w procesach rozrodczych, wpływając na prawidłowy rozwój komórek układu rozrodczego, a także w procesach wzrostu tkanki kostnej.
4. Wykazuje również działanie wspomagające układ immunologiczny oraz pełni istotną rolę w produkcji erytrocytów. Witamina A bierze udział w wielu istotnych dla organizmu procesach biochemicznych. 

W czym jest witamina A? Źródła w diecie

Dobrym źródłem witaminy A (retinolu) są produkty pochodzenia zwierzęcego. Retinol oraz jego pochodne występują w: 

• podrobach (w wątrobie), 
• jajach,
• serach dojrzewających, 
• maśle, 
• rybach morskich (niektóre gatunki). 

Witamina A występuje w żywności również jako prowitamina. Prowitamina witaminy A, czyli beta-karoten, występuje w produktach pochodzenia roślinnego głównie w: 

• marchwi, 
• natce pietruszki, 
• szpinaku, 
• jarmużu, 
• brokułach, 
• morelach, 
• brzoskwiniach. 

Witamina A w postaci prowitaminy występuje również w mleku oraz przetworach mlecznych.

Niedobór witaminy A – objawy

1. Niedobór witaminy A manifestuje się przede wszystkim poprzez występowanie objawów chorobowych związanych ze skórą. Zaliczamy do nich:
   • nadmierne rogowacenie naskórka, 
   • nadmierne łuszczenie się naskórka, 
   • suchość skóry, 
   • łamliwość włosów, 
   • przerzedzenie włosów, 
   • wydłużenie procesu gojenia się ran. 
2. Niedobór witaminy A może także powodować problemy związane ze wzrokiem, m.in. zaburzenia widzenia oraz ślepotę zmierzchową. Może również dojść do pojawienia się suchości spojówek i rogówek, zgrubienia spojówek, zapalenia brzegów powiek, a także upośledzenia ostrości wzroku.
3. U osób z hipowitaminozą obserwuje się też upośledzenie płodności oraz zwiększoną podatność na infekcję. 

W krajach rozwiniętych niedobór witaminy A obserwowany jest rzadko. Stan ten pojawia się jako skutek niedostatecznej ilości witaminy A w diecie, zwłaszcza w przypadku dzieci i osób w podeszłym wieku, upośledzenia czynności wątroby, np. na skutek spożywania dużej ilości alkoholu lub zaburzeń wchłaniania.

Witamina A – objawy nadmiaru w organizmie 

Nie tylko stan niedoboru witamin jest szkodliwy dla organizmu. Watro pamiętać, iż hiperwitaminoza także jest niebezpiecznym stanem, który może wpływać niekorzystnie na zdrowie.

Do objawów nadmiaru witaminy A w organizmie zalicza się: 

• powiększenie wątroby, 
• zwiększoną pobudliwość, 
• bóle głowy, 
• zmiany skórne, 
• łysienie, 
• osłabienie organizmu, 
• brak apetytu, 
• zmiany w układzie kostnym (struktura kości). 

Skóra osób, które nadmiernie suplementują witaminę A, prowadząc do hiperwitaminozy, staje się sucha, obserwuje się również nadmierne jej rogowacenie, pękanie czerwieni wargowej, a także łamliwość paznokci i włosów. Stosując preparaty farmaceutyczne, powinniśmy przestrzegać zaleconego przez producenta dawkowania oraz zwracać uwagę, czy zażywając różne suplementy diety, nie przyjmujemy tych samych substancji w różnych preparatach.  

Witamina A w kosmetykach 

W kosmetyce witaminę A stosuję się zewnętrznie w preparatach przeznaczonych do pielęgnacji skóry suchej oraz starzejącej się. Znajduje się ona głównie w kosmetykach ujędrniających i uelastyczniających, a także przeciwzmarszczkowych.

Natomiast retinoidy, które stosuje się w dermatologii, możemy podzielić na retinoidy do stosowania miejscowego, jest to np. tretinoina oraz retinoidy do stosowania ogólnego, jest to np. izotretinoina. Substancje te wykazują właściwości: 

• regulujące procesy rogowacenia, 
• pobudzające syntezę kolagenu, 
• zmniejszające stany zapalne, 
• pobudzające angiogenezę. 

1. Retinoidy wykorzystywane są w leczeniu trądziku pospolitego (różne odmiany) oraz różowatego.
2. Wskazania obejmują także leczenie: łuszczycy plackowatej, która nie przekracza 20% powierzchni ciała, liszaja płaskiego czy łupieżu czerwonego mieszkowego.
3. Literatura fachowa wskazuje również na korzyści, jakie niesie wykorzystanie retinoidów w leczeniu zaburzeń pigmentacji (przebarwienia pozapalne), niektórych nowotworów skóry oraz brodawek płaskich i rozstępów. 
4. Natomiast w przypadku wykorzystania retinoidów do leczenia systemowego wymienia się głównie trądzik i łuszczycę:
   • W przypadku łuszczycy są to ciężkie jej odmiany, czyli: krostkowa uogólniona i ograniczona, erytrodermia łuszczycowa oraz łuszczyca plackowata oporna na leczenie miejscowe lub fototerapię;
   • W przypadku trądziku retinoidy wykorzystywane są w trądziku torbielowatym (z bliznowaceniem), trądziku nawrotowym, który jest oporny na inne metody leczenia, a także w trądziku różowatym piorunującym oraz trądziku ze stwardniałym obrzękiem twarzy.
5. Leki z tej grupy znajdują również zastosowanie w walce z wieloma innymi chorobami dermatologicznymi, w tym nowotworami skóry.

Warto pamiętać, iż leki te są wydawane wyłącznie po okazaniu recepty, a jednym z działań niepożądanych, na które należy zwrócić uwagę, jest działanie teratogenne. W przypadku terapii należy ściśle przestrzegać zaleceń lekarskich.

Ile witaminy A dziennie przyjmować? Bezpieczna dawka

Zalecane dziennie spożycie witaminy A jest uzależnione od wieku, płci oraz stanu fizjologicznego i wynosi odpowiednio: dla kobiet 700 µg, natomiast dla mężczyzn 900 µg równoważnika retinolu. 

Warto również wspomnieć o temacie zażywania preparatów z witaminą A przez kobiety będące w ciąży, oczywiście fakt ten powinien być wcześniej uzgodniony z lekarzem prowadzącym, a zażywanie powinno się odbywać pod jego kontrolą, w odpowiednich wskazaniach medycznych.  

Witamina A – najczęściej zadawane pytania

Kto jest narażony na niedobór witaminy A?

Niedobory witaminy A w krajach rozwiniętych są rzadkością. Mogą wystąpić u wcześniaków oraz osób z chorobami zaburzającymi wchłanianie tłuszczów, np. celiakią, zespołem krótkiego jelita, mukowiscydozą, chorobami trzustki czy marskością wątroby. Większe ryzyko niedoboru dotyczy również osób stosujących bardzo niskokaloryczne lub długotrwale niskotłuszczowe diety oraz osób z przewlekłymi chorobami i ciężkimi zakażeniami, które mogą zwiększać zapotrzebowanie na witaminę A.

Komu dodatkowa suplementacja witaminą A może zaszkodzić?

Suplementy z witaminą A należy stosować ostrożnie w czasie ciąży (zwłaszcza w wysokich dawkach retinolu), u osób nadużywających alkoholu, z chorobami wątroby oraz z niedożywieniem białkowym. W takich sytuacjach suplementację warto skonsultować z lekarzem lub dietetykiem.

Z czym nie łączyć witaminy A?

Nie zaleca się łączenia wysokich dawek witaminy A z retinoidami (np. stosowanymi w leczeniu trądziku), ponieważ zwiększa to ryzyko działań niepożądanych. Ostrożność należy zachować także podczas stosowania antybiotyków z grupy tetracyklin, gdyż takie połączenie może zwiększać ryzyko wzrostu ciśnienia śródczaszkowego. W przypadku chorób wątroby lub przyjmowania innych leków na stałe warto skonsultować suplementację z lekarzem lub farmaceutą.