Cytologia – jak wygląda badanie, przygotowanie i interpretacja wyników?

Rak szyjki macicy jest nowotworem rozwijającym się najczęściej w wyniku wieloletnich zmian przednowotworowych, związanych z przetrwałym zakażeniem wirusem HPV wysokiego ryzyka. Stanowi jedno z największych wyzwań dla systemów opieki zdrowotnej na całym świecie. Dzięki badaniom przesiewowym, testom HPV, szczepieniom ochronnym oraz postępowi diagnostycznemu możliwe jest jednak znaczące ograniczenie liczby zachorowań i zgonów.

1. Cytologia – co to za badanie?
2. Jak przygotować się do badania cytologicznego?
3. Jak przebiega badanie cytologiczne?
4. Cytologia płynna a tradycyjna – zalety i wady
5. Kiedy należy wykonać cytologię płynną lub tradycyjną?
6. Analiza wyników cytologii płynnej i tradycyjnej
7. Cytologia cienkowarstwowa oraz tradycyjna cytologia – najczęściej zadawane pytania

Z tego artykułu dowiesz się:

• czym jest cytologia,
• jakie są rodzaje cytologii,
• jak przygotować się do cytologii,
• jak wygląda przebieg badania cytologicznego.

Dzięki temu artykułowi zrozumiesz, że cytologia to badanie, które każda kobieta powinna wykonywać regularnie w ramach profilaktyki raka szyjki macicy. Istnieją dwa rodzaje badań cytologicznych – cytologia klasyczna oraz cytologia cienkowarstwowa na podłożu płynnym (LBC). Różnią się one techniką wykonania badania oraz możliwością dalszego wykorzystania pobranego materiału.

Cytologia – co to za badanie?

Badanie cytologiczne to nieinwazyjna, zazwyczaj bezbolesna i stosunkowo szybka procedura przesiewowa, której głównym celem jest ocena mikroskopowa komórek złuszczonych z tarczy oraz kanału szyjki macicy. Co bada cytologia? Badanie służy do wykrywania zmian przednowotworowych oraz wczesnych zmian nowotworowych szyjki macicy.

Co zatem wykrywa cytologia? Przede wszystkim umożliwia wczesne wykrycie nieprawidłowych komórek, co pozwala wdrożyć odpowiednie postępowanie i znacząco zmniejszyć ryzyko rozwoju raka szyjki macicy.

Rodzaje cytologii – tradycyjna i płynna (LBC)

1. Cytologia klasyczna, konwencjonalna (tradycyjna) – polega na bezpośrednim nałożeniu pobranego materiału komórkowego na szkiełko podstawowe i jego natychmiastowym utrwaleniu.
2. Cytologia płynna (często oznaczana skrótem LBC, ang. Liquid-Based Cytology) – określana również jako cytologia cienkowarstwowa, cytologia jednowarstwowa bądź cytologia na podłożu płynnym. W tej metodzie główka szczoteczki z pobranym nabłonkiem nie jest rozmazywana na szkiełku, lecz w całości umieszczana w pojemniku ze specjalnym płynem konserwującym. Zapobiega to wysychaniu komórek i ogranicza uszkodzenia mechaniczne, co diametralnie zmienia jakość późniejszej analizy mikroskopowej.

Jak przygotować się do badania cytologicznego?

Prawidłowe przygotowanie do badania cytologicznego jest kluczowe, ponieważ nieprzestrzeganie określonych zasad może doprowadzić do sytuacji, w której pobrany materiał zostanie uznany za niediagnostyczny.

Wymagania przed badaniem

Jeśli pacjentka przechodzi aktualnie ostrą infekcję pochwy objawiającą się pieczeniem, swędzeniem i obfitymi upławami, w pierwszej kolejności należy wyleczyć stan zapalny. Silny proces zapalny może utrudniać ocenę komórek nabłonkowych ze względu na obecność ropy i komórek układu odpornościowego, co sprawia, że preparat jest nieczytelny.

Przez minimum 48 do 72 godzin przed wymazem bezwzględnie zakazane jest stosowanie jakichkolwiek leków dopochwowych, globulek, kremów przeciwgrzybiczych, a także wykonywanie głębokich irygacji pochwy, które mogą zmniejszyć liczbę komórek dostępnych do oceny, utrudnić interpretację wyniku bądź obniżać czułość badania.

Znaczenie higieny i unikania współżycia

Lekarze ginekolodzy jednoznacznie rekomendują zachowanie wstrzemięźliwości seksualnej na co najmniej 48 godzin przed planowanym terminem pobrania wymazu. W kwestii higieny intymnej przed samą wizytą wystarczy umycie zewnętrznych narządów płciowych za pomocą łagodnych, obojętnych preparatów. Nie należy wprowadzać jakichkolwiek środków myjących do wnętrza kanału rodnego.

Jak przebiega badanie cytologiczne?

Badanie jest procedurą rutynową, trwa zazwyczaj zaledwie kilkadziesiąt sekund i odbywa się na standardowym fotelu ginekologicznym. Wiele kobiet zastanawia się, czy cytologia boli. Warto wiedzieć, że procedura ta jest najczęściej całkowicie bezbolesna, choć u niektórych pań może powodować krótkotrwały dyskomfort.

1. Po umieszczeniu specjalnego narzędzia rozszerzającego (wziernika) w świetle pochwy lekarz uwidacznia szyjkę macicy. W tym momencie następuje kluczowy etap, czyli pobranie materiału cytologicznego.
2. Ginekolog używa specjalnej, miękkiej szczoteczki cytologicznej, która pozwala na jednoczesne zebranie komórek z tarczy i kanału szyjki macicy.

Techniki pobierania próbek w cytologii płynnej

W tej innowacyjnej procedurze główka szczoteczki po zebraniu komórek nie ma styczności z powietrzem ani suchym szkiełkiem. Końcówka narzędzia jest natychmiast zanurzana w specjalnej fiolce zawierającej roztwór utrwalający. Dzięki temu do laboratorium trafia znacznie większa ilość pobranego materiału niż w przypadku cytologii konwencjonalnej.

Przebieg badania cytologii tradycyjnej

W klasycznej metodzie lekarz lub położna natychmiast po wyjęciu szczoteczki z dróg rodnych przenosi materiał na szkiełko podstawowe i wykonuje ręczny rozmaz. Następnie preparat jest spryskiwany specjalnym utrwalaczem cytofix, aby zapobiec wyschnięciu komórek. Ograniczeniem tej techniki jest fakt, że część cennego materiału klinicznego pozostaje na włóknach szczoteczki i ostatecznie ląduje w koszu na odpady medyczne.

Różnice w technikach pobierania próbek

1. Cytologia tradycyjna – lekarz rozmazuje pobrane komórki bezpośrednio na szkiełku mikroskopowym, po czym spryskuje je utrwalaczem (cytofixem). Wadą tej metody jest to, że część cennego materiału zawsze zostaje na włóknach szczoteczki i trafia do kosza.
2. Cytologia płynna (LBC) – pobrane komórki nie są rozmazywane na szkle. Główka szczoteczki natychmiast trafia do specjalnej fiolki z płynem konserwującym. 

Cytologia płynna a tradycyjna – zalety i wady

Z naukowego punktu widzenia obie metody dążą do tego samego celu – wykrycia stanów przedrakowych oraz wczesnych postaci raka płaskonabłonkowego i gruczołowego szyjki macicy. Cytologia płynna oferuje szereg korzyści technicznych takich jak lepsza jakość preparatu i możliwość wykonania dodatkowych badań, jednak obie metody są wykorzystywane do wykrywania zmian przednowotworowych szyjki macicy.

Precyzja i skuteczność diagnostyczna

1. Największą wadą klasycznej cytologii jest wysoki odsetek tzw. preparatów nieczytelnych oraz fałszywie ujemnych wyników. Często zdarza się, że komórki atypowe znajdują się w materiale, ale pozostają niewidoczne z powodu obecności leukocytów lub krwi.
2. W przypadku LBC (cytologia jednowarstwowa) proces filtracji sprawia, że komórki nabłonka układają się na szkiełku w idealnej, pojedynczej warstwie, na czystym tle. Poprawia to czytelność materiału, co może zwiększać wykrywalność niektórych nieprawidłowości oraz zmniejszać liczbę preparatów nieprzydatnych diagnostycznie.

Możliwość analizy obecności DNA wirusa HPV

Wirus brodawczaka ludzkiego (HPV), w szczególności jego wysokoonkogenne typy (HPV HR), jest głównym inicjatorem raka szyjki macicy. W przypadku cytologii LBC połączonej z testem HPV z jednej próbki można ocenić zarówno wygląd komórek pod mikroskopem, jak i obecność materiału genetycznego wirusa. Umożliwia to zidentyfikowanie kobiet obarczonych najwyższym ryzykiem nowotworzenia na wiele lat przed pojawieniem się pierwszych zmian w badaniu cytologicznym.

Kiedy należy wykonać cytologię płynną lub tradycyjną?

Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników ściśle określają zasady prowadzenia profilaktyki raka szyjki macicy oraz wykonywania badań przesiewowych.

Wskazania do wykonania badań cytologicznych

1. Standardowy model profilaktyki konwencjonalnej zakłada pobieranie materiału do badania raz na 3 lata u pacjentek ze zdrową przeszłością ginekologiczną.
2. W niektórych programach profilaktycznych stosuje się tzw. co-testing, czyli jednoczesne wykonanie cytologii oraz testu w kierunku HPV wysokiego ryzyka. Połączenie obu metod pozwala dokładniej ocenić ryzyko rozwoju zmian przednowotworowych szyjki macicy. U kobiet z prawidłowym wynikiem cytologii i ujemnym wynikiem testu HPV odstępy pomiędzy kolejnymi badaniami mogą być dłuższe, zgodnie z obowiązującymi zaleceniami i indywidualną oceną lekarza.
3. Wiek rozpoczęcia badań przesiewowych zależy od obowiązującego programu profilaktyki raka szyjki macicy i stosowanej metody badania. Obecnie w wielu krajach, w tym w Polsce, badania przesiewowe rozpoczynają się około 25. roku życia.
4. Rutynowe badania przesiewowe mogą zostać zakończone u kobiet w starszym wieku, najczęściej około 65. roku życia, jeśli pacjentka uzyskała odpowiednią liczbę prawidłowych wyników wcześniejszych badań przesiewowych i nie występują u niej istotne czynniki ryzyka. Decyzja o zakończeniu screeningu powinna zawsze uwzględniać indywidualną historię zdrowotną pacjentki, w tym wcześniejsze wyniki cytologii, testów HPV oraz ewentualne leczenie zmian przednowotworowych szyjki macicy.

Analiza wyników cytologii płynnej i tradycyjnej

Do opisywania wyników badania cytologicznego wykorzystuje się dwa systemy.

1. Skala Papanicolaou – obecnie rzadko stosowana. Wyniki oznaczano w niej grupami od 1 do 5, co często prowadziło do nieporozumień. Grupy 1 i 2 wskazywały na wynik prawidłowy lub zwykły stan zapalny, natomiast grupa 3 niepotrzebnie przerażała pacjentki wizją raka, podczas gdy zazwyczaj oznaczała jedynie dysplazję (zmiany przednowotworowe).
2. System Bethesda – obecnie obowiązujący standard międzynarodowy, który zamiast cyfr podaje precyzyjny opis komórek:
   • NILM – wynik całkowicie prawidłowy,
   • ASC-US, LSIL, HSIL – oznaczenia wyników nieprawidłowych, wskazujące na atypowe komórki lub zmiany śródnabłonkowe różnego stopnia.

Cytologia cienkowarstwowa oraz tradycyjna cytologia – najczęściej zadawane pytania

Czy cytologia wykrywa raka?

Cytologia jest badaniem przesiewowym umożliwiającym przede wszystkim wykrycie zmian przedrakowych oraz wczesnych zmian nowotworowych szyjki macicy. Nie pozwala jednak na ostateczne rozpoznanie raka. Potwierdzenie diagnozy wymaga dalszej diagnostyki, najczęściej kolposkopii i badania histopatologicznego.

Kiedy wykonać pierwszą cytologię?

Wiek rozpoczęcia badań przesiewowych zależy od obowiązujących programów profilaktycznych i stosowanej metody badania. Obecnie badania przesiewowe w kierunku raka szyjki macicy najczęściej rozpoczyna się około 25. roku życia.

Cytologia – ile dni po okresie?

Badanie nie powinno być wykonywane podczas menstruacji, a także bezpośrednio przed nią z uwagi na dużą ilość śluzu i możliwość pojawienia się krwinek w rozmazie. Najlepszy moment na zgłoszenie się do gabinetu to przedział między 10. a 20. dniem cyklu miesiączkowego pacjentki (licząc od pierwszego dnia krwawienia).

Ile czeka się na wynik cytologii?

Czas oczekiwania jest uzależniony od logistyki konkretnej placówki medycznej oraz obciążenia laboratorium histopatologicznego. W prywatnych centrach medycznych wyniki, zwłaszcza te wykonywane innowacyjną techniką LBC, mogą być dostępne drogą elektroniczną w ciągu 3 do 7 dni roboczych. W państwowym systemie refundowanym w ramach programów przesiewowych czas ten niekiedy ulega wydłużeniu do około 2 lub 3 tygodni.

Czy cytologia wykryje raka jajnika?

Nie, cytologia jest badaniem ukierunkowany wyłącznie na wykrycie patologii w obrębie komórek pochodzących z szyjki macicy.

Jaka cytologia jest najlepsza?

Cytologia płynna (LBC) oferuje pewne korzyści techniczne w porównaniu z cytologią konwencjonalną, m.in. lepszą jakość preparatu i mniejszy odsetek próbek nieprzydatnych do oceny. Dodatkowo z tej samej próbki można często wykonać test HPV. Obie metody są jednak wykorzystywane do wykrywania zmian przednowotworowych szyjki macicy.

Ile kosztuje płynna cytologia?

W większości prywatnych gabinetów ginekologicznych cena cytologii płynnej waha się najczęściej w granicach od około 100 zł do 180 zł. W przypadku wykonania jednocześnie testu HPV (co-testing) łączny koszt diagnostyki może wynieść 250–400 zł.