Waleriana — Kozłek lekarski na uspokojenie

Roślina ta znana jest już od czasów starożytnych. Pierwsze wzmianki pojawiły się już w czasach Hipokratesa. W II wieku Galen przypisywał korzeń waleriany na leczenie bezsenności.

Spis treści

Kozłek lekarski – zastosowanie i wskazania

Kozłek lekarski wchodzi w skład wielu leków, suplementów diety oraz kosmetyków. Stanowi on jeden z podstawowych składników odpowiedzialnych za działanie nasenne oraz uspokajające, wielu mieszanek dostępnych w postaci tabletek, kapsułek, syropów, nalewek oraz kropli. Waleriana dostępna jest też w preparatach wspomagających trawienie oraz wspomagających pracę układu krążenia, przede wszystkim w celu działania uspokajającego. Coraz częściej stosowany jest w kosmetykach w celu łagodzenia łojotoku skórnego oraz w problemach z łupieżem. Ekstrakt z korzenia kozłka lekarskiego stosowany jest także w żelach rozgrzewających ze względu na dużą zawartość olejków lotnych. 

Korzeń kozłka lekarskiego stosowany jest głownie jako lek uspokajający na ośrodkowy układ nerwowy. Wskazaniem do używania medykamentu jest łagodzenie stanów umiarkowanego napięcia nerwowego, zaburzenia snu, nadmierne pobudzenie emocjonalne oraz motoryczne, nerwice wegetatywne, zaburzenia snu, stany lękowe, a także trudności w zasypianiu. Ponadto wykazuje działanie spazmolityczne, dzięki temu może być stosowany w dolegliwościach polegających na działaniu rozkurczowym na mięśnie gładkie dróg żółciowych, moczowych, pokarmowych, a także obwodowych naczyń krwionośnych. Preparat ze względu na swoje działanie rozkurczowe może być stosowany w bólach miesiączkowych. Natomiast komponenta uspokajająca jest przydana w zespole napięcia przedmiesiączkowego.

W gospodarstwie domowym sadzi się kozłek przy warzywach, gdyż zwiększa ilość fosforu. W kuchni bywa dodawany do zup i gulaszu.

Kozłek lekarski – wygląd, pochodzenie, morfologia

Kozłek lekarski (Valeriana officinalis) inaczej zwany walerianą lekarską, należy do rodziny Valerianaceae (Kozłkowate). Główne obszary występowania waleriany to Europa, Azja oraz Ameryka Północna. Roślina występuje w miejscach przede wszystkim wilgotnych. Rzadko spotykana jest w większych skupieniach. Wysokość na jaką dorasta kozłek lekarski to od 30 do 200 cm. Łodyga waleriany może być wzniesiona lub wyprostowana, najczęściej jest nierozgałęziona lub z nielicznymi rozgałęzieniami. Liście nieparzysto pierzasto podzielone występują w ilości od 4 do 13 par, charakteryzuje je owłosienie i ogonkowanie u dołu. Kozłek lekarski posiada drobne i obupłciowe kwiaty, które zebrane są w charakterystyczne boczne lub szczytowe baldachy. Kolor kwiatów określany jest jako biały, liliowy albo różowy. Kozłek lekarski posiada nieprzyjemny, charakterystyczny zapach. Smak określany jest jako słodkawo-gorzki, a nawet korzenny. Surowiec stanową kłącza oraz korzenie. Surowiec posiada barwę szarobrunatną.

Roślina ta była znana już od czasów starożytnych. Pierwsze wzmianki pojawiły się w czasach Hipokratesa. W II wieku Galen przepisywał korzeń waleriany na leczenie bezsenności. Pierwsze informacje o zastosowaniu waleriany w Polsce obejmują XV wiek. Zapisy w manuskryptach medycznych ukazują, że roślina ta widniała pod nazwą „waldrian”. Na potwierdzenie tej nazwy kozłka ma świadczyć słownik łacińsko-polski ks. Kanonika Jana Stańki. W XVI wieku zastosowanie waleriany obejmowało takie dolegliwości jak nerwowość, ból głowy, drżenie oraz palpitacje serca.

Kozłek lekarski – działanie, właściwości, skład

Kozłek lekarski zawiera liczne substancje aktywne, które warunkują jego działanie terapeutyczne. Zawiera on głównie triestry irydoidowe tj. walepotriany. Olejek lotny zawiera w głównej mierze mieszaninę takich związków jak mono- oraz seskwiterpeny, z czego 12 stanowi monoterpeny, a 17 seskwiterpeny. Są to: α-i β-pinen, octan oraz izowalerinian bornylu, kamfen, elemol, walerenal, waleranon, kwas walerenowy, acetoksywalerenowy, a także hydroksywalerenowy. Całościowa zawartość olejku lotnego występująca w roślinie to mniej więcej od 0,1 do 2,0 % w zależności z jaką odmianą mamy do czynienia. Walepotriany to takie związki jak: waltrat, dihydrowaltrat oraz 1-acetowaltrat. Zawartość ogólna tych związków w korzeniu kozłka to ok. 0,5%, natomiast w kłączach to 0,9%. Co ciekawe ilość substancji biologicznie czynnych wzrasta w okresie jesieni, ale nie ma realnego wpływu na zawartość olejku. Dodatkowo związki irydoidowe są nietrwałe i szybko ulegają rozkładowi w temperaturze powyżej 35°C. W związku z tym najbardziej optymalnymi warunkami do pozyskania z surowca substancji biologicznie czynnych jest proces suszenia w suszarni w temperaturze, której nie przekracza ona 35°C, a także zbiór dolnych części rośliny w okresie jesieni. Inne związki obecne w surowcu to flawonoidy, aminokwasy, alkaloidy pirydynowe oraz kwasy fenolowe.

Składniki biologicznie czynne zawarte w surowcu farmaceutycznym kozłka lekarskiego wykazują szeroki zakres działania farmakologicznego. Do najważniejszych zaliczamy działanie uspokajające, nasenne oraz rozkurczowe na mięśnie gładkie i wiatropędne. Mechanizm działania substancji aktywnych zawartych w korzeniu kozłka lekarskiego na ośrodkowy układ nerwowy nie jest dokładnie poznany. Oprócz tego wykazuje działanie zwiększające produkcję soku żołądkowego, a także pobudza wydzielanie śliny. Badania wykazują, że składniki kozłka lekarskiego mogą mieć właściwości przeciwdrgawkowe oraz przeciwdepresyjne. 

Kozłek lekarski – stosowanie i dawkowanie

Dawkowanie kozłka lekarskiego zależne jest od formy oraz postaci preparatu w jakim występuje. Zwykle stosowana dawka dobowa waleriany zależy od jednostki chorobowej oraz odpowiedzi klinicznej na zastosowane leczenie. 

Standardowa dawka dobowa waleriany to od 300 do 600 mg dziennie, w zależności czy preparat przyjmowany jest kilka razy dziennie czy tylko raz. Preparaty z kozłkiem lekarskim podajemy doustnie. Preparat powinien być stosowany wraz z posiłkiem. 

W trudności w zasypianiu, powinno się zastosować kozłek godzinę przed snem, niezależnie od posiłku. 

Napar z kozłka lekarskiego przygotowuje się zgodnie z informacjami zawartymi na opakowaniu surowca farmaceutycznego jakie zalecił producent. Najczęstszy sposób przygotowania waleriany to zalanie 1 łyżeczki korzenia kozłka lekarskiego tj. ok. 2,5 g surowca 150 ml wody o temperaturze 100°C. Tak przygotowany napar trzymamy pod przykryciem przez 10 do 15 minut. Po tym czasie walerianę należy przecedzić. Przygotowany napar można spożywać do 3 razy dziennie.

Nie powinno się stosować preparatów z kozłkiem lekarskim u dzieci poniżej 12 roku życia.

Kozłek lekarski – interakcje z lekami i ziołami

Jednoczesne stosowanie preparatów zawierających korzeń kozłka oraz innych preparatów, które posiadają działanie uspokajające może nasilać działanie preparatu macierzystego, a co za tym idzie wzmożoną sedację. Do takich leków należą miedzy innymi: benzodiazepiny, barbiturany oraz inne preparaty mające właściwości hamowania ośrodkowego układu nerwowego tj. morfina, fenobarbital oraz propofol. Stosowanie niektórych suplementów diety zawierających m.in. melatoninę, ziele dziurawca, a także pieprz metystynowy wraz z korzeniem kozłka lekarskiego może zwiększać działanie uspokajające.

Należy zachować szczególną ostrożność podczas jednoczesnego stosowania alprazolamu oraz substancji czynnych pozyskanych z kozłka lekarskiego, ponieważ waleriana powoduje przyspieszenie rozkładu alprazolamu przez wątrobę, co skutkuje zwiększeniem wystąpienia niepożądanych efektów ubocznych. 

Pacjenci przyjmujący preparaty, które metabolizowane są przez cytochrom CYP3A4 powinny zasięgnąć porady lekarza prowadzącego czy mogą korzystać z terapii uspokajającej, za pomocą kozła lekarskiego, ze względu na przyspieszony rozkład niektórych leków przez składniki zawarte w tym surowcu. 

Nie należy łączyć alkoholu z korzeniem kozłka lekarskiego ze względu na zwiększenie efektu senności. 

Kozłek lekarski – skutki uboczne, przedawkowanie

Działania niepożądane podczas stosowania preparatów z korzeniem kozłka lekarskiego to łagodne objawy żołądkowo-jelitowe, do których należą m.in. występowanie nudności oraz skurcze obejmujące jamę brzuszną. Do efektów ubocznych należą także świąd skóry, nadmierna senność, otępienie umysłowe, ból oraz zawroty głowy.

Badania ukazują, że przyjęcie około 20 gram kozłka lekarskiego może doprowadzić do łagodnych objawów przedawkowania, które powinny ustąpić w czasie 24 godzin od przyjęcia takiej dużej dawki. Do efektów niepożądanych przedawkowania należą:  uczucie znużenia, rozszerzenie źrenic, drżenie rąk, występowanie bolesnego skurczu w nadbrzuszu oraz ucisk w klatce piersiowej.

Leki zawierające kozłek lekarski

Suplementy i wyroby medyczne zawierające kozłek lekarski

Kosmetyki zawierające kozłek lekarski

Działanie

  • nasenne
  • przeciwlękowe (anksjolityczne)
  • przeciwłojotokowe (zmniejsza czynność gruczołów łojowych)
  • spazmolityczne (rozkurcza i zmniejsza napięcie mięśni gładkich)
  • uspokajające

Postacie i formy

  • susz
  • nalewka
  • mikstura
  • krople
  • syrop
  • tabletka
  • kapsułka
  • płyn doustny
  • szampony i odżywki do włosów
  • żel na skórę

Substancje aktywne

  • flawonoidy
  • kwas izowalerianowy
  • Kwas walerenowy
  • walerenal
  • waleranon
  • waltroksal
  • baldrynal

Surowiec

  • kłącze
  • korzeń
Porozmawiaj z farmaceutą
Infolinia: 800 110 110

Zadzwoń do nas jeśli potrzebujesz porady farmaceuty.
Jesteśmy dla Ciebie czynni całą dobę, 7 dni w tygodniu, bezpłatnie.

Pobierz aplikację mobilną Pobierz aplikację mobilną Doz.pl

Ikona przypomnienie o zażyciu leku.
Zdarza Ci się ominąć dawkę leku?

Zainstaluj aplikację. Stwórz apteczkę. Przypomnimy Ci kiedy wziąć lek.

Dostępna w Aplikacja google play Aplikacja appstore
Dlaczego DOZ.pl
Niższe koszta leczenia

Darmowa dostawa do Apteki
Bezpłatna Infolinia dla Pacjentów.

ikona niższe koszty leczenia
Bezpieczeństwo

Weryfikacja interakcji leków.
Encyklopedia leków i ziół

Ikona encklopedia leków i ziół
Wsparcie w leczeniu

Porady na czacie z Farmaceutą.
E-wizyta z lekarzem specjalistą.

Ikona porady na czacie z farmaceutą
Newsletter

Bądź na bieżąco z DOZ.pl

Ważne: Użytkowanie Witryny oznacza zgodę na wykorzystywanie plików cookie. Szczegółowe informacje w Regulaminie.

Zamnij