Bergamota – właściwości, działanie i zastosowanie. Na co pomaga i z czym jej nie łączyć?

Bergamota (Citrus bergamia) to gatunek rośliny cytrusowej z rodziny rutowatych (Rutaceae). Jest znana również jako bergamotka lub gorzka pomarańcza bergamotowa. Roślina pochodzi z regionu Morza Śródziemnego, a dokładniej z południowych Włoch. Co ważne, nie występuje naturalnie – to hybryda stworzona przez człowieka, uprawiana wyłącznie w warunkach kontrolowanych.

Największym obszarem jej uprawy jest południowa Italia, szczególnie region Kalabria, gdzie bergamota ma znaczenie przemysłowe. Mniejsze plantacje znajdują się także w południowej Francji, Turcji, Afryce Północnej oraz w Ameryce Południowej, np. w Brazylii.

Bergamotka najlepiej rozwija się w klimacie śródziemnomorskim. W okresie wegetacyjnym preferuje temperatury w zakresie 15–30°C, natomiast źle znosi spadki poniżej 5°C, ponieważ nie jest odporna na mróz. Wymaga umiarkowanych opadów na poziomie ok. 800–1200 mm rocznie i nie toleruje ani długotrwałej suszy, ani zastojów wody.

Najlepiej rośnie w glebach żyznych, lekkich i dobrze przepuszczalnych (piaszczysto-gliniastych), o odczynie lekko kwaśnym do obojętnego. Kluczowe znaczenie ma również silne nasłonecznienie – bergamota potrzebuje pełnego światła przez większość dnia.

Roślina ma formę zimozielonego drzewa lub krzewu, osiągającego zwykle 2–5 metrów wysokości. Wyróżnia się gęstym, rozgałęzionym pokrojem i dość regularną koroną. Pień jest smukły, pokryty gładką lub lekko spękaną korą w szarobrązowym kolorze. Gałęzie są liczne i często lekko kolczaste, co nadaje roślinie gęstą strukturę.

Liście bergamoty są skórzaste, eliptyczne lub jajowate, o błyszczącej, ciemnozielonej górnej stronie i jaśniejszym spodzie. Po roztarciu wydzielają intensywny cytrusowy zapach dzięki obecności olejków eterycznych.

Kwiaty są obupłciowe, białe lub kremowe, o średnicy około 2–3 cm. Pojawiają się pojedynczo lub w niewielkich skupiskach w kątach liści. Ich budowa jest typowa dla cytrusów – mają pięć mięsistych płatków korony, pięciodziałkowy kielich oraz liczne pręciki tworzące żółtawy pierścień wokół słupka. Kwiaty są silnie pachnące, o wyraźnie cytrusowym, lekko słodkim aromacie.

Owoc bergamoty ma kształt kulisty, lekko spłaszczony lub gruszkowaty i osiąga średnicę ok. 6–8 cm. Skórka jest gruba i w trakcie dojrzewania zmienia barwę z zielonej na żółtą lub żółtozieloną. Jej powierzchnia jest gładka i błyszcząca.

Egzokarp zawiera liczne komórki olejkowe, które stanowią główne źródło olejku bergamotowego. Pod nim znajduje się gruby, gąbczasty i gorzki mezokarp (albedo). Miąższ, czyli endokarp, jest podzielony na segmenty, zielonkawo-żółty, bardzo kwaśny i gorzki, dlatego owoc rzadko spożywa się na surowo. Zawiera sok oraz pestki, których liczba zależy od odmiany i warunków uprawy.

Bergamota dojrzewa kilka miesięcy po kwitnieniu i osiąga pełną dojrzałość zwykle zimą.

Nazwa gatunkowa najprawdopodobniej pochodzi od włoskiego słowa bergamotta i wiąże się z miastem Bergamo w północnych Włoszech, gdzie w przeszłości handlowano tym owocem.

Bergamota (Citrus bergamia) to roślina cytrusowa, której najważniejszym surowcem wykorzystywanym zarówno w przemyśle spożywczym, jak i leczniczym jest owoc. Ze skórki bergamoty pozyskuje się cenny olejek eteryczny o świeżym, lekko gorzkim aromacie oraz barwie od zielonej do ciemnożółtej.

W przemyśle spożywczym stosuje się również ekstrakty z owocu oraz sok, jednak w znacznie mniejszym zakresie niż olejek. Same owoce bergamoty są praktycznie niejadalne ze względu na bardzo gorzki i kwaśny smak.

Roślina wymaga ciepłego klimatu śródziemnomorskiego, dlatego największe uprawy znajdują się we Włoszech, szczególnie w regionie Kalabria. Owoce dojrzewają zimą, a zbiory odbywają się zwykle od listopada do marca.

Olejek bergamotowy otrzymuje się poprzez tłoczenie na zimno świeżej skórki owoców. Dzięki temu zachowuje on pełne bogactwo substancji aktywnych oraz naturalny aromat.

Tradycyjne zastosowanie bergamoty

W medycynie naturalnej bergamota była ceniona przede wszystkim za działanie uspokajające, przeciwbakteryjne i wspierające trawienie. Stosowano ją w formie naparów, ekstraktów i olejku, aby łagodzić napięcie nerwowe, poprawiać nastrój oraz wspierać układ pokarmowy.

W tradycyjnym ziołolecznictwie wykorzystywano ją także przy infekcjach skóry oraz drobnych dolegliwościach bólowych. Olejek Citrus bergamia stosowano pomocniczo w zapaleniu gardła, migdałków, przeziębieniach i jako środek łagodzący kaszel.

Właściwości potwierdzane przez badania

Współczesne badania potwierdzają część tradycyjnych zastosowań bergamoty i wskazują na jej dodatkowy potencjał prozdrowotny. Związki zawarte w olejku wykazują działanie przeciwzapalne, antyoksydacyjne, hepatoprotekcyjne oraz wspierające układ sercowo-naczyniowy.

Badania sugerują również, że ekstrakty z bergamoty mogą wpływać na obniżenie poziomu cholesterolu LDL, przy jednoczesnym utrzymaniu prawidłowego poziomu HDL, a także pomagać w regulacji trójglicerydów. Mechanizm działania hipolipemicznego jest złożony i wiąże się m.in. z wpływem na metabolizm lipidów w wątrobie oraz działaniem antyoksydacyjnym. Standaryzowane ekstrakty z bergamoty mogą być elementem wspierającym terapię zaburzeń lipidowych i stanów metabolicznych.

Wpływ na poziom cukru i metabolizm

Ekstrakty z bergamoty mogą także wspierać utrzymanie prawidłowego poziomu glukozy we krwi oraz poprawiać wrażliwość tkanek na insulinę. Z tego powodu rozważa się ich zastosowanie pomocnicze w insulinooporności i zespole metabolicznym. Polifenole zawarte w bergamocie neutralizują wolne rodniki i mogą ograniczać przewlekłe stany zapalne, które są jedną z przyczyn chorób cywilizacyjnych, takich jak cukrzyca, choroby sercowo-naczyniowe czy schorzenia neurodegeneracyjne.

Bergamota w aromaterapii

Olejek bergamotowy jest szeroko wykorzystywany w aromaterapii. Stosuje się go w dyfuzorach, nawilżaczach powietrza, masażach oraz kąpielach relaksacyjnych. Jego zapach działa odświeżająco, redukuje stres i może wspierać zasypianie.

Zastosowanie w kosmetologii

Bergamota znajduje zastosowanie również w kosmetologii. Olejek i ekstrakty wykazują działanie antybakteryjne, przeciwzapalne i antyoksydacyjne. Są szczególnie polecane do pielęgnacji skóry tłustej i trądzikowej, ponieważ pomagają regulować wydzielanie sebum i ograniczać powstawanie zmian skórnych. Polifenole bergamoty wspierają ochronę skóry przed stresem oksydacyjnym i przedwczesnym starzeniem, a także mogą zmniejszać wpływ czynników środowiskowych, takich jak promieniowanie UV czy zanieczyszczenia.

Ekstrakty z bergamoty stosuje się również w szamponach, odżywkach i wcierkach do skóry głowy. Pomagają one regulować pracę gruczołów łojowych, ograniczając przetłuszczanie się włosów. Dzięki właściwościom przeciwbakteryjnym i przeciwgrzybiczym wspierają również zdrowie skóry głowy i mogą być pomocne przy problemie łupieżu.

Owoce bergamoty (Citrus bergamia) są najważniejszą i najszerzej wykorzystywaną częścią tej rośliny, ponieważ zawierają liczne związki aktywne o szerokim potencjale prozdrowotnym. Do głównych grup substancji należą flawonoidy, wśród których dominują neohesperydyna, naringina, neodiosmina oraz inne glikozydy flawonowe i flawonolowe. Największe ich stężenie występuje w skórce owoców.

W bergamocie obecne są również furokumaryny, takie jak bergapten, bergamotyna czy 5-geranyloksypsoralen, które również koncentrują się głównie w zewnętrznej warstwie owocu. Całość składu uzupełniają kwasy organiczne (cytrynowy, jabłkowy i askorbinowy), a także cukry proste, takie jak glukoza i fruktoza, oraz niewielkie ilości pektyn obecnych w miąższu. Skórka i pestki stanowią dodatkowo źródło związków fenolowych, steroli roślinnych oraz śladowych ilości olejów tłustych.

Skład i charakterystyka olejku eterycznego z bergamoty

Olejek eteryczny z bergamoty wyróżnia się na tle innych olejków cytrusowych wysoką zawartością związków tlenowych (ok. 38%), głównie estrów i alkoholi, oraz niższym udziałem węglowodorów (ok. 62%). Składa się w większości z frakcji lotnej (93–96%), natomiast niewielka część (4–7%) to frakcja nielotna zawierająca m.in. związki kumarynowe i psoralenowe. Do głównych składników olejku należą limonen, linalol, octan linalylu, a także α- i β-pinen, γ-terpinen oraz związki takie jak bergapten, bergamotyna i cytropten.

Działanie antyoksydacyjne i ochrona komórkowa

Silne działanie antyoksydacyjne bergamoty wynika przede wszystkim z obecności polifenoli, zwłaszcza flawonoidów. Liczne badania wskazują, że ekstrakty z Citrus bergamia skutecznie neutralizują wolne rodniki oraz hamują utlenianie lipidów i białek w komórkach. W owocach zidentyfikowano także peripolinę – unikalny flawonoid o potencjalnie silniejszym działaniu antyoksydacyjnym niż inne związki rośliny.

Dodatkowo metabolity flawonoidów powstające po spożyciu bergamoty mogą wspierać ochronę naczyń krwionośnych przed uszkodzeniami wywołanymi przez stres oksydacyjny i lipidy.

Wpływ na metabolizm lipidów i cholesterol

Ekstrakty z bergamoty, szczególnie frakcja BPF (Bergamot Polyphenolic Fraction), są szeroko badane pod kątem wpływu na gospodarkę lipidową. W badaniach obserwuje się poprawę profilu lipidowego, obejmującą obniżenie cholesterolu całkowitego, LDL oraz trójglicerydów, przy jednoczesnym niewielkim wzroście HDL. Mechanizm działania związany jest m.in. z hamowaniem reduktazy HMG-CoA w wątrobie, zwiększeniem liczby receptorów LDL oraz poprawą metabolizmu kwasów tłuszczowych i zmniejszeniem produkcji lipoprotein VLDL.

W badaniach klinicznych odnotowano spadki cholesterolu całkowitego na poziomie 12–31%, LDL 8–41% oraz trójglicerydów 12–40%. Efekty te są zależne od dawki i mogą wspierać działanie statyn, a w przyszłości stanowić alternatywę dla osób z ich nietolerancją.

Działanie przeciwdrobnoustrojowe olejku bergamotowego

Olejek eteryczny z bergamoty wykazuje silne działanie przeciwdrobnoustrojowe, obejmujące aktywność przeciwbakteryjną i przeciwgrzybiczą, a w mniejszym stopniu także przeciwwirusową. Odpowiadają za to głównie monoterpeny, takie jak limonen, linalol i octan linalylu. Związki te uszkadzają błony komórkowe drobnoustrojów, zwiększają ich przepuszczalność i zaburzają procesy metaboliczne. Badania in vitro potwierdzają hamowanie wzrostu m.in. Staphylococcus aureus, Escherichia coli, Pseudomonas aeruginosa oraz Candida albicans.

Dzięki temu olejek bergamotowy jest analizowany jako potencjalne wsparcie w leczeniu infekcji, także tych wywołanych przez szczepy oporne na antybiotyki.

Wpływ na układ nerwowy i działanie uspokajające

Aromaterapia z użyciem olejku bergamotowego wykazuje działanie uspokajające i przeciwlękowe. Badania na zwierzętach potwierdzają zmniejszenie zachowań lękowych oraz obniżenie poziomu hormonów stresu. U ludzi obserwowano natomiast spadek tętna, obniżenie ciśnienia tętniczego oraz redukcję reakcji stresowej. Mechanizm działania różni się od benzodiazepin, co może mieć znaczenie dla bezpieczeństwa jego stosowania w aromaterapii.

Działanie przeciwzapalne i przeciwbólowe

Olejek bergamotowy wykazuje również działanie przeciwzapalne i przeciwbólowe. W badaniach na modelach zwierzęcych redukcja stanu zapalnego wynosiła od 27–31% przy niższych dawkach do około 63% przy wyższych dawkach. Dla porównania standardowy lek przeciwzapalny indometacyna osiągał około 95% skuteczności, jednak efekt olejku bergamotowego był wyraźny i zależny od dawki.

Wpływ na poziom glukozy i insulinooporność

Coraz więcej badań wskazuje na potencjalne działanie przeciwcukrzycowe bergamoty. Obserwuje się obniżenie poziomu glukozy na czczo, poprawę tolerancji glukozy oraz zmniejszenie insulinooporności. Za te efekty odpowiadają głównie flawonoidy, takie jak naringina, neohesperydyna i neoeriocytryna, które wpływają na metabolizm glukozy w wątrobie oraz ograniczają procesy zapalne i stres oksydacyjny, istotne w rozwoju cukrzycy typu 2.

Bergamota (Citrus bergamia) jest rośliną szeroko wykorzystywaną głównie ze względu na swoje właściwości aromaterapeutyczne oraz bogactwo związków aktywnych obecnych w ekstraktach z owoców.

Do preparatów stosowanych wewnętrznie należą przede wszystkim ekstrakty z bergamoty standaryzowane na zawartość flawonoidów, czyli głównych substancji aktywnych rośliny. W praktyce stosuje się najczęściej dawki w zakresie około 500–1000 mg dziennie, przeznaczone dla osób dorosłych. Ich działanie wiąże się głównie z obecnością flawonoidów wpływających na metabolizm lipidów.

Roślina bywa również wykorzystywana w mieszankach ziołowych oraz jako składnik herbat aromatyzowanych – znanym przykładem jest herbata typu Earl Grey, w której charakterystyczny aromat pochodzi z olejku bergamotowego.

Do najważniejszych form stosowania zewnętrznego należy olejek eteryczny z bergamoty, czyli tzw. olejek bergamotowy. Wykorzystuje się go przede wszystkim w aromaterapii oraz jako składnik kosmetyków, takich jak kremy, balsamy, szampony, odżywki czy żele pod prysznic. Pełni on funkcję zarówno substancji zapachowej, jak i składnika aktywnego wspierającego pielęgnację skóry i włosów. Olejek bergamotowy można wykorzystywać również w prostych formach domowej pielęgnacji. Przykładem jest relaksacyjna kąpiel, do której dodaje się 5–10 kropli olejku zmieszanych wcześniej z łyżką oleju roślinnego (np. oliwy z oliwek). Tak przygotowaną mieszankę wlewa się do ciepłej, ale nie gorącej wody, a kąpiel trwa około 15–20 minut. 

W pielęgnacji ciała olejek może być składnikiem kosmetyków DIY.

• naturalny dezodorant: 2 łyżki oleju kokosowego mieszamy z 2 łyżkami sody oczyszczonej, 1 łyżką skrobi (np. ziemniaczanej) oraz 3- 5 kroplami olejku bergamotowego; całość dokładnie mieszamy do uzyskania gładkiej pasty; kosmetyk ma działanie odświeżające i zapachowe
• peeling do ciała: do połowy szklanki cukru dodajemy 2- 3 łyżki wybranego oleju roślinnego (np. oliwy z oliwek, oleju migdałowego) i 3- 5 kropli oleju z bergamoty; całość mieszamy i nakładamy kolistymi ruchami na ciało wykonując masaż; następnie spłukujemy; peeling ma działanie złuszczające i delikatnie natłuszczające skórę ciała;
• olej do masażu: do 50 ml oleju bazowego (np. migdałowego, jojoba lub kokosowego) dodajemy 5- 10 kropli olejku bergamotowego; mieszankę przechowujemy w butelce z ciemnego szkła;

Olejek bergamotowy stosuje się w dyfuzorach ultradźwiękowych, kominkach zapachowych, nawilżaczach powietrza oraz w inhalacjach suchych, np. na chusteczce. W aromaterapii jest ceniony za działanie relaksujące, poprawiające nastrój i wspierające redukcję stresu. Pomaga zmniejszać napięcie nerwowe, uczucie niepokoju oraz ułatwia wyciszenie i zasypianie. Często łączy się go z innymi olejkami, np. lawendowym, w celu wzmocnienia efektu uspokajającego.

Bezpieczeństwo stosowania olejku bergamotowego

Olejek bergamotowy powinien być zawsze stosowany w niewielkich stężeniach i po rozcieńczeniu. Nie należy aplikować go bezpośrednio na skórę w formie nierozcieńczonej. Istotne jest również unikanie ekspozycji na słońce przez kilka godzin po aplikacji, ponieważ może on wywoływać reakcje fototoksyczne. U osób wrażliwych olejek może powodować podrażnienia skóry lub reakcje alergiczne, dlatego zaleca się ostrożność przy pierwszym użyciu.

Niektóre substancje lecznicze mogą nasilać reakcję skóry na promieniowanie słoneczne. Jednoczesne stosowanie tych leków i olejku bergamotowego na skórę dodatkowo potęguje efekt fototoksyczności. W rezultacie wzrasta ryzyko oparzeń słonecznych, powstawania pęcherzy oraz wysypek na obszarach narażonych na działanie słońca. W takich sytuacjach zaleca się stosowanie kremów z filtrem oraz noszenie odzieży ochronnej podczas przebywania na zewnątrz. Do leków o działaniu fotouczulającym należą m. in. amitryptylina, cyprofloksacyna, norfloksacyna, lomefloksacyna, ofloksacyna, lewofloksacyna, sparfloksacyna, gatifloksacyna, moksyfloksacyna, trimetoprim z sulfametoksazolem, tetracykliny oraz związki takie jak metoksalen czy trioksalen.

Bergamota może obniżać poziom glukozy we krwi, podobnie jak leki przeciwcukrzycowe. Jednoczesne stosowanie tych preparatów może prowadzić do nadmiernego spadku cukru we krwi i wystąpienia stanu hipoglikemii. Aby tego uniknąć konieczne jest częste monitorowanie poziomu glukozy we krwi. Do leków przeciwcukrzycowych grupy należą m. in. glimepiryd, glibenklamid, pioglitazon, rosiglitazon, chlorpropamid, glipizyd, tolbutamid oraz insulina.

Składniki bergamoty, zwłaszcza furanokumaryny mogą hamować aktywność enzymu CYP3A4, co potencjalnie wpływa na metabolizm leków. Bergamotyna i inne związki z tej grupy mogą potencjalnie zwiększać stężenie niektórych leków we krwi i nasilać ich działanie oraz ryzyko wystąpienia skutków ubocznych. Do leków metabolizowanych przez układ cytochromu P450 CYP3A4 należą m. in.  simwastatyna, atorwastatyna, midazolam, cyklosporyna, amlodypina.

Znaczenie kliniczne tych interakcji u ludzi nie jest w pełni poznane i wymaga dalszych badań.

Nie zaleca się stosowania ekstraktów z bergamoty u kobiet w ciąży oraz karmiących piersią ze względu na brak wystarczających danych dotyczących bezpieczeństwa. Ostrożność powinni zachować również pacjenci przed planowanymi zabiegami chirurgicznymi, ponieważ związki aktywne mogą wpływać na metabolizm glukozy i tym samym na kontrolę glikemii w okresie okołooperacyjnym.

Owoce bergamoty są zazwyczaj dobrze tolerowane przez organizm, jednak w niektórych sytuacjach mogą powodować działania niepożądane. Ze względu na bardzo kwaśny i gorzki smak rzadko spożywa się je w formie surowej, natomiast znacznie częściej wykorzystuje się je w przemyśle spożywczym, kosmetycznym oraz w aromaterapii.

Fototoksyczność po zastosowaniu na skórę

Jednym z najważniejszych działań niepożądanych bergamoty jest fototoksyczność, która może wystąpić po zastosowaniu na skórę kosmetyków zawierających ekstrakt lub olejek eteryczny ze skórki owocu. Objawia się ona nadwrażliwością na promieniowanie słoneczne. Może dojść do zaczerwienienia skóry, powstawania pęcherzy, świądu i pieczenia, przypominających oparzenie słoneczne. W niektórych przypadkach mogą pojawić się również trwałe przebarwienia w postaci brunatnych plam. Za ten efekt odpowiadają obecne w bergamocie furanokumaryny. Reakcja może wystąpić nawet kilka godzin po aplikacji olejku na skórę, szczególnie przy ekspozycji na słońce.

Reakcje skórne i alergiczne

Stosowanie preparatów z bergamotą może prowadzić również do kontaktowego zapalenia skóry. Objawia się ono rumieniem, świądem, pieczeniem oraz wysypką skórną. U osób wrażliwych możliwe są także reakcje alergiczne o różnym nasileniu – od objawów miejscowych po reakcje uogólnione, takie jak pokrzywka czy świąd. W cięższych przypadkach mogą wystąpić obrzęk dróg oddechowych, duszność, a nawet reakcja anafilaktyczna.

Działania niepożądane po spożyciu ekstraktów

Doustne stosowanie ekstraktów z bergamoty może powodować dolegliwości ze strony układu pokarmowego, takie jak nudności, zgaga, uczucie pełności czy biegunka.

W przypadku spożycia dużych ilości olejku bergamotowego mogą pojawić się również objawy neurologiczne, w tym drżenia i skurcze mięśni, parestezje, zawroty głowy oraz zaburzenia widzenia. U dzieci opisywano ciężkie reakcje, w tym napady drgawkowe.

Bergamota może wpływać na obniżenie poziomu glukozy we krwi, dlatego osoby stosujące jej ekstrakty powinny zachować szczególną ostrożność, zwłaszcza w przypadku zaburzeń gospodarki węglowodanowej lub stosowania terapii wpływających na poziom cukru.