Stulisz lekarski – właściwości i wygląd Sisymbrium officinale

Stulisz lekarski (łac. Sisymbrium officinale, ang, Hedge mustard) jest niewielką rośliną jednoroczną lub ozimą, pochodzącą z rodziny kapustowatych – Brassicaceae. Stulisz występuje w Polsce dość powszechnie, roślina nie ma wysokich wymagań uprawnych i upodobała sobie stanowiska bogate w azot i dobrze nasłonecznione, do których zaliczamy nieużytki rolne, nasypy kolejowe lub pozostałości ruderalne. Stulisz lekarski łatwo spotkać w niemal całej centralnej Europie, a wyciągi z tej rośliny są szczególnie cenione we Francji i Niemczech. 

Stulisz osiąga zwykle około 50 cm wysokości, jego łodyga jest przeważnie lekko owłosiona i stosunkowo prosta. Liście wyrastające od dołu są zwykle pierzastodzielne, by ku górze ulec przemianie w liście o niepodzielnej blaszce liściowej. Kwiaty rośliny są zebrane w bladożółte, groniaste kwiatostany, które wydłużają się stopniowo ku szczytowi rośliny. Owocem stulisza lekarskiego jest czworokątna łuszczyna o długości około 20 mm. 

Surowcem zielarskim jest ziele stulisza lekarskiego – Herba Sisymbrii, zbierane w czasie kwitnienia lub owocowania. 

Wyciągi ze stulisza lekarskiego stają się coraz bardziej popularne w Polsce, roślina jest również bardzo ceniona i szeroko znana we Francji, gdzie jest polecana na równi z wyciągami z porostu islandzkiego oraz ekstraktami z tymianku i podbiału na suchość i podrażnienie gardła. Na rynku francuskim występuje kilka postaci leku zawierających wyciągi z ziela lub kwiatów stulisza lekarskiego, często w połączeniu z kodeiną lub chlorowodorkiem lidokainy. 

Stulisz lekarski został zarejestrowany w Farmakopei Europejskiej i jest oficjalnie uznany przez EMA jako surowiec roślinny o udokumentowanym, wieloletnim bezpieczeństwie jako racjonalna alternatywa i terapia wspomagająca w chrypce oraz suchym kaszlu bez cech infekcji bakteryjnej. Stulisz może być rozważany również jako tradycyjny środek łagodzący w suchości, podrażnieniu gardła i przemęczeniu głosu.

W Polsce, medycyna ludowa, przez długi czas zalecała wykorzystanie wyciągów, intraktów, nalewek oraz spirytusów leczniczych z ziela stulisza lekarskiego w leczeniu infekcji górnych dróg oddechowych. Nalewki były polecane najczęściej w zaburzeniach pracy mięśnia sercowego oraz szeroko rozumianych zaburzeń krążenia. Z kolei spirytusy powstające poprzez ekstrahowanie suchego ziela stulisza służyć miały do nacierań w chorobach reumatycznych. 
Należy zaznaczyć, że współcześnie nie stosuje się wyciągów z ziela stulisza w leczeniu zaburzeń układu sercowo-naczyniowego. Medycyna XXI wieku zapewnia bezpieczniejsze i skuteczniejsze formy terapii tego rodzaju schorzeń.  Europejska Agencja Leków dopuściła wyciągi z kwiatów lub kwitnącego ziela stulisza w leczeniu podrażnień gardła. 

Ziele stulisza lekarskiego zawiera związki należący do grupy glikozydów kardenolidowych, które wywierają silne działanie na mięsień sercowy i niewielki margines bezpieczeństwa. Oznacza to, że różnica między dawką wywołującą działanie terapeutyczne a dawką toksyczną może być stosunkowo mała. Nawet niewielkie zwiększenie ekspozycji na te związki może u niektórych osób doprowadzić do groźnych zaburzeń rytmu serca. Dlatego Europejska Agencja Leków dopuszcza zawartość glikozydów kardenolidowych nie większą niż 1 ppm w produktach leczniczych pochodzących z tej rośliny. Z tego samego powodu należy stosować wyłącznie standaryzowane produkty i nie korzystać z przetworów roślinnych i ziela przygotowywanych samodzielnie.

Główną frakcją czynną, która stanowi o współcześnie wykorzystywanym działaniu farmakologicznym stulisza są śluzy, których zawartość może wynosić nawet od 10,9% do 13,5%. W wyciągach zidentyfikowano również obecność związków siarki należących do glukozynolanów. Ponadto, w ekstraktach z rośliny występują również glikozydy kardenolidowe. Nie bez znaczenia dla działania surowca są również oleje.

Najnowsze badania potwierdzają silną aktywność przeciwutleniającą oraz działanie przeciwdrobnoustrojowe przeciwko Streptococcus spp. oraz E.coli i innym bakteriom Gram - ujemnym i - dodatnim.

Mechanizm działania surowca opiera się przede wszystkim na obecności śluzów, które wywierają działanie powlekające oraz osłaniające na błony śluzowe podrażnionego gardła oraz jamy ustnej. Dzięki tym właściwościom stulisz zyskał miano "rośliny śpiewaków". 

Nie ma jednej uniwersalnej dawki ziela stulisza, którą można zalecić niezależnie od postaci preparatu. Dawka zależy od rodzaju ekstraktu, jego DER (stosunku surowca do ekstraktu), rozpuszczalnika ekstrakcyjnego oraz drogi podania.

W dokumentacji EMA z 2014 r. opisano dawkowanie wybranych ekstraktów wodnych o określonym współczynniku ekstrakcji (DER).

Tabletki do ssania – ekstrakt DER 3,5–5,5:1 – 10 mg jednorazowo, 10–12 razy na dobę u młodzieży i dorosłych

Tabletki do ssania – ekstrakt DER 6–8:1 – 7,5–10 mg jednorazowo, 10–12 razy na dobę u młodzieży i dorosłych

Preparat doustny – ekstrakt DER 6–8:1 – 82,5 mg jednorazowo, 3–4 razy na dobę u młodzieży i dorosłych

Są to dawki odnoszące się do konkretnych ekstraktów, a nie do dowolnego sproszkowanego ziela, naparu czy suplementu.

Z tego względu podczas stosowania stulisza należy kierować się dawkowaniem wskazanym w ulotce konkretnego produktu. Nie należy samodzielnie zwiększać dawki ani przedłużać stosowania ponad okres zalecany przez producenta. Jeśli objawy utrzymują się, nasilają lub nawracają, wskazana jest konsultacja z lekarzem lub farmaceutą zamiast dalszego samoleczenia.

Dane dotyczące bezpieczeństwa stosowania ziela stulisza lekarskiego (Sisymbrium officinale (L.) Scop.) są ograniczone.Przy tradycyjnym stosowaniu ocenianych preparatów EMA nie zidentyfikowała istotnych obaw dotyczących bezpieczeństwa. W trakcie wieloletniego stosowania preparatów leczniczych w niektórych krajach europejskich nie zgłaszano działań niepożądanych.

W przypadku przedawkowania teoretycznie możliwe są objawy podobne do obserwowanych po glikozydach nasercowych, takie jak nudności, wymioty, biegunka, ból głowy i zaburzenia rytmu serca. W raporcie EMA zaznaczono jednak, że nie odnotowano przypadków zatrucia stuliszem. Nie ma również wystarczających danych pozwalających określić częstość występowania reakcji alergicznych po zastosowaniu tej rośliny.

Ze względu na brak wystarczających danych dotyczących toksycznego wpływu na rozwój i reprodukcję stosowanie stulisza w okresie ciąży i karmienia piersią nie jest zalecane. Bezpieczeństwo stosowania u dzieci również zależy od wieku i postaci preparatu, dlatego należy przestrzegać informacji zawartych w ulotce konkretnego produktu.