Encyklopedia leków

Acyklowir, Acyclovir, Aciclovirum - zastosowanie, działanie, opis

Podstawowe informacje o acyklowirze

Rok wprowadzenia na rynek
1982
Substancje aktywne
acyklowir, sól sodowa acyklowiru
Działanie acyklowiru
przeciwwirusowe
Postacie acyklowiru
krem, maść do oczu, proszek do sporządzania roztworu do infuzji, tabletki, tabletki powlekane, zawiesina doustna, żel
Układy narządowe
powłoka wspólna (skóra i błony śluzowe), układ immunologiczny (odpornościowy), układ nerwowy i narządy zmysłów, układ płciowy męski, układ płciowy żeński
Specjalności medyczne
Andrologia, Choroby zakaźne i pasożytnicze, Dermatologia i wenerologia, Geriatria, Ginekologia i położnictwo, Higiena i epidemiologia, Immunologia kliniczna, Medycyna rodzinna, Pediatria, Seksuologia
Rys historyczny acyklowiru

Acyklowir został dopuszczony do obrotu w 1982 roku przez FDA na terytorium Stanów Zjednoczonych. W tym samym roku koncern Glaxosmithkline uzyskał zgodę na wprowadzenie substancji do lecznictwa na terenie Szwajcarii.

Wzór sumaryczny acyklowiru

C8H11N5O3

Spis treści

Wybrane produkty lecznicze dopuszczone do obrotu w RP zawierające acyklowir

Wskazania do stosowania acyklowiru

Acyklowir jest lekiem przeciwwirusowym. Związek stosuje się w zakażeniach wirusowych ostrych lub przewlekłych, nawrotowych, także u osób z niedoborami odporności, spowodowanych wirusem opryszczki (Herpex), który wywołuje:

  • opryszczkowe zapalenie rogówki;
  • opryszczkowe zapalenie skóry oraz błon śluzowych (również opryszczki narządów płciowych)
  • opryszczkowe zapalenie opon mózgowych.

Leczenie acyklowirem wprowadza się także, w przypadku zakażeń wirusem Varicella zoster powodującym zachorowanie na ospę wietrzną oraz półpaśca, terapię lekiem wdraża się zwłaszcza u osób z niedoborami immunologicznymi.

Dawkowanie acyklowiru

Leczenie substancją powinno się rozpocząć jak najszybciej po rozpoznaniu zakażenia spowodowanego wirusami wrażliwymi na działanie acyklowiru. W przypadku ospy wietrznej i półpaśca najlepsze efekty terapeutyczne uzyskuje się w przypadku podania substancji w ciągu 24 godzin od zaobserwowania pojawienia się pierwszych wykwitów skórnych. Leczenie związkiem trwa zwykle od 5 do 10 dniu, w zależności od jednostki chorobowej. Doustnie lek podaje się niezależnie od posiłku.

U osób z niedoborami odporności, należy rozważyć podanie leku drogą dożylną.

Sposób dawkowania acyklowiru jest zależny od wieku pacjenta, jego stanu ogólnego oraz rodzaju zakażenia.

Zwykle stosowane dawki dobowe doustne u dorosłych i dzieci powyżej 6 lat: od 3,2 g do 4 g w dawkach dzielonych, podawanych co 4 godziny z przerwą nocną.
Dzieci poniżej 6 roku życia: od 800 mg do 1600 mg na dobę również w dawkach dzielonych.
Dawkowanie doustne można także ustalić na masę ciała, wynosi ono 20 mg/kg masy ciała podawanych 4 razy na dobę.

Ilość substancji podawanej dożylnie u osób dorosłych wynosi od 10 mg/kg do 15 mg/kg masy ciała co 8 godzin na dobę. U dzieci od 6 miesiąca życia do 12 lat podaje się od 250 mg/mdo 500 mg/m2 powierzchni ciała również co 8 godzin.

Acyklowir stosowany jest także miejscowo (na skórę oraz w postaci maści ocznej). W przypadku maści oczne podaje się 10 mm pasek związku o stężeniu 30 mg/g co 4 godziny, leczenie należy kontynuować 3 dni od ustąpienia objawów. Kremy  i lipożele stosuje się 5 razy na dobę, także w odstępach 4 godzinnych.

U pacjentów starszych istnieje możliwość zmniejszenia dawki leku, jeśli osoby te cierpią na zaburzenia funkcji nerek.

Pacjenci cierpiący na umiarkowaną niewydolność nerek powinni mieć zmniejszone dawki acyklowiru do 800 mg podawanych 3 razy na dobę, natomiast osobom z ciężką niewydolnością należy podawać lek w dawce 800 mg, dwukrotnie w ciągu doby.

Przeciwskazania do stosowania acyklowiru

Przeciwwskazaniem do stosowania acyklowiru jest występowanie reakcji nadwrażliwości na substancję oraz na walacyklowir.

Specjalne ostrzeżenia i środki ostrożności dotyczące stosowania acyklowiru

Długotwała terapia acyklowirem może skutkować izolacją szczepów wirusowych niewrażliwych na działanie leku, efekt ten jest istotny zwłaszcza dla pacjentów o obniżonej odporności. Leczenie związkiem powinno trwać możliwie jak najkrócej. Wirusy z obniżoną aktywnością kinazy tymidynowej są mniej podatne na działanie acyklowiru.

Acyklowir jest lekiem, który może powodować zaburzenia funkcji nerek. Ryzyko nefrotoksyczności wzrasta, jeśli pacjenci stosują inne leki mogące uszkodzić nerki, bądź jeśli występuje niewydolność tych narządów wywiadzie. Aby nie dopuścić do uszkodzenia nerek w trakcie terapii, należy dbać o odpowiednie nawodnienie osób przyjmujących związek, zwłaszcza, jeśli przyjmowane są duże dawki acyklowiru.

Pacjenci z niewydolnością nerek powinni mieć dopasowane podawane ilości substancji w stosunku do klirensu kreatyniny, aby nie doprowadzić do kumulacji acyklowiru w organizmie i wystąpienia zaburzeń neurologicznych.

Cząsteczka podawana dożylnie może powodować powikłania neurologiczne oraz uszkodzenie nerek zwłaszcza jeśli związek podawany jest szybko. Dlatego wlew dożylny leku powinien trwać co najmniej godzinę, a administrowane stężenia nie mogą przekraczać dopuszczonych stężeń acyklowiru.

Możliwość wystąpienia zaburzeń neurologicznych podczas leczenia związkiem wzrasta, gdy pacjenci są odwodnieni, cierpią na niewydolność narządową, mają stwierdzone schorzenia neurologiczne w wywiadzie oraz stosują dokanałowo metotreksat bądź interferon.

Roztwory dożylne leku są przeznaczone tylko do podania dożylnego, gdyż posiadają pH silnie alkaliczne, drażniące tkanki (dożylnie acyklowir stosuje się po odpowiednim rozcieńczeniu).

Preparatów miejscowych w postaci kremów czy lipożelu nie należy stosować na opryszczkę narządów płciowych, ani na błony śluzowe. Osoby zakażone Herpex genitalis powinny udać się do lekarza, aby wdrożyć odpowiednie leczenie.

Osoby stosujące acyklowir w postaci maści do oczu mogą odczuwać uczucie kłucia i pieczenia gałki ocznej tuż po zastosowaniu preparatu. Działanie to jest przemijające i ustępuje po aplikacji maści.

Pacjenci używający acyklowiru w maści ocznej nie powinni nosić soczewek kontaktowych w trakcie terapii.

Osoby z wykwitami opryszczkowymi powinny zachować odpowiednią higienę w kontaktach między ludzkich, aby zapobiec rozprzestrzenianiu się wirusa. Należy zachować ostrożność zwłaszcza w stosunku do noworodków i niemowląt, seniorów, a także osób z niedoborami immunologicznymi

Interakcje acyklowiru z innymi substancjami czynnymi

Istotne zwiększenie stężenia teofiliny we krwi. Wzrost ryzyka nasilenia się jej działań niepożądanych.
Substancja czynna: Grupa farmakoterapeutyczna:
Teofilina (Theophylline) metyloksantyny - blokery adenozyny i fosfodiesterazy
Wzrost ryzyka pojawienia się niewydolności nerek.
Substancja czynna: Grupa farmakoterapeutyczna:
Cyklosporyna (Cyclosporine) inhibitory kalcyneuryny
Wzrost stężenia acyklowiru we krwi, wzrost ryzyka nasilenia się działań niepożądanych leku.
Substancja czynna: Grupa farmakoterapeutyczna:
Kwas mykofenolowy (Mycophenolic acid) inne leki immunosupresyjne
Obserwowano pojedyncze przypadki obniżenia stężenia leków przeciwpadaczkowych we krwi i spadek skuteczności terapii tymi lekami.
Substancja czynna: Grupa farmakoterapeutyczna:
Fenytoina (Phenytoin) leki przeciwpadaczkowe - blokujące kanały sodowe i stabilizujące błony neuronów
Kwas walproinowy (Valproic acid) inne leki przeciwpadaczkowe
Wzrost ryzyka pojawienia się kwasicy laktozowej.
Substancja czynna: Grupa farmakoterapeutyczna:
Rybawiryna (Ribavirin) przeciwwirusowe nukleozydy i nukleotydy
Wzrost ryzyka pojawienia się zaburzeń neurologicznych, przy jednoczesnym dokanałowym podawaniu interferonu lub metotrksatu.
Substancja czynna: Grupa farmakoterapeutyczna:
Interferonu Alfa
Interferonu Alfa-2A
Interferonu Alfa-2B
Interferon Beta-1A (Interferon beta-1a) substancje immunostymulujące - interferony
Interferon Beta-1B
Metotreksat (Methotrexate) antymetaboilty kwasu foliowego (inhibitory reduktazy kwasu dihydrofoliowego)
Peginterferon alfa-2A (Peginterferon alfa-2a) substancje immunostymulujące - interferony
Peginterferon alfa-2B (Peginterferon alfa-2b) substancje immunostymulujące - interferony
Peginterferon beta-1A (Peginterferon beta-1a) substancje immunostymulujące - interferony

Interakcje acyklowiru z pożywieniem

Podczas terapii cząsteczką należy pić dużo płynów i dbać o odpowiednie nawodnienie, aby nie doprowadzić do pojawienia się zaburzeń funkcji nerek oraz innych działań niepożądanych acyklowiru.

Wpływ acyklowiru na prowadzenie pojazdów

Nie przeprowadzono badań oceniających wpływ acyklowiru na zdolności psychomotoryczne. Istnieje możliwość pojawienia się zaburzeń neurologicznych w trakcie terapii związkiem, które mogą mieć negatywny wpływ na umiejętność prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn.

Wpływ acyklowiru na ciążę

Acyklowir przenika przez łożysko. Związek podawany zwierzętom w wysokich dawkach, przekraczających ilości stosowane u ludzi, powodował wady wrodzone oraz uszkodzenia nerek. Natomiast u ludzi nie zaobserwowano teratogennego działania leku, a wady wrodzone pojawiające się u dzieci kobiet leczonych acyklowirem nie występowały częściej niż statystycznie w populacji. Jednakże, istnieją doniesienia, że przyjmowanie substancji w I trymestrze ciąży może zwiększać ryzyko poronień, ale wnioski z tych obserwacji są niejednoznaczne. 

W związku z tym, że istnieje najwięcej doniesień o stopniu bezpieczeństwa leku przyjmowanego przez kobiety ciężarne spośród podobnych leków przeciwwirusowych, acyklowir jest niejako lekiem z wyboru, który powinien być podawany kobietom ciężarnym przy groźnych infekcjach wirusowych wrażliwych na działanie leku. 

U kobiet ciężarnych, które są zakażone wirusem opryszczki narządów płciowych, a także przy nawrotach opryszki wargowej można stosować acyklowir między 34, a 36 tygodniem ciąży. Takie postępowanie znacznie zmniejsza ryzyko zakażenia noworodka, dla którego infekcja tym wirusem stanowi zagrożenie dla życia. Pierwotne zakażenie wirusem Herpex simplex jest również wskazaniem do rozpoczęcia leczenia przeciwwirusowego.

Wpływ acyklowiru na laktację

Acyklowir przenika do mleka kobiecego. Lek uważa się za zgodny z karmieniem piersią, gdyż nawet jeśli do mleka przejdzie spora ilość dawki przyjętej przez kobietę karmiącą, to należy pamiętać, że związek wchłania się słabo z przewodu pokarmowego i nie osiągnie szkodliwych stężeń w osoczu dziecka. Ponadto nie odnotowano szkodliwego wpływu acyklowiru na dzieci, które były karmione mlekiem kobiet przyjmujących lek.

Kobiety cierpiące na opryszczkę mogą karmić piersią, pod warunkiem, że wykwity nie są zlokalizowane w pobliżu brodawek bądź w innych miejscach narażających dziecko na zakażenie się wirusem.

Wpływ acyklowiru na płodność

Niewielkiej grupie mężczyzn, którym podawano 1g acyklowiru na dobę przez pół roku, nie zaobserwowano znaczących różnic w budowie czy fizjologii plemników. U zwierząt, które otrzymywały wielokrotnie wyższe ilości leku niż te stosowane u ludzi, odnotowano  upośledzenie spermatogenezy, które ustępowało po odstawieniu związku.

Skutki uboczne (podanie doustne)

biegunka
Często
bóle brzucha
Często
zawroty głowy
Często
zmęczenie
Często
bóle głowy
Często
nadwrażliwość na światło
Często
świąd
Często
nudności
Często
gorączka
Często
wymioty
Często
wysypki skórne
Często
pokrzywka
Rzadko
wypadanie włosów
Rzadko
obrzęk naczynioruchowy
Niezbyt często
reakcje anafilaktyczne
Niezbyt często
zwiększenie stężenia kreatyniny we krwi
Niezbyt często
zwiększenie stężenia mocznika we krwi
Niezbyt często
podwyższone stężenie bilirubiny i enzymów wątrobowych
Niezbyt często
dezorientacja
Bardzo rzadko
drgawki
Bardzo rzadko
drżenie
Bardzo rzadko
duszność
Bardzo rzadko
leukopenia
Bardzo rzadko
omamy
Bardzo rzadko
ostra niewydolność nerek
Bardzo rzadko
pobudzenie
Bardzo rzadko
senność
Bardzo rzadko
trombocytopenia
Bardzo rzadko
żółtaczka
Bardzo rzadko
zapalenie wątroby
Bardzo rzadko
zaburzenia mowy
Bardzo rzadko
encefalopatia (uszkodzenie mózgu)
Bardzo rzadko
zaburzenia psychotyczne
Bardzo rzadko
śpiączka
Bardzo rzadko
ataksja
Bardzo rzadko
niedokrwistość
Bardzo rzadko
ból nerek
Bardzo rzadko

Działa niepożądane zostały podzielone ze względu na częstotliwość występowania u pacjentów. (Klasyfikacja MdDRA)

Bardzo często
(≥1/10)
Często
(≥1/100 do <1/10)
Niezbyt często
(≥1/1000 do <1/100)
Rzadko
(≥1/10 000 do < 1/1000)
Bardzo rzadko
(<1/10 000)
Częstość nieznana
Nie można ocenić na podstawie dostępnych danych

Inne możliwe skutki uboczne

Po podaniu acyklowiru dożylnie obserwowano ciężkie reakcje zapalne w miejscu podania, mogące doprowadzić nawet do uszkodzeń skóry, jeśli lek został podany poza łożysko naczyniowe. Odnotowano również przypadki zapalenia żył oraz wystąpienia gorączki oraz odczyny zapalne.

Po podaniu acyklowiru w postaci maści do oczu, pojawiały się: zapalenie spojówek lub zapalenie brzegów powiek, przemijające pieczenie oka występujące zaraz po aplikacji oraz keratopatia.

Stosowanie leku zewnętrznie na skórę wiązało się z pojawieniem przesuszenia i  złuszczania skóry oraz pieczenia zaraz po podaniu na powierzchnię powłok skórnych. Zaobserwowano także, pojawienie się świądu, rumienia lub kontaktowego zapalenia skóry w miejscu podania acyklowiru.

Objawy przedawkowania acyklowiru

W związku z tym, że acyklowir jest słabo wchłaniany po podaniu doustnym przyjęcie jednorazowo nawet 20 g związku nie powoduje objawów toksyczności. Natomiast przyjmowanie wielokrotnie wyższych dawek związku, przez klika kolejnych dni grozi pojawieniem się nudności i wymiotów, jak również bólu głowy oraz splątania. Objawy przedawkowania acyklowiru przy podaniu dożylnym są już niebezpieczne dla zdrowia i życia. Obserwowano niewydolność nerek, pobudzenie, splątanie czy omamy. Istnieje również możliwość wystąpienia drgawek oraz śpiączki przy dożylnym przedawkowaniu związku.

Mechanizm działania acyklowiru

Acyklowir jest przedstawicielem analogów nukleozydowych, hamujących aktywność polimerazy DNA.

Acyklowir wnika do zainfekowanych wirusem komórek ludzkich i zostaje w nich przekształcony do monofosforanu acyklowiru. Po dalszej fosforylacji ulega wbudowaniu do cząsteczek wirusowego materiału genetycznego. Działania te doprowadzają do tworzenia nieprawidłowej sekwencji nukleotydowej jednocześnie dochodzi do zahamowania polimerazy DNA, enzymu odpowiadającego za syntezę materiału genetycznego. DNA wirusowe nie może być dalej produkowane przez co zatrzymane jest namnażanie wirionów w zakażonych komórkach.

Acyklowir wykazuje największą aktywność wobec wirusa opryszczki (ze względu na wytwarzanie enzymu kinazy tymidynowej, która umożliwia fosforylację do monofosforanu), jest również skuteczny w stosunku do wirusa ospy wietrznej i półpaśca oraz wirusa Epsteina-Bar.

Substancje czynne o tym samym mechanizmie działania

  • Acyklowir
  • Adefowir
  • Dazabuwir
  • Emtrycytabina
  • Gancyklowir
  • Lamiwudyna
  • Rybawiryna
  • Sofosbuwir
  • Walacyklowir
  • Walgancyklowir

Wchłanianie acyklowiru

Acyklowir jest tylko częściowo wchłaniany z przewodu pokarmowego. Jego biodostępność wynosi około 10-20% i zmniejsza się wraz ze wzrostem zażywanej dawki. Pokarm nie wpływa na wchłanianie leku. Stężenie maksymalne osiągane jest po około godzinie od zażycia leku.

Po dożylnym podaniu leku wartości stężenia maksymalnego są proporcjonalne do podanej dawki acyklowiru

Biodostępność preparatu podawanej zewnętrznie na skórę waha się od 0.02 do 9,4%.

Dystrybucja acyklowiru

Acyklowir wiąże się z białkami na poziomie od 9 do 33%. Przechodzi do płynu mózgowo-rdzeniowego i osiąga tam wartości 50% stężenia w surowicy krwi. Lek z łatwością przenika do pozostałych narządów wewnętrznych, wysokie stężenia acyklowiru obserwowane są w nerkach, wątrobie, jelitach. Acyklowir przechodzi także przez łożysko.

Metabolizm acyklowiru

Acyklowir jest słabo metabolizowany. Głównym nieaktywnym metabolitem acyklowiru jest 9-karboksymetoksymetyloguanina, który stanowi od 8.5% do 14% przyjętej dawki leku.

Substancja jest słabym inhibitorem izoformy CYP1A2 cytochromu p-450.

Wydalanie acyklowiru

Acyklowir w ponad 90% wydalany jest w postaci niezmienionej, na drodze filtracji kłębuszkowej i wydalanie kanalikowe. Okres półtrwania związku wynosi średnio od 2,5 do 3 godzin. Zaburzenia funkcji nerek powodują wydłużenie okresu półtrwania leku, co może doprowadzić do kumulacji leku i nasilenia działań niepożądanych. Osoby z upośledzeniem funkcji tego narządu powinny mieć dopasowane dawki acyklowiru zgodnie z wartościami klirensu kreatyniny.

Porozmawiaj z farmaceutą
Infolinia: 800 110 110

Zadzwoń do nas jeśli potrzebujesz porady farmaceuty.
Jesteśmy dla Ciebie czynni całą dobę, 7 dni w tygodniu, bezpłatnie.

Pobierz aplikację mobilną Doz.pl

Zdarza Ci się ominąć dawkę leku?

Zainstaluj aplikację. Stwórz apteczkę. Przypomnimy Ci kiedy wziąć lek.

Dostępna w
Dlaczego DOZ.pl
Niższe koszta leczenia

Darmowa dostawa do Apteki
Bezpłatna Infolinia dla Pacjentów.

Bezpieczeństwo

Weryfikacja interakcji leków.
Encyklopedia leków i ziół

Wsparcie w leczeniu

Porady na czacie z Farmaceutą.
E-wizyta z lekarzem specjalistą.

Newsletter

Bądź na bieżąco z DOZ.pl

Ważne: Użytkowanie Witryny oznacza zgodę na wykorzystywanie plików cookie. Szczegółowe informacje w Regulaminie.

Zamnij