Depresja u osób starszych

Już samo przejście na emeryturę uważane jest za czynnik sprzyjający depresji, podobnie jak śmierć osób bliskich, a także samo pogorszenie stanu zdrowia. Według danych Głównego Urzędu Statystycznego (GUS) wśród osób najstarszych (w wieku co najmniej 70 lat) występowanie depresji deklaruje prawie 12% respondentów czyli co 8 osoba (kobiety dwa razy częściej niż mężczyźni). Podane dane są zaniżone, gdyż wiele objawów depresji nie jest zgłaszanych przez osoby starsze lekarzom, co wynika np. z błędnego przekonania o ich związku z procesem starzenia.

Depresja w starości

Mówiąc o depresji mamy najczęściej na myśli tzw. depresję endogennną czyli taką, która jest efektem pierwotnych zaburzeń funkcji mózgu. Jednak do tzw. zespołów depresyjnych należą również te, które pojawiają się wtórnie w stosunku do zaburzeń metabolizmu mózgu wywołanych innymi procesami chorobowymi. Depresja może wystąpić w przebiegu choroby Alzheimera, choroby Parkinsona czy po udarze. Często towarzyszy w chorobie niedokrwiennej serca, cukrzycy, chorobach tarczycy, u chorych z rozpoznaniem nowotworu oraz z przewlekłymi zespołami bólowymi. Depresja u osób starszych jest często reakcją na upośledzenie samodzielności i niesprawność czy zagrożenie życia. Ponadto może być wywołana lub nasilona przez stosowane leki.

Objawy depresji w starości

Pogorszenie nastroju jest najbardziej typowym objawem depresji bez względu na wiek. Przedłużający się smutek, zwłaszcza nieuzasadniony, powinien budzić niepokój. Innym typowym objawem jest utrata zainteresowań i brak chęci udziału w aktywnościach, które do tej pory sprawiały przyjemność (np. osoba, która dotychczas brała czynny udział w zajęciach Klubu Seniora, nagle przestaje się nimi interesować, a pytana przez znajomych mówi, że woli pozostać w domu, bo jest bardzo zmęczona). Warto o tym pamiętać, bowiem takie osoby starsze zaczynają izolować się od otoczenia i wycofywać z życia, a to prowadzi do nasilenia depresji. Chory nie zgłosi się ze swoimi objawami do lekarza, dlatego to osoby z otoczenia muszą zdać sobie sprawę, że dzieje się coś złego. Pozostawienie takiej osoby samej („skoro nie ma na nic ochoty”) będzie prowadziło do nasilenia depresji i pogorszenia stanu klinicznego.

Bezsenność i zaburzenia snu

Sytuację mogą  komplikować częste w przebiegu depresji zaburzenia snu - kłopoty z zasypianiem, wczesne budzenie się czy płytki przerywany sen. Wtedy chorzy tłumaczą zmęczenie niewyspaniem i tym usprawiedliwiać mogą niechęć do wszelkich aktywności. Warto jednak pamiętać, że niekiedy może również występować nadmierna senność – również w ciągu dnia. Dodatkowo, dla depresji dość typowe jest to, że gorsze samopoczucie i większe nasilenie objawów występuje zwykle rano, po południu zauważalna jest wyraźna poprawa. Dlatego też spotykając osobę starszą w godzinach popołudniowych można nie zauważyć problemu.

Depresja pod maską

W starości objawy depresji mogą być nietypowe. Depresja u osób w podeszłym wieku występuje często pod postaciami tzw. „masek”. Jedną z nich są zespoły bólowe. Występujący ból, może być oporny na leczenie tradycyjnymi środkami przeciwbólowymi. Ma różną lokalizację, która może się zmieniać - co oznacza, że miejsce bolące dzisiaj może być inne od tego, które sprawiało dolegliwości przed kilkoma dniami. Często występują bóle głowy. Dolegliwościom bólowym mogą towarzyszyć inne, co dodatkowo niepokoi chorego - np. niespecyficznym bólom w jamie brzusznej - uczucie odbijania czy przelewania, a bólom w klatce piersiowej - uczucie kołatania czy duszność (dolegliwości jednak zwykle nie mają związku z wysiłkiem). Wśród innych, niespecyficznych problemów zdrowotnych możemy wymienić sztywność mięśni i stawów, czy uczucie drętwienia kończyn. Pojawiające się dolegliwości zmuszają chorego do wizyty kontrolnej u lekarza.

Co jeszcze powinno zaniepokoić?

Do innych objawów, które mogą wskazywać na obecność depresji u osób starszych, należą kłopoty z koncentracją uwagi czy osłabienie pamięci (np. problem z opowiedzeniem treści obejrzanego filmu czy przeczytanego artykułu z prasy). Stan ten, dla odróżnienia od otępienia, określa się jako pseudootępienie (albo otępienie odwracalne), co podkreśla możliwość jego skutecznego leczenia w przypadku wykazania jego związku z depresją. Jednym z objawów wskazujących na możliwość pseudootępienia (a nie rzeczywistego otępienia) jest fakt równomiernego zapominania zarówno faktów z dalekiej przeszłości, jak i zdarzeń sprzed chwili. Ponadto, osoba z depresją często poproszona o zrobienie czegoś odpowiada „nie wiem” czy „nie umiem”, nie wykazując zainteresowania podjęciem jakichkolwiek działań.

Brak motywacji – niepokojący sygnał

Depresja może również  objawiać się niesprawnością, której nie jesteśmy w stanie uzasadnić innymi chorobami. Taka forma niesprawności pojawia się nagle. Warto zdać sobie sprawę, że podejmowanie wszelkich aktywności, w tym również tych najbardziej podstawowych (jedzenie, ubieranie się, toaleta), wymaga motywacji. Tak więc brak chęci wykonania jakiejś czynności, charakterystyczny dla depresji, może powodować znaczny stopień niesprawności u chorych z depresją. Takich chorych nie wolno pozostawić bez pomocy. Właściwa interwencja i podjęcie skutecznego leczenia może w znaczący sposób poprawić ich samodzielność i jakość życia. Często nie tylko ich, ale również rodziny.

W przebiegu depresji mogą pojawić się  urojenia, w ciężkich przypadkach dotyczą one poczucia winy i wiążą się z negatywną samooceną, co może prowadzić do samobójstw.

Leczenie depresji: o czym warto wiedzieć

Jak przedstawiono powyżej, obraz depresji w starości jest często nietypowy. Współwystępuje ona zazwyczaj z chorobami somatycznymi (chorobami ciała), co powoduje duże trudności diagnostyczne i terapeutyczne.

Chorzy z przewagą dolegliwości somatycznych, w przypadku nie rozpoznania depresji, biorą przez długi czas leki, których podstawowym zadaniem jest likwidacja bólu. Leki te mimo wszystko są nieskuteczne. W przypadku niespecyficznych objawów, które nie ustępują pod wpływem przyjmowanych przez chorego leków, warto zgłosić się do lekarza. Takie działanie umożliwi szybsze rozpoznanie depresji. Należy zawsze poinformować o wszystkich pobieranych lekach, pamiętając, że niektóre środki farmakologiczne mogą nasilać lub nawet wywoływać depresję (np. niektóre leki przeciwbólowe).

Depresja to nie koniec świata

Z drugiej strony w przypadku rozpoznania depresji i podjęcia leczenia wymagana jest cierpliwość, gdyż stosowane leki nie przynoszą efektu od razu. Często leczenie jest trudne, zwłaszcza u chorych z różnymi współistniejącymi chorobami, ponieważ mogą wtedy istnieć ograniczenia co do stosowanego leczenia, a także stosowane w leczeniu depresji leki mogą wchodzić w interakcje z innymi stosowanymi farmaceutykami, powodując działania uboczne. W przypadku zaobserwowania jakichkolwiek nowych problemów należy więc niezwłocznie poinformować o nich lekarza, a nie odstawiać leki.

Niejednokrotnie chorzy leczeni z powodu depresji próbując sobie pomóc, proszą  w aptece np. o reklamowane, stosowane w przypadku depresji - preparaty dziurawca. Należy bezwzględnie pamiętać,  że nie wolno ich stosować bez konsultacji z farmaceutą  czy lekarzem. 

Wszystkie leki mające zastosowanie w leczeniu depresji (także, te sprzedawane w aptekach bez recepty) mają mechanizm działania oparty na stymulowaniu mózgu. Stosowane dodatkowo, oprócz zleconych przez lekarza, leki ziołowe mogą prowadzić do nadmiernej aktywacji, w wyniku której może dochodzić do groźnych dla życia objawów. Dlatego zawsze konieczne jest zapytanie o interakcje leków reklamowanych z już stosowanymi w aptece czy u lekarza.

W leczeniu depresji ważne znaczenie ma psychoterapia, choć starsze osoby niezbyt chętnie się jej poddają. Ważna jest też aktywizacja chorego (np. rozmawianie z chorym) i zapobieganie jego izolacji. Pozostawienie chorego w samotności może prowadzić do szybkiej progresji choroby.