Rwa kulszowa (pot. korzonki). Przyczyny, objawy i leczenie rwy kulszowej

Rwa kulszowa jest schorzeniem zaliczanym do tzw. „zespołów korzeniowych”, jej przyczyną jest podrażnienie lub uszkodzenie korzeni nerwów rdzeniowych lub nerwu korzeniowego. Głównym objawem ischialgii jest ból dolnej części pleców promieniujący od okolicy lędźwiowo–krzyżowej do pośladka, a także dalej wzdłuż kończyny dolnej, sięgając nawet do stopy. Leczenie  obejmuje łagodzenie objawów bólowych przy pomocy metod farmakologicznych oraz zabiegów fizjoterapeutycznych. 

1. Co to jest rwa kulszowa, potocznie nazywana korzonkami?
2. Rwa kulszowa – przyczyny bólu korzonków
3. Jakie są objawy rwy kulszowej?
4. Co robić w pierwszych dniach ataku rwy kulszowej?
5. Diagnostyka i rozpoznanie rwy kulszowej. Jakie badania wykonać?
6. Leczenie rwy kulszowej. Jak wygląda i ile trwa leczenie lub rehabilitacja?
7. Rwa kulszowa – fizjoterapia w leczeniu bólu korzonków
8. Ćwiczenia na rwę kulszową
9. Rwa kulszowa – kiedy do lekarza, a kiedy pilnie na SOR?
10. Profilaktyka rwy kulszowej
11. Rwa kulszowa – najczęściej zadawane pytania

Układ ruchu człowieka jest narażony na bardzo wiele przeciążeń oraz mikrourazów. Często takim kontuzjom towarzyszy szereg rozmaitych dolegliwości bólowych, mogą to być symptomy świadczące o powstawaniu niezwykle poważnych patologii. Taki stan zazwyczaj wymaga sprawnej interwencji specjalisty łagodzącej ból i przywracającej sprawność funkcjonalną. Wśród takich dysfunkcji można wyróżnić zapalenie nerwu kulszowego i towarzyszące bardzo uciążliwe objawy rwy kulszowej.

Co to jest rwa kulszowa, potocznie nazywana korzonkami?

Rwa kulszowa to zespół objawów polegający na podrażnieniu struktur nerwowych L4–S1 i towarzyszący ból okolicy lędźwiowo-krzyżowej, który jest wynikiem kompresji lub ucisku korzeni nerwowych. W zależności od charakteru dolegliwości rwa kulszowa może mieć dwie postacie:

• postać ostrą rwy kulszowej – pojawia się atak rwy kulszowej (objawy mogą pojawić się nagle i są bardzo silne, mogą trwać nawet do blisko 3 miesięcy),
• postać przewlekłą rwy kulszowej o znacznie dłuższym czasie trwania.

Rwa kulszowa – przyczyny bólu korzonków

1. Do jednej z najczęstszych przyczyn rwy kulszowej zalicza się przepuklinę jądra miażdżystego. Uwypuklanie się krążka międzykręgowego może powodować podrażnienie korzeni nerwowych, to z kolei generuje silne dolegliwości bólowe. Ich intensywność jest uzależniona od rozmiarów kompresji oraz kierunku, w którym doszło do przepukliny. Najbardziej dotkliwe objawy występują przy przepuklinie występującej w kierunku tylno-bocznym, rzadziej centralnym, zaś uwypuklenie struktur krążka międzykręgowego do przodu nie prowokuje tego typu dolegliwości. 
2. Możliwą przyczyną  jest też stenoza kanału kręgowego (ciasnota kanału kręgowego). Polega ona na zwężeniu światła kanału kręgowego, co w efekcie generuje ucisk na korzenie nerwów rdzeniowych.
3. Zmiany zwyrodnieniowe, obrzęki limfatyczne, cukrzyca, nowotwory czy nadruchomość kręgosłupa także może predysponować do powstawania ucisku na nerw kulszowy. 

Jakie są objawy rwy kulszowej?

Atak rwy kulszowej może generować bardzo nieprzyjemne, trudne do opanowania objawy. Wśród najczęściej spotykanych wymienia się:

• silny ból wzdłuż przebiegu nerwu kulszowego (może zaczynać się w okolicy lędźwiowej kręgosłupa, pośladka i promieniować nawet do stopy) – może pojawić sięból pośladka czy ból biodra,
• objawy neurologiczne w postaci mrowienia i drętwienia kończyny dolnej,
• osłabione odruchy neurologiczne podczas badania,
• zaburzenia czucia,
• upośledzenie siły mięśniowej kończyny dolnej.

Nerw kulszowy przebiega parzyście – w obydwu kończynach dolnych. W zależności od tego, w której nodze występują objawy, mówimy o rwie kulszowej lewostronnej lub prawostronnej. Ischialgia często występuje u kobiet w ciąży. 

Co robić w pierwszych dniach ataku rwy kulszowej?

Pierwsze dni ostrego epizodu rwy kulszowej mogą być trudne ze względu na silny ból promieniujący do kończyny dolnej, który często ogranicza codzienną aktywność.

1. W pierwszych dniach najważniejsze jest znalezienie równowagi pomiędzy odpoczynkiem a bezpiecznym ruchem. Krótkotrwałe ograniczenie aktywności może być pomocne, szczególnie gdy ból jest bardzo nasilony, jednak w miarę możliwości warto stopniowo wracać do codziennych czynności. Nawet krótkie spacery lub wykonywanie prostych aktywności w granicach tolerancji bólu mogą wspierać proces powrotu do sprawności.
2. W przypadku silnego bólu pomocne może być czasowe zmniejszenie obciążenia kręgosłupa, np. unikanie dźwigania, gwałtownych skrętów tułowia oraz pozycji, które wyraźnie nasilają objawy.
3. W leczeniu ostrego bólu mogą być stosowane również leki przeciwbólowe i przeciwzapalne, jeśli nie ma przeciwwskazań do ich przyjmowania. 

W większości przypadków rwa kulszowa poprawia się samoistnie w ciągu kilku tygodni. Proces powrotu do sprawności może jednak wymagać stopniowego zwiększania aktywności oraz pracy nad czynnikami, które zwiększają ryzyko nawrotów, takimi jak brak regularnego ruchu, osłabienie mięśni czy niewłaściwe wzorce obciążania kręgosłupa.

Diagnostyka i rozpoznanie rwy kulszowej. Jakie badania wykonać?

Diagnostyka obejmuje wywiad, szereg testów klinicznych, badanie odruchów, siły mięśniowej oraz w razie potrzeby obrazowanie. Przy rwie udowej w celach diagnostycznych wykorzystuje się poprzez analogię objaw Mackiewicza, stosując podobny mechanizm. 

Objaw Lasègue’a

Objaw Lasègue’a pojawia się przy na uniesieniu jednej kończyny dolnej wyprostowanej w stawie kolanowym w pozycji leżenia na plecach. Miednica musi być dobrze ufiksowana. W sytuacji patologii pacjent odczuwa ból i nie może wykonać ruchu bez bólu. Jest to dodatni objaw Lasègue’a i świadczy o podrażnieniu nerwu kulszowego. 

Tomografia komputerowa

Tomografię komputerową przy powinno się wykonać w momencie podejrzenia poważnej, zaawansowanej patologii lub niejasności obrazu klinicznego. Jest to alternatywna metoda obrazowania w sytuacji, gdy pacjent ma wszczepiony rozrusznik serca. Wadą tego badania jest duża dawka promieniowania jonizującego (działa jak seria zdjęć rentgenowskich) oraz mniej dokładne uwidacznianie innych struktur niż kostne. 

Rezonans magnetyczny

Rezonans magnetyczny jest zdecydowanie najdokładniejszym badaniem, gdy pojawiają się dolegliwości sugerujące rwę kulszową. Pozwala dokładnie zlokalizować przepuklinę oraz precyzyjnie określić jej etap i wielkość. Badanie wiąże się z mniejszą dawką promieniowania niż tomograf. Jego wadą jest czas oczekiwania na poddanie się diagnostyce oraz – w przypadku chęci realizacji w placówkach komercyjnych – cena. Jaki lekarz może wypisać skierowanie na rezonans przy rwie kulszowej? Warto od razu udać się do neurologa. 

Rwa kulszowa a inne badania

Badanie RTG jest wykonywane w przypadku podejrzenia niestabilności kręgosłupa lub zapalenia stawu biodrowego. Stanowi raczej element diagnostyki różnicowej i bywa pomijane na korzyść rezonansu, o ile jest to możliwe. Różnicowanie przy jest wykonywane również przy użyciu elektromiografii. Jeśli pacjent prezentuje znaczne upośledzenie ruchu zgięcia grzbietowego stopy, to wówczas, dokonując takiej diagnostyki sprawdzamy, czy jest to wynik rwy, czy może dysfunkcji nerwu strzałkowego. Morfologia krwi i wskaźniki zapalenia w badaniach laboratoryjnych stanowią element ewentualnego różnicowania ze schorzeniami o charakterze zapalnym. 

Leczenie rwy kulszowej. Jak wygląda i ile trwa leczenie lub rehabilitacja?

Leczenie zależy od przyczyny pojawienia się rwy. W pierwszej fazie ostrego bólu krótkotrwałe ograniczenie aktywności może zmniejszyć dolegliwości, jednak długotrwałe pozostawanie w łóżku nie przyspiesza leczenia i może opóźniać powrót do sprawności.

Maści, tabletki i leki na rwę kulszową

Leczenie farmakologiczne to często nieodłączny element procesu walki z bólem. W początkowym etapie, gdy dolegliwości są na tyle silne, że utrudniają wykonywanie najprostszych czynności i nie możemy znaleźć żadnej pozycji, która ten ból zmniejszy, stosuje się leki. Najczęściej są to środki doustne o działaniu przeciwzapalnym oraz przeciwbólowym. Z dobrym efektem stosowane są maści chłodzące, które również zawierają substancje mające zmniejszać stan zapalny. 

Zastrzyki

W przypadku bólu o bardzo dużym nasileniu zapada decyzja o tym, aby zastosować zastrzyki. Mogą to być iniekcje domięśniowe z użyciem preparatów przeciwzapalnych i przeciwbólowych oraz witaminowych. Ich działanie może jednak nie być efektywne we wszystkich postaciach choroby. Stosuje się także iniekcje do punktów spustowych, jednak przeważnie dopiero po zlikwidowaniu przyczyny rwy. 

Zdecydowanie najsilniejszym oddziaływaniem w postaci redukcji bólu, obrzęku oraz stanu zapalnego cieszą się zastrzyki nadtwardówkowe. Często spotykane są także pod nazwą „blokada nadoponowa”. Polegają na podaniu środka bezpośrednio w miejsce będące przyczyną dolegliwości, w przypadku rwy kulszowej będzie to zazwyczaj okolica L4. Odczuwalne ustępowanie objawów ma miejsce już po kilku dniach.

Leczenie operacyjne rwy kulszowej

Leczenie szpitalne, którego częścią może być operacja, może być stosowane w kilku przypadkach.

1. Pierwszym z nich może być przepuklina na bardzo zaawansowanym etapie, który nie pozwala zakwalifikować pacjenta do postępowania zachowawczego.
2. Drugi przypadek to nieskuteczność działań zachowawczych, nawracające epizody bólowe mimo wdrożonej rehabilitacji.

Fachowo określa się taką procedurę jako dyscektomia lub mikrodyscektomia. Są to popularnie wykonywane małoinwazyjne procedury, minimalizujące ryzyko skutków ubocznych oraz przyczyniające się tym samym do skrócenia okresu rekonwalescencji. 

Wśród innych równie bezpiecznych metod wyróżnia się przezskórną laserową dekompresję dysku oraz termonukleoplastykę. W sytuacji, gdy wśród przyczyn wymienia się zmiany zwyrodnieniowe, wykonuje się także laminektomię.

Rwa kulszowa – fizjoterapia w leczeniu bólu korzonków

Chcąc pozbyć się uporczywych dolegliwości rwy kulszowej (np. ból kręgosłupa lędźwiowego promieniujący do nóg, ból miednicy promieniujący do nóg), nieodłącznym elementem postępowania usprawniającego powinna być rehabilitacja oraz ćwiczenia. Za powszechnie stosowane metody uznaje się:

• metodę McKenziego,
• terapię manualną,
• masaż, 
• rozluźnianie mięśniowo–powięziowe,
• wykorzystanie pinopresury,
• suchego igłowania.

Pomocniczo na rwę kulszową terapeuci używają plastrów Kinesiology Taping, w niektórych gabinetach popularne jest również leczenie pijawkami, czyli hirudoterapia. Podczas rehabilitacji stosuje się często zabiegi, które mają za zadanie zmniejszyć stan zapalny i zredukować ból w sposób bezinwazyjny. Wyróżnia się tutaj pole magnetyczne, krioterapię, laseroterapię, fonoforezę.

Ćwiczenia na rwę kulszową

Podstawowym ćwiczeniem, pozycją, która może przynieść ulgę w ostrym ataku rwy jest leżenie na plecach na twardym podłożu z podkurczonymi nogami wspartymi o krzesło lub poduszkę. Pozwala to zmniejszyć napięcie i zredukować ból.

Zaleca się wykonywanie ćwiczeń oraz wykorzystywanie pozycji zwiększających głębokość lordozy lędźwiowej. Przykładowe ćwiczenia przynoszące ulgę u pacjentów z rwą kulszową to:

1. W pozycji stojącej w rozkroku na szerokości bioder należy oprzeć rękami o miednicę z tyłu. Następnie, wykonując wdech nosem, powoli prostujemy mocno kręgosłup, przechylając się do tyłu, utrzymując nogi i ręce w opisanym położeniu. Na szczycie tak wykonanego przeprostu wykonujemy wydech ustami. Ćwiczenie powtarzamy 10–20 razy w wolnym tempie. 
2. W pozycji leżenia na brzuchu układamy zgięte w łokciach kończyny górne na podłożu. Pozycja powinna uwzględniać właściwe ustawienie łokci (pod barkami). W takim ułożeniu przebywamy przez kilka minut.
3. W pozycji klęku jednonóż z rękami umieszczonymi na kolanie nogi wykrocznej staramy się doprowadzić do pogłębienia wyprostu w biodrze nogi zakrocznej. Pozycję należy utrzymać 20–30 sekund i powtórzyć na 3–4 razy na stronę. Pozwoli to na rozciągnięcie mięśnia biodrowo–lędźwiowego. Pamiętamy, aby kolano znajdujące się z przodu nie wychodziło poza stopę. 

Rwa kulszowa – kiedy do lekarza, a kiedy pilnie na SOR?

Rwa kulszowa najczęściej nie wymaga pilnej interwencji medycznej i u większości osób z czasem dochodzi do zmniejszenia dolegliwości. 

Do lekarza warto zgłosić się:

• jeśli ból jest bardzo silny,
• utrzymuje się mimo stosowania podstawowych metod leczenia,
• znacząco ogranicza codzienne funkcjonowanie.

Szczególnej uwagi wymagają objawy neurologiczne. Ucisk lub podrażnienie korzenia nerwowego może powodować nie tylko ból, ale również zaburzenia czucia lub osłabienie siły mięśniowej.

Pilnej pomocy medycznej wymagają przede wszystkim tzw. objawy alarmowe. Należą do nich między innymi:

• zaburzenia kontroli oddawania moczu lub stolca,
• drętwienie w okolicy krocza i pośladków,
• szybko narastające osłabienie mięśni kończyny dolnej,
• nagła utrata możliwości wykonywania określonych ruchów, np. opadanie stopy,
• silny ból połączony z gorączką, złym stanem ogólnym lub objawami infekcji,
• ból po poważnym urazie, 
• występowanie dolegliwości u osób z chorobami zwiększającymi ryzyko poważnych przyczyn bólu kręgosłupa, np. chorobą nowotworową lub znacznym osłabieniem odporności.

Profilaktyka rwy kulszowej

1. Istotna jest ergonomia stanowiska pracy, mówiąca o konieczności zastosowania wałków pod odcinek lędźwiowy lub krzeseł biurowych i foteli samochodowych z odpowiednim wyprofilowaniem w tych miejscach.
2. Dźwiganie ciężkich przedmiotów oraz pochylanie musi być wykonywane na ugiętych stawach biodrowych i kolanowych, a nie tylko przy usztywnionych, zgiętych plecach.
3. Metody domowe leczenia rwy kulszowej to także stosowanie zimnych kompresów w fazie ostrej, co pozwala na złagodzenie bólu i stanu zapalnego. Mogą to być np. woreczki z lodem zawinięte w ściereczkę lub ręcznik. Po ustąpieniu stanu ostrego można daną okolicę rozgrzewać za pomocą termoforu lub poduszki elektrycznej. Spowoduje to rozluźnienie mięśni i przyspieszy gojenie. 
4. Zapobieganie rwie kulszowej to także rolowanie z użyciem wałka, odpowiednie ćwiczenia rozciągające i wzmacniające mięśnie głębokie. Bardzo ważna jest współpraca z terapeutą i realizowanie wszystkich zaleceń.
5. Warto przestrzegać także zasad zdrowego żywienia. 

Rwa kulszowa – najczęściej zadawane pytania

Czym różni się rwa kulszowa od zwykłego bólu pleców?

Rwa kulszowa różni się od typowego bólu kręgosłupa przede wszystkim charakterem i lokalizacją objawów. Zwykły ból pleców najczęściej dotyczy okolicy lędźwiowej i jest związany z przeciążeniem mięśni, stawów kręgosłupa lub innych struktur znajdujących się w obrębie pleców. Zazwyczaj pozostaje miejscowy i nie promieniuje wzdłuż kończyny dolnej. W przypadku rwy kulszowej dochodzi do podrażnienia lub ucisku korzeni nerwowych tworzących nerw kulszowy. Z tego powodu ból może przemieszczać się z dolnej części pleców przez pośladek, tylną część uda, łydkę, a czasami aż do stopy. Charakterystyczne jest właśnie promieniowanie bólu zgodne z przebiegiem nerwu. Poza bólem mogą pojawić się również inne objawy neurologiczne, takie jak drętwienie, mrowienie, zaburzenia czucia lub osłabienie siły mięśniowej. 

Czy przy rwie kulszowej trzeba leżeć?

Nie, współczesne zalecenia nie rekomendują długotrwałego leżenia podczas ostrego epizodu rwy kulszowej. Choć w pierwszych godzinach lub dniach silnego bólu odpoczynek może przynieść chwilową ulgę, przedłużone unieruchomienie nie przyspiesza leczenia i może utrudniać powrót do sprawności. Najkorzystniejsze podejście polega na stopniowym powrocie do aktywności w zakresie tolerowanym przez organizm. Zazwyczaj oznacza to wykonywanie codziennych czynności, krótkie spacery oraz unikanie jedynie tych ruchów, które wyraźnie nasilają objawy.

Kiedy rwa kulszowa wymaga pilnej pomocy?

Większość przypadków rwy kulszowej nie wymaga natychmiastowej pomocy medycznej i poprawia się w trakcie leczenia zachowawczego. Istnieją jednak objawy, które powinny skłonić do pilnej konsultacji lekarskiej. Szczególnej uwagi wymagają:

• zaburzenia kontroli oddawania moczu lub stolca,
• drętwienie w okolicy krocza i wewnętrznej części ud,
• szybko narastające osłabienie mięśni nogi,
• opadanie stopy lub trudność w wykonywaniu podstawowych ruchów kończyną,
• silny ból połączony z gorączką, znacznym osłabieniem lub objawami infekcji,
• wystąpienie objawów po poważnym urazie,
• ból u osób z czynnikami zwiększającymi ryzyko poważniejszych przyczyn, np. chorobą nowotworową lub istotnym zaburzeniem odporności.

Objawy takie mogą wskazywać na konieczność szybszej diagnostyki i wdrożenia odpowiedniego leczenia. Szczególnie ważne jest szybkie rozpoznanie zespołu ogona końskiego, czyli sytuacji, w której dochodzi do znacznego ucisku struktur nerwowych w dolnej części kanału kręgowego.

Ile trwa rwa kulszowa?

Czas trwania rwy kulszowej zależy od przyczyny objawów, stopnia podrażnienia nerwu oraz indywidualnej reakcji organizmu na leczenie. U wielu osób wyraźna poprawa pojawia się w ciągu kilku tygodni.