Stan zapalny – czym jest? Przyczyny, objawy i leczenie stanu zapalnego w organizmie
Piotr Ziętek

Stan zapalny – czym jest? Przyczyny, objawy i leczenie stanu zapalnego w organizmie

Stan zapalny jest odpowiedzią układu immunologicznego na czynnik uszkadzający. Zadaniem reakcji zapalnej jest usunięcie szkodliwej przyczyny. Na czym polega ten mechanizm? Jakie objawy mogą świadczyć o stanie zapalnym w organizmie? Dowiedz się więcej z poniższego artykułu. 

Stan zapalny to reakcja układu odpornościowego organizmu mająca na celu usunięcie czynnika uszkadzającego tkanki organizmu. Bodźcem wywołującym stan zapalny mogą być np. wirusy, bakterie, ciała obce, martwica. Czasami reakcja immunologiczna jest nieadekwatnie nasilona w stosunku do bodźca uszkadzającego lub jest skierowana przeciwko zdrowym tkankom. Takie mechanizmy leżą u podłoża chorób alergicznych i autoimmunologicznych. 

Stan zapalny – co to takiego? 

Stan zapalny (łac. inflammatio) to rodzaj reakcji obronnej organizmu w odpowiedzi na czynniki uszkadzające. W reakcji zapalnej biorą udział komórki układu odpornościowego, komórki tkanki łącznej, niektóre białka krwi oraz naczynia krwionośne. Celem powstawania stanu zapalnego jest odgraniczenie szkodliwego czynnika, unieszkodliwienie go oraz naprawa uszkodzonych tkanek.  

Mechanizm powstawania reakcji zapalnej jest bardzo złożony. W dużym uproszczeniu można uznać, że inicjatorami stanu zapalnego są specjalne komórki układu odpornościowego lub komórki tkanki łącznej znajdujące się we wszystkich tkankach organizmu. Za pośrednictwem specjalnych białek, zwanych cytokinami, dają one sygnał innym komórkom układu odpornościowego do namnażania się i do migracji w miejsce zapalenia. Komórki immunologiczne przedostają się do tkanek drogą naczyń krwionośnych, naczyń chłonnych, naturalnych przewodów ciała lub bezpośrednio. Poszczególne komórki układu immunologicznego spełniają różne funkcje. Przykładowo neutrofile i makrofagi mają zdolność pochłaniania drobnoustrojów i szkodliwych cząsteczek oraz uwalniania substancji neutralizujących drobnoustroje. Poszczególne rodzaje limfocytów zajmują się wytwarzaniem przeciwciał i niszczeniem uszkodzonych komórek.

Wyróżnia się zapalenie ostre oraz przewlekłe. Zapalenie ostre trwa z reguły do kilku dni i składa się z trzech głównych etapów: uszkodzenia tkanek, wzrostu przepływu krwi i napływu komórek odpornościowych (wysięk) oraz gojenia. Zapalenie przewlekłe drwa wiele tygodni. W jego przebiegu wszystkie trzy etapy zapalenia mają miejsce jednocześnie. Przewlekła aktywność komórek odpornościowych prowadzi do stopniowego uszkadzania zajętych tkanek i ich włóknienia. Przykładem jest zanik błony śluzowej w przewlekłym zapaleniu błony śluzowej żołądka lub marskość wątroby w przebiegu przewlekłego wirusowego zapalenia wątroby. 

Co może spowodować stan zapalny w organizmie? 

Przyczynami stanu zapalnego mogą być: 

  • czynniki biologiczne, 
  • czynniki fizyczne, 
  • czynniki chemiczne, 
  • martwica, 
  • reakcje układu odpornościowego. 

Do czynników biologicznych można zaliczyć bakterie, wirusy, grzyby, pasożyty. Czasami źródłem stanu zapalnego są nie tylko same bakterie, a także produkowane przez nie toksyny. Czynniki fizyczne wywołujące reakcję zapalną to przykładowo urazy mechaniczne i promieniowanie jonizujące. Uszkodzenia chemiczne mogą być powodowane przez substancje żrące takie jak kwasy, zasady i niektóre pochodne węglowodorów. W przypadku obecności martwicy komórki odpornościowe starają się odgraniczyć i usunąć tkanki martwicze. Martwica może powstać w przebiegu zmian niedokrwiennych lub niektórych nowotworów. 

Reakcje immunologiczne mogą być skierowane przeciwko czynnikom pochodzącym z zewnątrz lub przeciwko własnym tkankom. Przyczyną reakcji alergicznych lub anafilaktycznych jest nieadekwatnie nasilona reakcja układu immunologiczna w stosunku do nieszkodliwego lub miernie szkodliwego czynnika. W chorobach autoimmunologicznych takich jak łuszczyca czy toczeń układowy dochodzi do zaburzenia regulacji komórek odpornościowych, które następnie atakują zdrowe tkanki organizmu.  

Źródłem reakcji zapalnej mogą być także nowotwory. Komórki nowotworowe mogą być rozpoznane przez układ odpornościowy jako nieprawidłowe, co jest sygnałem do ich usunięcia. Niektóre substancje wydzielane przez komórki nowotworowe mogą być także przyczyną zespołów paraneoplastycznych

Polecane dla Ciebie

Stan zapalny – objawy 

Zgodnie z definicją stan zapalny charakteryzuje się następującymi cechami: wzrost temperatury, zaczerwienienie, obrzęk, ból i upośledzenie funkcji danej tkanki. Wysięk towarzyszący stanowi zapalnemu może mieć różny charakter. Jednym z nich może być wysięk ropny pojawiający się w ropniach czy zanokcicy. Wysięki mogą mieć również charakter krwotoczny, zgorzelinowy, włóknikowy i surowiczy. W zależności od nasilenia stanu zapalnego mogą pojawić się również objawy ogólnoustrojowe takie jak gorączka, dreszcze, osłabienie, bóle lub zawroty głowy, utrata apetytu i bóle mięśniowe. 

Obecność stanu zapalnego można potwierdzić w badaniach krwi. W morfologii można wykazać wzrost (w niektórych przypadkach spadek) liczby białych krwinek, a czasami także wzrost liczby płytek krwi. Często wykorzystywanym wskaźnikiem stanu zapalnego jest stężenie tzw. białka C reaktywnego (CRP).  

Przewlekły stan zapalny często prowadzi do stopniowego uszkodzenia danej tkanki. Przykładowo zmiany zapalne w stawach w przebiegu reumatoidalnego zapalenia stawów są przyczyną dolegliwości bólowych, sztywności i zniekształcenia stawów. Z kolei przewlekłe zapalenie błony śluzowej żołądka powoduje zaburzenia wydzielania soku żołądkowego. 

Stan zapalny – leczenie  

Istnieje wiele substancji pozwalających łagodzić stan zapalny. Szeroko stosowaną grupą leków są niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ). Jednym z najstarszych jest kwas acetylosalicylowy, zwany aspiryną. Do nowszych przedstawicieli tej grupy można zaliczyć substancje takie jak ketoprofen, ibuprofen, naproksen, etofenamat, diklofenak, nimesulid, meloksykam i wiele innych. Leki te, poza działaniem przeciwzapalnym, wykazują także działanie przeciwbólowe i przeciwgorączkowe.

Warto pamiętać, że popularny paracetamol, który również często zaliczany jest do tej grupy, nie ma działania przeciwzapalnego, a jedynie przeciwbólowe i przeciwgorączkowe.

Leki przeciwzapalne do stosowania doustnego takie jak ibuprofen są dostępne w formach kapsułek, tabletek, proszków do sporządzania roztworów, aerozoli, kropli do podawania dzieciom. Inne preparaty takie jak diklofenak, ketoprofen czy etofenamat są dostępne w formie żeli, maści i plastrów do stosowania na skórę

Niesteroidowe leki przeciwzapalne są szeroko dostępne bez recepty. Jest to udogodnienie, które sprawia, że są one bardzo często nadużywane. Warto pamiętać, że każdy lek ma działania niepożądane. W przypadku NLPZ jednym z głównych jest uszkodzenie błony śluzowej przewodu pokarmowego prowadzące do groźnych owrzodzeń żołądka. Pewna podgrupa NLPZ, tzw. koksybów, jest pozbawiona tego działania, ale sprzyja incydentom zakrzepowym. 

Inną szeroko stosowaną grupą leków przeciwzapalnych są glikokortykosteroidy, zwane potocznie sterydami. Ich działanie przeciwzapalne jest wykorzystywane m.in. w chorobach autoimmunologicznych, układowych chorobach zapalnych, chorobach alergicznych, a także w leczeniu miejscowych stanów zapalnych skóry, oczu, uszu, błon śluzowych. Leki sterydowe są dostępne na receptę. Do przykładowych substancji należą hydrokortyzon, prednizon, deksametazon. Sterydy również są dostępne w rozmaitych formach, doustnej, dożylnej, wziewnej, do stosowania miejscowego. 

Istnieje wiele roślin, którym przypisuje się działanie przeciwzapalne. Kora wierzby białej jest naturalnym źródłem kwasu salicylowego, którego pochodną jest aspiryna. Do innych ziół stosowanych na stany zapalne należą m.in. szałwia lekarska, mniszek lekarski, hakorośl rozesłana (czarci pazur) oraz imbir lekarski. Preparaty roślinne są dostępne w aptekach w formie suszu, drażetek, ekstraktów alkoholowych, syropów, żeli, maści i wielu innych.

Do naturalnych metod leczenia stanu zapalnego można zaliczyć niektóre zabiegi fizykalne. Zimne okłady stosowane na zmiany zapalne np. stawów nie tylko zmniejszają dolegliwości bólowe, ale często redukują także odczyn zapalny. Metody fizykalne takie jak termoterapia, masaże czy kinezyterapia są bardzo istotnym elementem leczenia przewlekłych chorób zapalnych układu ruchu. 

  1. W. Domagała, M. Chosia, E. Urasińska, Podstawy patologii., Warszawa, 2010.
  2. V. Kumar, R. S. Cortan, S. L. Robbins, Patologia, Wrocław, 2005.
  3. R. Korbut (red.), Farmakologia, Warszawa 2017.
  4. J. Baraniak, M. Kania, Wybrane surowce zielarskie o działaniu przeciwbólowym, przeciwzapalnym i przeciwreumatycznym, „Postępy Fitoterapii”, nr 94-99 (2) 2011. 
  5. J. Helbin, E. Kolarzyk, Czynniki fizykalne wykorzystywane w metodach lecznictwa uzdrowiskowego, „Problemy Higieny i Epidemiologii”, nr 166-171 (87) 2006. 
  6. R. Maleszka, Praktyczne zastosowanie leków ziołowych w dermatologii, „Postępy Fitoterapii”, nr 53-63 (3–4) 2002. 

Twoje sugestie

Dokładamy wszelkich starań, aby podane zdjęcie i opis oferowanych produktów były aktualne, w pełni prawidłowe oraz kompletne. Jeśli widzisz błąd, poinformuj nas o tym.

Zgłoś uwagi Ikona

Polecane artykuły

  • Leki przeciwwirusowe na grypę. Czym jest amantadyna, rymantadyna, oseltamiwir i zanamiwir?

    Najsilniejszymi lekami przeciwwirusowymi na grypę są amantadyna, rymantadyna (leki starej generacji), oseltamiwir i zanamiwir (leki nowej generacji). Stosowane są jedynie na wskazanie lekarza, który tylko w uzasadnionych przypadkach wdroży leczenie tymi substancjami. Mają one charakter wirusostatyczny, a leczenie z ich udziałem trwa najczęściej 5. dni. Jakie są przeciwwskazania do stosowania leków przeciwwirusowych, jaki jest ich mechanizm działania oraz kiedy leki na grypę są skuteczne? Odpowiedzi na te pytania znajdują się w niniejszym artykule.

  • Etenzamid – składnik leków przeciwbólowych i przeciwzapalnych. Właściwości, przeciwwskazania

    Etenzamid, czyli salicylan, to składnik, który często jest łączony z kwasem acetylosalicylowym i kofeiną. Komplet tych związków sprawia, że ich skuteczność przeciwbólowa lub przeciwzapalna jest bardzo wysoka. Zazwyczaj preparaty z tym składnikiem zalecane są w bólach głowy, bólach mięśniowo-szkieletowych, a także bólach o umiarkowanym nasileniu o podłożu zapalnym. Czy u dzieci można stosować etenzamid, jaka jest bezpieczna, maksymalna dawka dzienna tej substancji dla osoby dorosłej i jaki jest mechanizm działania etenzamidu? Odpowiedzi na te pytania znajdują się w niniejszym artykule.

  • Izotretynoina – działanie, dawkowanie, skutki oboczne, zasady terapii

    W ostatnich latach bardzo popularne stało się leczenie trądziku izotretynoiną. Pomimo wielu skutków ubocznych, z jakimi wiąże się ta terapia, decydują się na nią nawet te osoby, u których trądzik nie jest wyjątkowo nasilony. Czym jest izotretynoina, dlaczego kobiety w ciąży nie mogą jej stosować oraz jak wylicza się dawkę skumulowaną?

  • Dlaczego profilaktyczne picie płynu Lugola jest niebezpieczne dla zdrowia?

    W ostatnich dniach bardzo wzrosło zainteresowanie płynem Lugola. Niektórzy próbują stosować go profilaktycznie, a nie na skutek wyraźnych wskazań zdrowotnych. Wprawdzie płyn Lugola wykazuje działanie antyseptyczne, a znajdujący się w nim jod wpływa korzystnie na pracę tarczycy, tak zażywanie go na „ własną rękę" może mieć bardzo negatywne, a wręcz tragiczne w skutkach konsekwencje. Dlaczego nie powinniśmy stosować płynu Lugola bez wyraźnych wskazań lekarskich i czym jest trądzik jodowy? 

  • Chlorheksydyna – w czym wystepuje? Leki z nią w składzie

    Chlorheksydyna to jeden ze środków najpowszechniej stosowanych do celów antyseptyki. Warto wiedzieć w jakich produktach występuje oraz jakie są przeciwwskazania do jego użycia. 

  • Jak działa mentol? W jakich produktach można go znaleźć?

    Mentol, który kojarzymy ze świeżym zapachem i odświeżającym smakiem, wykazuje wiele właściwości leczniczych. Z tego względu znajdziemy go nie tylko w kosmetykach czy popularnych produktach spożywczych, ale także i farmaceutykach. Jakie zatem dokładnie działanie wykazuje mentol? Czy może być szkodliwy? Kto powinien ograniczyć jego stosowanie?

  • Co stosować na oparzenia?

    Niewielkie i stosunkowo niegroźne oparzenia objawiają się zaczerwienioną skórą, bólem, obrzękiem lub pęcherzami. Możemy je samodzielnie wyleczyć przy zastosowaniu odpowiednich środków. Jakie zatem preparaty na oparzenia warto mieć w domowej apteczce? Podpowiadamy.

  • Jodek potasu – działanie, dawkowanie, profilaktyka. Kiedy i dlaczego należy go użyć?

    Określoną dla danej grupy wiekowej ilość jodku potasu należy przyjąć w jednorazowej dawce dobowej, która umożliwi wysycenie tarczycy i jej ochronę przed radioaktywnym jodem.  Przyjęcie odpowiedniej ilości jodku potasu chroni przed narażeniem popromiennym przez maksymalnie 24 godziny od przyjęcia dawki wysycającej. Czy profilaktyczne zażywanie jodku potasu jest wskazane i bezpieczne?

Porozmawiaj z farmaceutą
Infolinia: 800 110 110

Zadzwoń do nas jeśli potrzebujesz porady farmaceuty.
Jesteśmy dla Ciebie czynni całą dobę, 7 dni w tygodniu, bezpłatnie.

Pobierz aplikację mobilną Pobierz aplikację mobilną Doz.pl

Ikona przypomnienie o zażyciu leku.
Zdarza Ci się ominąć dawkę leku?

Zainstaluj aplikację. Stwórz apteczkę. Przypomnimy Ci kiedy wziąć lek.

Dostępna w Aplikacja google play Aplikacja appstore
Dlaczego DOZ.pl
Niższe koszta leczenia

Darmowa dostawa do Apteki
Bezpłatna Infolinia dla Pacjentów.

ikona niższe koszty leczenia
Bezpieczeństwo

Weryfikacja interakcji leków.
Encyklopedia leków i ziół

Ikona encklopedia leków i ziół
Wsparcie w leczeniu

Porady na czacie z Farmaceutą.
E-wizyta z lekarzem specjalistą.

Ikona porady na czacie z farmaceutą
Newsletter

Bądź na bieżąco z DOZ.pl

Ważne: Użytkowanie Witryny oznacza zgodę na wykorzystywanie plików cookie. Szczegółowe informacje w Regulaminie.

Zamnij