Elektrolity – jaką rolę pełnią w organizmie i jak objawia się ich niedobór?

O elektrolitach słyszał prawie każdy, natomiast nie każdy zdaje sobie sprawę, jak ważną rolę pełnią w naszym organizmie. Bez nich nie byłoby możliwe prawidłowe funkcjonowanie, ich obecność jest wręcz niezbędna do życia. Dlatego też istotne jest niedopuszczanie do ich niedoboru. Kiedy wiadomo, że mamy niedobór elektrolitów? Jak uzupełniać ich poziom w organizmie?

1. Elektrolity – co to jest i jaką rolę pełnią w organizmie?
2. Niedobór elektrolitów – najczęstsze przyczyny
3. Objawy niedoboru elektrolitów
4. Kiedy uzupełniać poziom elektrolitów?
5. Kiedy warto podać elektrolity dla dzieci?
6. Kiedy wykonać badanie poziomu elektrolitów?
7. Czy można przedawkować elektrolity?
8. Stosowanie elektrolitów dla seniorów – najczęściej zadawane pytania

Dzięki temu artykułowi dowiesz się:

• jaką rolę w organizmie pełnią elektrolity,
• jak objawia się niedobór elektrolitów,
• kiedy wybrać preparat z elektrolitami w saszetkach, a kiedy tabletki musujące.

Dzięki temu artykułowi, zrozumiesz że odpowiednio zbilansowany poziom elektrolitów jest niezbędny dla prawidłowej pracy serca, mięśni i układu nerwowego. W artykule wyjaśniamy, jakie funkcje pełnią najważniejsze elektrolity oraz jakie objawy mogą świadczyć o ich niedoborze. Dowiesz się również, kiedy organizm jest szczególnie narażony na utratę elektrolitów i jak skutecznie uzupełniać ich poziom, aby uniknąć odwodnienia i groźnych konsekwencji zdrowotnych.

Elektrolity – co to jest i jaką rolę pełnią w organizmie?

Elektrolity to substancje, które w roztworach wodnych występują w postaci jonów o dodatnim lub ujemnym ładunku elektrycznym. W organizmie uczestniczą m.in. w regulacji gospodarki wodno-elektrolitowej i kwasowo-zasadowej oraz w prawidłowym funkcjonowaniu mięśni i układu nerwowego. Mówiąc o elektrolitach w organizmie, skupiamy się wokół jonów:

• sodu,
• potasu,
• wapnia,
• magnezu,
• chlorkowych,
• fosforanowych.

Od ich obecności w ustroju zależy gospodarka wodno-elektrolitowa, której stan równowagi zapewnia prawidłowe funkcjonowanie organizmu.

Sód

Sód stanowi podstawowy składnik osocza. Odpowiada za:

• ciśnienie tętnicze krwi,
• objętość płynów krążących w organizmie,
• wymianę wody pomiędzy komórkami a środowiskiem zewnętrznym (utrzymywanie równowagi osmotycznej).

Razem z potasem odpowiedzialny jest za prawidłowe przewodzenie impulsów nerwowych i gospodarkę kwasowo-zasadową.

Potas

Potas jest głównym kationem wewnątrzkomórkowym i odgrywa istotną rolę w utrzymaniu potencjału błonowego komórek. Wspólnie z sodem uczestniczy w przewodzeniu impulsów nerwowych i prawidłowej pracy mięśni, w tym mięśnia sercowego. Odpowiednie stężenie potasu jest niezbędne dla zachowania równowagi elektrolitowej organizmu. 

Wapń

1. Wapń jest głównym składnikiem budującym kości oraz zęby, a także odpowiada za bardzo ważny proces jakim jest krzepnięcie krwi.
2. Razem z sodem i potasem bierze udział w przewodzeniu impulsów nerwowych oraz w skurczu mięśni.

Hormony te wpływają m.in. na gospodarkę wapniową w nerkach, wchłanianie wapnia w jelitach i metabolizm tkanki kostnej. Kalcytonina, wydzielana przez komórki tarczycy, również uczestniczy w regulacji gospodarki wapniowej, jednak jej znaczenie w utrzymywaniu prawidłowego stężenia wapnia u dorosłych jest ograniczone.

Magnez 

Magnez uczestniczy w licznych reakcjach enzymatycznych, syntezie białek i metabolizmie energetycznym. Jest również niezbędny dla prawidłowego funkcjonowania układu nerwowego i mięśni oraz wpływa na utrzymanie zdrowych kości.

Jony chlorkowe i fosforanowe

Jony chlorkowe i fosforanowe to podstawowe jony o ujemnym ładunku elektrycznym, które uczestniczą w regulowaniu gospodarki wodno-elektrolitowej oraz utrzymaniu równowagi kwasowo-zasadowej.

Niedobór elektrolitów – najczęstsze przyczyny

Nadmierna utrata elektrolitów i wody z organizmu jest bardzo niebezpieczna, zwłaszcza dla osób starszych, dzieci oraz chorych. W skrajnych przypadkach może nawet dojść do poważnego zagrożenia zdrowia i życia. Sytuacje, którym towarzyszy ryzyko wystąpienia niedoborów elektrolitów to:

• intensywny wysiłek fizyczny,
• amatorskie lub zawodowe uprawianie sportu (treningi),
• biegunka lub wymioty,
• spożywanie alkoholu dzień wcześniej, 
• dostarczanie zbyt małej ilości płynów, 
• restrykcyjne diety,
• niektóre leki, w tym zwłaszcza moczopędne i przeczyszczające,
• infekcje z towarzyszącą im wysoką gorączką. 

Objawy niedoboru elektrolitów

Niedoborom elektrolitów bardzo często towarzyszy odwodnienie, które nie zawsze jednak daje o sobie znać od razu. Niepokojącymi objawami, świadczącymi o już istniejącym lekkim odwodnieniu organizmu jest wystąpienie silnego pragnienia oraz pojawienie się suchości ust.

Objawy zaburzeń elektrolitowych zależą od rodzaju zaburzenia, jego nasilenia i tempa rozwoju. Mogą obejmować:

• osłabienie,
• zmęczenie,
• nudności,
• skurcze lub drżenia mięśni,

a w cięższych przypadkach także:

• zaburzenia rytmu serca,
• splątanie,
• drgawki.

Objawy te są niespecyficzne i nie pozwalają samodzielnie rozpoznać niedoboru elektrolitów. 

Badanie elektrolitów polega na pobraniu próbki krwi, a następnie oznaczeniu stężenia poszczególnych jonów. Otrzymane wyniki u osoby dorosłej powinny mieścić się w podanych normach:

• sód – 136-148 mmol/l,
• potas – 3,6-5,0 mmol/l,
• wapń – 2,25-2,70 mmol/l,
• magnez – 0,7-1,1 mmol/l,
• chlorki – 98-110 mmol/l,
• fosforany – 0,9-1,60 mmol/l.

Wartości te mogą nieznacznie różnić się w zależności od laboratorium. Wszystkie odchylenia od norm powinny być skonsultowane z lekarzem. 

Kiedy uzupełniać poziom elektrolitów?

Spadek stężenia elektrolitów w organizmie przyczynia się do zaburzenia pracy układu nerwowego i krążenia. Zbagatelizowanie pierwszych objawów może skutkować:

• omdleniami,
• zaburzeniami pracy serca,
• konwulsjami,
• a nawet prowadzić do odwodnienia organizmu, co jest stanem zagrażającym zdrowiu i życiu. 

Elektrolity występują w postaci gotowych płynnych preparatów, tabletek musujących lub saszetek do samodzielnego rozpuszczenia w wodzie, dzięki czemu można z nich skorzystać w każdych warunkach. W skład doustnych płynów nawadniających wchodzi glukoza oraz elektrolity. 

U osób z cukrzycą w przypadku biegunki lub wymiotów należy zwrócić szczególną uwagę na odpowiednie nawodnienie i kontrolę glikemii. Nie należy rezygnować z prawidłowego nawadniania z obawy przed przejściowym wzrostem stężenia glukozy, a w razie wątpliwości warto skonsultować wybór preparatu z lekarzem lub farmaceutą. Preparaty mają przeróżne smaki – pomarańczowy, cytrynowy, truskawkowy, jabłkowy, bananowy i inne.

Elektrolity na odwodnienie i podczas upałów

Podczas upałów należy szczególnie zadbać o odpowiednie nawodnienie organizmu. Na skutek wysokich temperatur, organizm nadmiernie poci się i tym samym traci dużo wody wraz z zawartymi w niej elektrolitami. W łatwy sposób może dojść zaburzeń gospodarki wodno-elektrolitowej, czego sygnałem będzie chociażby:

• zmiana ciśnienia krwi,
• zaburzenia pracy serca,
• drżenia mięśni,
• zawroty głowy,
• omdlenia. 

Prawidłowy poziom elektrolitów zapewni również odpowiednio skomponowana dieta. Warto zadbać, aby w czasie upałów w naszym menu znalazła się duża ilość świeżych warzyw i owoców. 

Elektrolity na kaca

Elektrolity nie raz postawiły na nogi kogoś, kto męczył się z uciążliwymi objawami syndromu dnia następnego. Następstwem spożywania alkoholu jest nadmierna diureza, co prowadzi do utraty wody, a wraz z nią cennych dla organizmu elektrolitów. Dlatego też na kaca warto sięgnąć po gotowe preparaty nawadniające, które nie tylko uzupełnią poziom płynów i elektrolitów, ale również dzięki zawartości glukozy czy witaminy C, pomogą pozbyć się z organizmu toksyn powstałych na skutek przemiany alkoholu etylowego, przyśpieszając regeneracje organizmu. 

Elektrolity dla sportowców 

Niezależnie od tego, czy sport uprawiany jest amatorsko czy zawodowo, w każdym przypadku należy zadbać o odpowiednią dietę pozwalającą utrzymać prawidłowy poziomu elektrolitów – podczas wysiłku fizycznego dochodzi do nadmiernego pocenia i utraty wody wraz z niezbędnymi elektrolitami. Aby sport był bezpieczny, należy zadbać o prawidłowe funkcjonowanie układu mięśniowego i nerwowego, a tym samym o właściwą ilość istotnych dla nich jonów – potas, sód i magnez. 

Podczas treningu należy mieć pod ręką wodę mineralną, jednak bywa i tak, że jony w niej zawarte to zdecydowanie za mało. Wtedy należy sięgnąć po preparaty nawadniające w postaci gotowych napojów lub tabletek musujących do samodzielnego rozpuszczenia w wodzie. 

Elektrolity przy wymiotach i biegunce 

Preparaty elektrolitowe najlepiej rozpuścić w chłodnej wodzie (zimne napoje zmniejszają odruch wymiotny, ponieważ spowalniają skurcze żołądka, niektórzy polecają również ssanie kostki lodu) i przyjmować regularnie, małymi porcjami. Jeżeli chory nie jest w stanie przyjąć płynów w formie doustnej, jest odwodniony, a wymioty bądź biegunka nie ustają, należy niezwłocznie zgłosić się do lekarza. Konieczne może okazać się dożylne podanie płynu wieloelektrolitowego (PWE).

Kiedy warto podać elektrolity dla dzieci?

Elektrolity dla dzieci warto podawać przede wszystkim w przypadku biegunki i wymiotów, które mogą prowadzić do odwodnienia oraz utraty sodu, potasu i innych składników mineralnych. W takich sytuacjach zaleca się stosowanie doustnych płynów nawadniających, dostępnych w aptekach, których skład umożliwia skuteczne uzupełnianie wody i elektrolitów.

Kiedy wykonać badanie poziomu elektrolitów?

Badanie poziomu elektrolitów we krwi, obejmujące najczęściej stężenie sodu i potasu, wykonuje się w przypadku podejrzenia zaburzeń gospodarki wodno-elektrolitowej. Wskazaniem mogą być m.in.:

• nasilone lub przedłużające się wymioty i biegunka,
• znaczne odwodnienie,
• choroby nerek,
• stosowanie niektórych leków, np. moczopędnych.

Badanie może być również zalecone w przypadku zaburzeń rytmu serca, osłabienia mięśni lub zaburzeń świadomości. O jego wykonaniu decyduje lekarz na podstawie objawów, wywiadu i stanu pacjenta.

Czy można przedawkować elektrolity?

Tak, nadmierna podaż elektrolitów może prowadzić do zaburzeń gospodarki wodno-elektrolitowej, w tym do zbyt wysokiego stężenia sodu lub potasu we krwi.

Dlatego preparaty elektrolitowe należy stosować zgodnie z zaleceniami producenta, a w przypadku chorób przewlekłych skonsultować ich przyjmowanie z lekarzem bądź farmaceutą.

Stosowanie elektrolitów dla seniorów – najczęściej zadawane pytania

Czy elektrolity można pić codziennie?

Elektrolity można przyjmować codziennie, jeśli istnieje uzasadniona potrzeba ich uzupełniania, jednak u większości zdrowych osób stosujących zbilansowaną dietę nie ma konieczności regularnej suplementacji. W typowych warunkach wystarczające jest odpowiednie nawodnienie wodą i dostarczanie składników mineralnych wraz z dietą. Preparaty elektrolitowe mogą być przydatne m.in. podczas intensywnego wysiłku fizycznego, upałów lub w przebiegu biegunki i wymiotów.

Jak szybko uzupełnić elektrolity po biegunce, wymiotach lub intensywnym wysiłku?

Sposób uzupełniania elektrolitów zależy od przyczyny i stopnia ich utraty. W przypadku biegunki i wymiotów najlepiej stosować doustne płyny nawadniające dostępne w aptekach, które zawierają odpowiednie proporcje wody, glukozy i elektrolitów. Należy podawać je często, małymi porcjami. Po intensywnym wysiłku fizycznym zwykle wystarcza uzupełnienie płynów, a przy dużej utracie potu pomocne mogą być napoje zawierające elektrolity, szczególnie sód. W przypadku nasilonego odwodnienia, zaburzeń świadomości lub niemożności przyjmowania płynów konieczna jest pilna pomoc medyczna.

Czy sama woda wystarczy do nawodnienia organizmu?

W większości codziennych sytuacji sama woda wystarcza do prawidłowego nawodnienia organizmu, szczególnie gdy dieta dostarcza odpowiednich ilości składników mineralnych. Dodatkowe uzupełnianie elektrolitów może być potrzebne podczas długotrwałego, intensywnego wysiłku fizycznego, obfitego pocenia się, a także w przypadku biegunki i wymiotów.

Jak odróżnić niedobór elektrolitów od zwykłego zmęczenia?

Niedobory elektrolitów mogą objawiać się osłabieniem, zmęczeniem, bólami głowy, skurczami mięśni, nudnościami lub zaburzeniami rytmu serca. Objawy te są jednak niespecyficzne i mogą występować również w przebiegu odwodnienia, infekcji, niedokrwistości czy innych chorób. Na podstawie samopoczucia nie można więc jednoznacznie rozpoznać zaburzeń elektrolitowych.

Czy elektrolity w tabletkach, proszku i płynie działają tak samo?

Skuteczność preparatów elektrolitowych zależy przede wszystkim od ich składu, stężenia składników mineralnych i sposobu zastosowania, a nie wyłącznie od postaci produktu. W przypadku biegunki i wymiotów należy wybierać doustne płyny nawadniające o odpowiednim składzie, a nie dowolne suplementy elektrolitowe, ponieważ nie wszystkie preparaty zapewniają optymalne proporcje składników niezbędnych do nawodnienia.