Co to jest cholekalcyferol – czyli jak powstaje witamina D w kapsułkach?

Cholekalcyferol to witamina D3, czyli jedna z najczęściej stosowanych form witaminy D. Znajdziemy ją w wielu suplementach diety i produktach leczniczych, jednak sama nazwa substancji nie wskazuje, z jakiego źródła została pozyskana. W zależności od zastosowanego surowca i technologii produkcji cholekalcyferol może mieć bowiem różne pochodzenie. Może być wytwarzany z surowców pochodzenia zwierzęcego, ale istnieją również sposoby otrzymywania witaminy D3 odpowiednie dla osób na diecie wegańskiej.

1. Co to jest cholekalcyferol?
2. Cholekalcyferol, kolekalcyferol, kalcyferol i witamina D3 – czy to to samo?
3. Ergokalcyferol a cholekalcyferol – czym różni się witamina D2 od D3?
4. Jak powstaje witamina D3 w organizmie i w kapsułkach?
5. Cholekalcyferol z lanoliny – czy witamina D w kapsułkach jest naturalna?
6. Właściwości cholekalcyferolu i jego działanie w organizmie
7. Kiedy stosować cholekalcyferol i kiedy zbadać poziom witaminy D?
8. Jak dawkować cholekalcyferol i jak czytać IU oraz µg?
9. Cholekalcyferol – przeciwwskazania, działania niepożądane i ryzyko przedawkowania
10. Cholekalcyferol – najczęściej zadawane pytania

Z tego artykułu dowiesz się:

• co to jest cholekalcyferol i czy jest tym samym co witamina D3;
• czym różnią się witamina D2 i D3 oraz skąd pochodzi cholekalcyferol w kapsułkach;
• kiedy stosować cholekalcyferol, jak dawkować witaminę D i kiedy oznaczyć poziom 25(OH)D;
• jakie są przeciwwskazania, działania niepożądane i ryzyko przedawkowania witaminy D.

Dzięki temu artykułowi zrozumiesz różnice między cholekalcyferolem a ergokalcyferolem, czyli witaminą D2. Poznasz także funkcje i działanie witaminy D w organizmie oraz zasady jej bezpiecznego dawkowania.

Co to jest cholekalcyferol?

Cholekalcyferol, określany również jako witamina D3, jest jedną z głównych form witaminy D. To związek o budowie zbliżonej do steroidów, ale wyróżnia się charakterystycznym rozszczepieniem jednego z pierścieni w strukturze cząsteczki. W organizmie powstaje przede wszystkim w skórze pod wpływem promieniowania UVB, ale może być także dostarczany wraz z dietą lub w postaci preparatów zawierających witaminę D3.

Sam cholekalcyferol nie jest jeszcze aktywną hormonalnie postacią witaminy D – po dostaniu się do organizmu podlega kolejnym przemianom metabolicznym. Po wchłonięciu cholekalcyferol jest transportowany do wątroby, gdzie zostaje przekształcony do 25-hydroksywitaminy D, czyli 25(OH)D, tj. kalcydiolu. Jest to podstawowa forma witaminy D oznaczana we krwi w celu oceny jej stężenia w organizmie. Następnie część kalcydiolu ulega dalszej przemianie do 1,25-dihydroksywitaminy D, czyli kalcytriolu, który jest aktywną hormonalnie postacią witaminy D.

Pod względem chemicznym cholekalcyferol jest związkiem rozpuszczalnym w tłuszczach. Jego cząsteczka może powstawać w organizmie człowieka z 7-dehydrocholesterolu – związku obecnego w skórze, który pod wpływem promieniowania UVB ulega przemianom prowadzącym do powstania witaminy D3.

Cholekalcyferol, kolekalcyferol, kalcyferol i witamina D3 – czy to to samo?

Cholekalcyferol i kolekalcyferol to dwie nazwy witaminy D3. Różnica wynika przede wszystkim z odmiennego zapisu nazwy, a w piśmiennictwie medycznym i farmaceutycznym można spotkać obie formy. Cholekalcyferol jest również określany jako witamina D3 lub kalciol. Nie należy natomiast utożsamiać cholekalcyferolu z kalcyferolem. Kalcyferol to szersze określenie odnoszące się do związków z grupy witaminy D, do której należą m.in. cholekalcyferol (witamina D3) oraz ergokalcyferol (witamina D2). Z tego względu kalcyferol nie jest dokładnym synonimem witaminy D3.

W praktyce, jeśli na opakowaniu preparatu znajduje się informacja „cholekalcyferol” lub „witamina D3”, chodzi o tę samą substancję czynną. Warto jednak pamiętać, że cholekalcyferol jest formą witaminy D, która ulega w organizmie przemianom metabolicznym – przede wszystkim do 25(OH)D, tj. kalcydiolu, a następnie do aktywnego hormonalnie kalcytriolu.

Ergokalcyferol a cholekalcyferol – czym różni się witamina D2 od D3?

Ergokalcyferol (witamina D2) i cholekalcyferol (witamina D3) należą do grupy witaminy D i pełnią podobną funkcję w organizmie. Różnią się jednak budową chemiczną i pochodzeniem. Witamina D2 powstaje przede wszystkim w organizmach grzybów i drożdży z ergosterolu pod wpływem promieniowania UV, natomiast witamina D3 może być syntetyzowana w skórze człowieka z 7-dehydrocholesterolu pod wpływem promieniowania UVB. Cholekalcyferol jest również obecny w produktach pochodzenia zwierzęcego i wykorzystywany do produkcji wielu preparatów witaminy D.

Po spożyciu zarówno witamina D2, jak i D3 wymagają przekształcenia w organizmie do aktywnych metabolitów. W wątrobie powstaje 25-hydroksywitamina D, czyli 25(OH)D, a następnie w nerkach 1,25-dihydroksywitamina D, czyli kalcytriol. Obie formy mogą zatem przyczyniać się do utrzymania prawidłowej gospodarki wapniowo-fosforanowej i funkcjonowania organizmu.

Różnica między tymi związkami ma jednak znaczenie dla skuteczności podnoszenia stężenia 25(OH)D we krwi. W metaanalizie Tripkovic i wsp., obejmującej 50 badań randomizowanych, wykazano większy wzrost stężenia 25(OH)D po suplementacji witaminą D3 niż po witaminie D2. Autorzy zaznaczyli jednak, że znaczenie mogą mieć również dawka, częstotliwość podawania preparatu oraz wyjściowe stężenie witaminy D.

W praktyce oznacza to, że obie formy mogą być źródłem witaminy D, jednak to właśnie cholekalcyferol jest bardzo często wykorzystywany w preparatach przeznaczonych do suplementacji i uzupełniania niedoboru.

Jak powstaje witamina D3 w organizmie i w kapsułkach?

Witamina D3, czyli cholekalcyferol, może powstawać w organizmie człowieka pod wpływem promieniowania UVB. Proces rozpoczyna się w skórze, w której znajduje się 7-dehydrocholesterol określany również jako prowitamina D3. Pod wpływem promieniowania UVB o długości fali około 290–315 nm dochodzi do jego przekształcenia w prewitaminę D3, która następnie przekształca się w cholekalcyferol. Powstały w skórze cholekalcyferol nie jest jeszcze aktywną hormonalnie postacią witaminy D. Trafia do krwi i jest transportowany do wątroby, gdzie ulega przekształceniu do 25-hydroksywitaminy D. Następnie w nerkach powstaje 1,25-dihydroksywitamina D, czyli kalcytriol będący aktywną hormonalnie postacią witaminy D.

Podobny mechanizm wykorzystuje się podczas przemysłowej produkcji witaminy D3 przeznaczonej do preparatów farmaceutycznych – leków i suplementów.

Otrzymana witamina D3 jest oczyszczana i poddawana odpowiedniej standaryzacji przed wykorzystaniem w produkcji preparatów aptecznych.

Cholekalcyferol wytworzony w procesie przemysłowym i cholekalcyferol syntetyzowany w ludzkiej skórze są pod względem chemicznym tym samym związkiem. Różnica dotyczy przede wszystkim źródła surowca i sposobu jego otrzymywania. Z tego względu informacja, że preparat zawiera witaminę D3 z lanoliny, odnosi się do pochodzenia surowca wykorzystanego do jej produkcji, a nie do odmiennej postaci witaminy D3.

Cholekalcyferol z lanoliny – czy witamina D w kapsułkach jest naturalna?

Lanolina jest naturalną substancją pochodzenia zwierzęcego pozyskiwaną z wełny owczej. Zawiera związki sterolowe, w tym cholesterol, z którego w procesie przemysłowym można otrzymać 7-dehydrocholesterol (prekursor cholekalcyferolu). Związek ten poddaje się działaniu promieniowania UV, aby uzyskać prewitaminę D3, która w dalszym etapie przekształca się w cholekalcyferol. Cholekalcyferol z lanoliny jest więc otrzymywany z surowca pochodzenia zwierzęcego, ale sama cząsteczka witaminy D3 powstała w tym procesie jest chemicznie identyczna z cholekalcyferolem, który organizm człowieka wytwarza w skórze pod wpływem promieniowania UVB. Określenie „witamina D3 z lanoliny” odnosi się zatem do źródła surowca wykorzystanego do produkcji, a nie do innego rodzaju witaminy D3.

Czy taką witaminę D3 można określić jako „naturalną”? Odpowiedź zależy od przyjętej definicji. Jeżeli „naturalna” oznacza pochodzenie surowca, cholekalcyferol z lanoliny ma źródło naturalne, ale jest otrzymywany w procesie przemysłowym. Z tego powodu precyzyjniej jest mówić o witaminie D3 otrzymywanej z surowca pochodzenia naturalnego niż o „naturalnej witaminie D” w znaczeniu produktu nieprzetworzonego.

Dla osób, które nie stosują produktów pochodzenia zwierzęcego, istotną alternatywą są preparaty zawierające cholekalcyferol otrzymywany z porostów. W tym przypadku również otrzymuje się tę samą witaminę D3, ale źródło surowca jest inne. Należy jednak sprawdzić oznaczenie całego produktu, ponieważ samo wykorzystanie D3 z porostów nie musi oznaczać że wszystkie pozostałe składniki kapsułki są odpowiednie dla wegan i wegetarian.

Właściwości cholekalcyferolu i jego działanie w organizmie

Cholekalcyferol, czyli witamina D3, po przekształceniu w organizmie do aktywnych metabolitów uczestniczy w wielu procesach fizjologicznych. Najważniejsze znaczenie ma jego udział w regulacji gospodarki wapniowo-fosforanowej. Aktywna postać witaminy D zwiększa wchłanianie wapnia i fosforu w jelitach oraz pomaga utrzymać prawidłowe stężenie tych pierwiastków we krwi. Dzięki temu witamina D odgrywa istotną rolę w prawidłowej mineralizacji kości oraz zębów.

Witamina D jest również niezbędna do prawidłowego funkcjonowania mięśni. Jej receptory znajdują się w wielu tkankach, w tym w komórkach mięśniowych. Odpowiednie zaopatrzenie organizmu w witaminę D jest związane z prawidłową funkcją mięśni. Nie oznacza to jednak, że suplementacja wysokimi dawkami witaminy D poprawia sprawność mięśni u każdej zdrowej osoby – korzyści z uzupełniania witaminy D są szczególnie istotne w przypadku jej niedoboru.

Cholekalcyferol wspiera prawidłowe funkcjonowanie układu odpornościowego. Komórki układu immunologicznego mają receptory dla aktywnej postaci witaminy D i mogą brać udział w jej metabolizmie. Witamina D wpływa na funkcjonowanie zarówno wrodzonej, jak i nabytej odpowiedzi immunologicznej. Nie należy jednak utożsamiać tej fizjologicznej roli z działaniem leczniczym, ponieważ wyniki badań dotyczących suplementacji witaminy D w zapobieganiu poszczególnym infekcjom są niejednoznaczne.

Witamina D uczestniczy również w regulacji procesów zachodzących w wielu innych tkankach. Działanie to wiąże się m.in. z aktywnością receptora witaminy D (VDR). Z tego względu prowadzone są badania nad jej znaczeniem dla różnych aspektów zdrowia.

Kiedy stosować cholekalcyferol i kiedy zbadać poziom witaminy D?

Wskazania do stosowania cholekalcyferolu to przede wszystkim zapobieganie niedoborowi witaminy D oraz leczenie już stwierdzonego niedoboru. Zgodnie z aktualizacją zaleceń dotyczących profilaktyki i leczenia niedoboru witaminy D w Polsce z 2023 roku dawkę profilaktyczną należy dobierać indywidualnie, uwzględniając m.in. wiek, masę ciała, dietę i ekspozycję na światło słoneczne.

U zdrowych dorosłych (jeśli synteza skórna i podaż witaminy D z diety nie są wystarczające) zalecane jest przyjmowanie cholekalcyferolu zazwyczaj w dawce 1000–2000 IU na dobę.

Większe ryzyko niedoboru witaminy D występuje m.in. u osób:

• starszych;
• z otyłością;
• które rzadko przebywają na słońcu;
• z zaburzeniami wchłaniania jelitowego;
• z niektórymi chorobami przewlekłymi;
• przyjmujących leki wpływające na metabolizm witaminy D.

Do oceny zaopatrzenia organizmu w witaminę D wykorzystuje się oznaczenie stężenia 25(OH)D, czyli 25-hydroksywitaminy D (kalcydiolu). U zdrowych osób bez czynników ryzyka rutynowe badanie 25(OH)D nie jest konieczne i polskie zalecenia nie rekomendują wykonywania go przesiewowo w całej populacji. Badanie jest natomiast zalecane osobom należącym do grup ryzyka niedoboru oraz w przypadku podejrzenia niedoboru lub konieczności monitorowania jego leczenia.

Według polskich zaleceń stężenie 25(OH)D ≤20 ng/ml (≤50 nmol/l) wskazuje na niedobór witaminy D wymagający leczenia, wartości od 20 do poniżej 30 ng/ml (50–75 nmol/l) określane są jako stężenie suboptymalne, natomiast za zakres optymalny uznaje się 30–50 ng/ml (75–125 nmol/l).

W przypadku potwierdzonego niedoboru dawka lecznicza cholekalcyferolu jest dobierana na podstawie wyniku 25(OH)D, wieku i masy ciała, dlatego nie należy samodzielnie stosować wysokich dawek witaminy D wyłącznie na podstawie wyniku badania. Jeżeli niedobór został potwierdzony i rozpoczęto leczenie cholekalcyferolem, kontrolne oznaczenie 25(OH)D zaleca się po około 1–3 miesiącach terapii. Po uzyskaniu odpowiedniego stężenia przechodzi się zwykle na dawkę podtrzymującą.

Jak dawkować cholekalcyferol i jak czytać IU oraz µg?

Dawkowanie witaminy D3 zależy przede wszystkim od wieku, masy ciała, sposobu odżywiania, ekspozycji na światło słoneczne oraz indywidualnego ryzyka niedoboru witaminy D. W przypadku zdrowych osób dorosłych, u których synteza skórna witaminy D jest niewystarczająca, polskie zalecenia wskazują najczęściej na suplementację cholekalcyferolem w dawce 1000–2000 IU na dobę. Dawkę należy dostosować m.in. od masy ciała i podaży witaminy D z dietą. U osób po 75. roku życia zalecana dawka profilaktyczna wynosi 2000–4000 IU na dobę.

Inne dawkowanie stosuje się w przypadku potwierdzonego niedoboru witaminy D. Dawka lecznicza może być większa od dawki stosowanej w profilaktyce i powinna zostać dobrana indywidualnie z uwzględnieniem stężenia 25(OH)D, masy ciała oraz czynników mogących wpływać na metabolizm i wchłanianie witaminy D. Nie należy samodzielnie stosować wysokich dawek cholekalcyferolu tylko na podstawie wyniku badania poziomu witaminy D lub informacji znalezionych w internecie.

Warto zwrócić uwagę na łączną dobową ilość witaminy D przyjmowaną ze wszystkich preparatów. Osoba stosująca jednocześnie kilka suplementów, np. preparat witaminy D, multiwitaminę i suplement wapnia z witaminą D, może nieświadomie przyjmować znacznie większą dawkę, niż zakładała. Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) ustalił dla osób dorosłych górny tolerowany poziom spożycia witaminy D na 100 µg, czyli 4000 IU na dobę. Jest to poziom referencyjny dotyczący długotrwałego spożycia, a nie zalecana dawka codziennej suplementacji. W szczególnych sytuacjach klinicznych, np. u osób z otyłością lub podczas leczenia potwierdzonego niedoboru, lekarz może zalecić większe dawki zgodnie z odpowiednimi zaleceniami i pod kontrolą medyczną.

W przypadku osób z otyłością, zaburzeniami wchłaniania, niektórymi chorobami przewlekłymi lub przyjmujących leki wpływające na metabolizm witaminy D zapotrzebowanie może być inne. W takich sytuacjach dawkę należy ustalać indywidualnie, a podczas leczenia niedoboru warto kontrolować stężenie 25(OH)D. Szczególnej ostrożności wymagają również osoby z chorobami nerek i zaburzeniami gospodarki wapniowo-fosforanowej.

Cholekalcyferol – przeciwwskazania, działania niepożądane i ryzyko przedawkowania

Cholekalcyferol jest dobrze tolerowany, jeśli stosuje się go w odpowiedniej dawce. Nie oznacza to jednak, że można przyjmować go bez ograniczeń. Szczególną ostrożność powinny zachować osoby z zaburzeniami gospodarki wapniowo-fosforanowej, chorobami nerek oraz pacjenci przyjmujący niektóre leki. Przed rozpoczęciem suplementacji warto również uwzględnić wszystkie inne stosowane preparaty zawierające witaminę D, aby uniknąć nieświadomego przekroczenia zalecanej dawki dobowej.

Przeciwwskazaniem do stosowania cholekalcyferolu są przede wszystkim hiperkalcemia, czyli podwyższone stężenie wapnia we krwi, oraz hiperwitaminoza D. Ostrożność jest wskazana również u osób:

• z kamicą nerkową;
• z zaburzeniami czynności nerek;
• z niektórymi chorobami przytarczyc;
• z innymi schorzeniami, którym może towarzyszyć zwiększone stężenie wapnia.

W takich sytuacjach przyjmowanie witaminy D powinno być ustalane indywidualnie z lekarzem, a w przypadku stosowania większych dawek może być konieczne kontrolowanie stężenia wapnia i 25(OH)D we krwi.

Do objawów hiperkalcemii można zaliczyć m.in.:

• nudności,
• wymioty,
• brak apetytu,
• osłabienie mięśni,
• zaparcia,
• wzmożone pragnienie,
• częstsze oddawanie moczu.

Przy znacznym i długotrwałym zwiększeniu stężenia wapnia mogą pojawić się kamienie nerkowe, zaburzenia czynności nerek oraz zaburzenia rytmu serca.

Przedawkowanie cholekalcyferolu jest najczęściej związane z przyjmowaniem zbyt wysokich dawek leków lub suplementów diety zawierających witaminę D, a nie z jej naturalną syntezą w skórze pod wpływem promieni słonecznych. Organizm dysponuje mechanizmami ograniczającymi produkcję witaminy D pod wpływem promieniowania UV, dlatego nadmierna ekspozycja na słońce nie prowadzi do zatrucia witaminą D. Nie oznacza to jednak, że nadmierna ekspozycja na promieniowanie UV jest bezpieczna – zwiększa ryzyko uszkodzeń i nowotworów skóry. Ryzyko przedawkowania dotyczy przede wszystkim niekontrolowanej suplementacji wysokimi dawkami oraz jednoczesnego stosowania kilku preparatów zawierających witaminę D, co w efekcie prowadzi do przyjęcia zbyt dużej dawki substancji.

U osób przyjmujących witaminę D z powodu stwierdzonego niedoboru lekarz może zalecić dawki przekraczające standardowe wartości stosowane w profilaktyce. Takie postępowanie powinno jednak odbywać się pod kontrolą medyczną, a dawek leczniczych nie należy przenosić na samodzielną suplementację.

Warto również zwrócić uwagę na możliwe interakcje z lekami. Przykładowo orlistat może zmniejszać wchłanianie witaminy D, glikokortykosteroidy mogą obniżać jej stężenie we krwi, natomiast jednoczesne stosowanie witaminy D z tiazydowymi lekami moczopędnymi może zwiększać ryzyko hiperkalcemii. Z uwagi na możliwe interakcje osoby przyjmujące leki na stałe powinny poinformować lekarza lub farmaceutę o stosowaniu preparatów zawierających cholekalcyferol.

Cholekalcyferol – najczęściej zadawane pytania

Czy cholekalcyferol lepiej przyjmować z posiłkiem zawierającym tłuszcz?

Cholekalcyferol jest witaminą rozpuszczalną w tłuszczach, dlatego przyjmowanie go podczas posiłku zawierającego tłuszcz może poprawiać jego wchłanianie. Nie oznacza to jednak, że musi być przyjmowany z bardzo tłustym posiłkiem.

Czy witamina D3 w kapsułkach może być odpowiednia dla wegan?

Tak, ale nie każda witamina D3 jest odpowiednia dla wegan. Cholekalcyferol stosowany w wielu preparatach otrzymuje się z lanoliny, czyli substancji pochodzenia zwierzęcego. Na rynku farmaceutycznym dostępne są jednak również preparaty D3 otrzymywane z porostów, które mogą być odpowiednie dla osób na diecie wegańskiej.

Po jakim czasie suplementacji cholekalcyferolem warto powtórzyć badanie witaminy D?

Nie ma jednej uniwersalnej zasady dotyczącej terminu kontroli poziomu witaminy D u każdej osoby. U osoby leczonej z powodu potwierdzonego niedoboru kontrolę 25(OH)D zwykle wykonuje się po około 8–12 tygodniach, zależnie od zastosowanego schematu leczenia. U zdrowej osoby stosującej standardową dawkę profilaktyczną rutynowe powtarzanie badania nie jest konieczne, jeśli nie występują czynniki ryzyka niedoboru.

Czy cholekalcyferol można łączyć z witaminą K2, wapniem lub magnezem?

Tak, nie ma konieczności zachowywania odstępu między tymi składnikami. Nie oznacza to jednak, że każda osoba stosująca witaminę D powinna dodatkowo przyjmować K2, wapń lub magnez. Suplementację tych składników należy rozważać zależnie od diety, stanu zdrowia i wskazań. Witamina D zwiększa wchłanianie wapnia i fosforanów, a magnez uczestniczy w metabolizmie witaminy D.

Czym różnią się krople, kapsułki i tabletki z cholekalcyferolem?

Różnią się przede wszystkim postacią farmaceutyczną, sposobem podania i ilością witaminy D w pojedynczej dawce. Krople mogą być wygodniejszą formą dla osób mających trudności z połykaniem tabletek lub kapsułek, np. dla dzieci. Przy prawidłowym stosowaniu najważniejsze są zawartość cholekalcyferolu i dobranie dawki do potrzeb, a nie sama forma preparatu.