Czym jest hormonalna terapia zastępcza (HTZ)? Działanie, skutki uboczne, rodzaje

Menopauza jest jednym z przełomowych etapów w życiu kobiety. Charakterystyczne dla tego okresu jest pojawienie się wczesnych łagodnych objawów oraz tych bardziej poważnych, mogących skutkować zmianami w funkcjonowaniu układu krwionośnego, nerwowego oraz kostnego. Jednym ze sposobów spokojnego przejścia przez okres menopauzy jest hormonalna terapia zastępcza (HTZ). Jakie są najlepsze metody hormonalnej terapii zastępczej? Czy HTZ może powodować tycie oraz czy terapia może zwiększyć ryzyko zachorowania na raka piersi? Odpowiedzi na te i inne pytania znajdują się w niniejszym artykule.

1. Czym jest HTZ?
2. Rodzaje hormonalnej terapii zastępczej
3. Jakie korzyści niesie hormonalna terapia zastępcza?
4. Hormonalna terapia zastępcza a centralny układ nerwowy
5. Przeciwwskazania do stosowania HTZ
6. Ryzyko stosowania HTZ. Jak wysokie jest ryzyko powikłań?
7. Czy można regulować HTZ?
8. Hormonalna terapia zastępcza – najczęściej zadawane pytania

Czym jest HTZ?

HTZ (hormonalna terapia zastępcza) polega na przyjmowaniu syntetycznych estrogenów i gestagenów (związków podobnych do naturalnego progesteronu) w dawkach terapeutycznych. Przyjmowanie takich dawek pozwala na utrzymanie stężenia hormonów płciowych we krwi na poziomie o 2/3 niższym niż w wieku 30 lat.

Organami najbardziej narażonymi na obniżenie poziomu estrogenów są te należące do układu moczowo-płciowego. Objawy menopauzy to często suchość pochwy, świąd, pieczenie oraz częstsze infekcje narządów płciowych. Niski poziom estrogenów odpowiada między innymi za problem nietrzymania moczu w tym okresie. Wpływa to negatywnie nie tylko na codzienne funkcjonowanie, ale także na sferę życia seksualnego.

Rodzaje hormonalnej terapii zastępczej

Hormonalna terapia zastępcza obejmuje produkty lecznicze zawierające tylko estrogeny bądź w połączeniu z gestagenami i/lub androgenami – zarówno w formie doustnej, jak i parenteralnej. Najkorzystniejszą formą podania, z punktu widzenia działania na układ krążenia i wątrobę, są preparaty działające przez skórę oraz w zastrzykach. Preparaty doustne mogą wpływać negatywnie na wątrobę i układ krzepnięcia.

Inną formą stosowania HTZ jest miejscowe, dopochwowe podawanie estriolu. Miejscowo stosuje się hormony w postaci kremów, pianek, globulek i pierścieni. Mogą być one stosowane w niektórych problemach o podłożu seksualnym, a mianowicie przy obniżonym libido, w zaburzeniach odczuwania przyjemności seksualnej, w obniżonym pożądaniu seksualnym, zaburzeniach orgazmu czy dyspareunii. Hormony działają miejscowo, dzięki czemu eliminują obszar działań niepożądanych.

Jakie korzyści niesie hormonalna terapia zastępcza?

1. Najważniejszym argumentem przemawiającym za stosowaniem HTZ podczas menopauzy jest przywrócenie stanu fizjologicznego narządów rodnych i układu moczowego oraz ustąpienie przykrych dolegliwości związanych z menopauzą.
2. Dostarczenie estrogenów wpływa pozytywnie na stan skóry oraz śluzówki oka.
3. Estrogeny wykazują ponadto działanie ochronne na serce, obniżają poziom tzw. złego cholesterolu, a także poprawiają stan śródbłonka oraz mięśniówki gładkiej naczyń krwionośnych.
4. Ponadto HTZ zmniejsza blisko o połowę występowanie objawów sercowo-naczyniowych.
5. Stosowanie hormonalnej terapii zastępczej hamuje pomenopauzalną utratę masy kostnej (osteoporoza), co zmniejsza ryzyko wystąpienia osteoporozy. Badania wykazały, że w grupie kobiet stosujących HTZ odnotowano zmniejszenie ryzyka i mniejszą liczbę przypadków złamań szyjki kości udowej, pęknięcia trzonów kręgów oraz choroby zwyrodnieniowej stawów w porównaniu z grupą kobiet niestosujących HTZ.

Hormonalna terapia zastępcza a centralny układ nerwowy

Obniżenie nastroju, drażliwość, podwyższona samokrytyka i zaburzenia koncentracji to typowe objawy menopauzalne. Jest to kolejny skutek zmniejszonego poziomu estrogenów. Wśród pacjentek stosujących HTZ istnieje szansa na całkowitą eliminację dyskomfortu psychicznego.

Uderzenia gorąca, nadciśnienie, kołatanie serca, a także otyłość okołomenopauzalna – wszystkie te objawy spowodowane są zmianami o podłożu neurohormonalnym w obszarze podwzgórza, które jest odpowiedzialne za procesy regulacji temperatury, odczucia sytości i głodu oraz ciśnienia krwi. Leczenie hormonalne łagodzi wymienione objawy.

HTZ a choroba Alzheimera

Estrogeny to hormony mające wpływ na funkcje poznawcze. Istnieją przypuszczenia, że estrogeny nasilają działanie cholinergiczne, którego dysfunkcja leży u podstaw rozwoju choroby Alzheimera. Ponadto hormony te biorą udział w tworzeniu synaps w obszarach mózgu odpowiedzialnych za zapamiętywanie i przechowywanie informacji.

Choroba Alzheimera występuje u kobiet 2-3 razy częściej niż u mężczyzn. Wraz z rozpoczęciem się u kobiety zmian o charakterze menopauzalnym dochodzi do spotęgowania procesu zaniku i zmniejszenia się płata czołowego oraz hipokampu, czyli obszaru w mózgu odpowiadającego m.in. za zapamiętywanie czy uczucia takie jak strach lub euforia. Objawy choroby Alzheimera związane są ze zmniejszonym przepływem krwi przez naczynia mózgowe. Estrogeny zwiększają przepływ krwi m.in. przez naczynia mózgowe, dzięki czemu poprawiają stopień ukrwienia mózgu.

Przeciwwskazania do stosowania HTZ

W Polsce zaledwie 4 proc. kobiet korzysta w okresie menopauzy z hormonalnej terapii zastępczej. Prawdopodobnie wiąże się to z mitem związanym z tym rodzajem wspomagania organizmu – HTZ przyczynia się do rozwoju wielu chorób, w tym także nowotworów. Bezwzględne przeciwwskazania do stosowania HTZ u kobiet, wyszczególnione na podstawie wielu badań, to:

• aktywny rak piersi i rak trzonu macicy,
• choroba zakrzepowo-zatorowa (zakrzepica),
• ostra niewydolność wątroby.

Ryzyko stosowania HTZ. Jak wysokie jest ryzyko powikłań?

Oczywiście hormonalna terapia zastępcza – jak każda farmakoterapia – niesie za sobą pewne ryzyko i działania niepożądane wynikające z samej natury steroidów.

• Największym ryzykiem związanym z HTZ są zaburzenia procesu krzepnięcia krwi. Szacuje się, że populacja kobiet leczących się za pomocą HTZ ma dwa do czterech razy większe ryzyko rozwinięcia się tych dolegliwości w porównaniu z kobietami niestosującymi HTZ.
• Liczne badania dostarczają wielu dowodów na to, że HTZ zwiększa prawdopodobieństwo rozwinięcia się raka sutka. Występuje ono w przypadku stosowania tej terapii ponad dziesięć lat. Uważa się, że gestageny nie mają działania protekcyjnego, jeśli chodzi o rozwój raka sutka, macicy i raka endometrium (nazywanego także przerostem endometrium, czyli zaburzeniem polegającym na zwiększeniu grubości błony śluzowej macicy). Jest to główna przyczyna rezygnacji ze stosowania HTZ.

Czy można regulować HTZ?

Lekarz, przepisując HTZ, dobiera dla swojej pacjentki nie tylko odpowiednią formę, ale także dawkę.

W ten sposób organizm przyzwyczaja się stopniowo do mniejszej ilości estrogenów. Obecnie stosuje się niskodawkową HTZ polegającą na podawaniu możliwie najmniejszych dawek hormonów. Najlepszym momentem rozpoczęcia terapii jest pojawienie się pierwszych symptomów przekwitania.

Należy zauważyć, że korzyści, jakie niesie za sobą terapia HTZ, w większości przypadków znacznie przewyższają ryzyko z nią związane. Stosowanie tego rodzaju leczenia prowadzi do zwiększenia jakości codziennego życia kobiet. Lekarze zalecający zastosowanie terapii hormonalnej, zwłaszcza długoterminowej, powinni pamiętać o indywidualnym podejściu do problemu każdej pacjentki oraz o ryzyku, jakie niesie stosowana metoda. Wszystkie pacjentki decydujące się na HTZ powinny poznać zarówno korzyści płynące z terapii, jak i jej ewentualne skutki uboczne.

Hormonalna terapia zastępcza – najczęściej zadawane pytania

Czy po hormonalnej terapii zastępczej się tyje? 

Nie, hormonalna terapia zastępcza zazwyczaj nie powoduje trwałego przyrostu masy ciała. Ewentualne dodatkowe kilogramy na wadze mogą wynikać z zatrzymania wody w organizmie lub naturalnych zmian hormonalnych zachodzących w tym okresie. 

Jak długo można przyjmować hormonalną terapię zastępczą? 

Hormonalna terapia zastępcza może być stosowana długoterminowo, o ile nie ma przeciwwskazań i jest regularnie kontrolowana przez lekarza. Część kobiet decyduje się na jej odstawienie po ukończeniu 65. roku życia, jednak nawrót objawów często skłania je do ponownego rozpoczęcia terapii. W praktyce obserwuje się także pacjentki po 80. roku życia, które nadal stosują HTZ i odczuwają złagodzenie objawów. 

Kiedy jest za późno na HTZ? 

Nie ma jednej, sztywnej granicy wieku, po przekroczeniu której nie można rozpocząć HTZ. Decyzja o wdrożeniu terapii powinna być zawsze podejmowana indywidualnie, z uwzględnieniem stanu zdrowia i potencjalnych korzyści oraz ryzyka. Badania wskazują, że w wybranych przypadkach korzyści z terapii mogą występować nawet u kobiet po 80. roku życia. 

Co się dzieje po odstawieniu HTZ? 

Po nagłym odstawieniu hormonalnej terapii zastępczej często obserwuje się nawrót objawów menopauzy, takich jak uderzenia gorąca, nocne poty, wahania nastroju czy problemy z bezsennością. Decyzję o odstawieniu terapii należy podejmować wspólnie z lekarzem i zastosować się do jego wskazówek.