Jak działają środki przeczyszczające? Co warto wiedzieć o ich stosowaniu

Środki przeczyszczające to preparaty stosowane w celu ułatwienia wypróżniania, najczęściej przy zaparciach. Choć są powszechnie dostępne, ich stosowanie wymaga rozwagi – niewłaściwe lub długotrwałe stosowanie może prowadzić do działań niepożądanych i zaburzeń pracy jelit.

1. Środki na przeczyszczenie – jakie są dostępne?
2. Jak działają leki przeczyszczające?
3. Wskazania do przyjmowania środków przeczyszczających
4. Jak bezpiecznie zażywać leki na przeczyszczenie?
5. Skutki uboczne stosowania środków przeczyszczających
6. Środki przeczyszczające – najczęściej zadawane pytania

Z tego artykułu dowiesz się: 

• jakie rodzaje środków przeczyszczających są dostępne w Polsce,
• jak działają leki na przeczyszczenie i kiedy warto po nie sięgnąć,
• jak bezpiecznie stosować środki przeczyszczające i jakie mogą być skutki uboczne ich nadużywania.

Dzięki temu artykułowi zrozumiesz, jak skutecznie i przede wszystkim bezpiecznie leczyć zaparcia, czym dostępne na naszym rynku środki przeczyszczające różnią się między sobą oraz poznasz leki na zaparcia, które są powszechnie dostępne w każdej aptece.

Środki na przeczyszczenie – jakie są dostępne?

Środki przeczyszczające są dostępne bez recepty (OTC) oraz na receptę (Rx). Różnią się mechanizmem działania, postacią oraz bezpieczeństwem długotrwałego stosowania. Lekarz lub farmaceuta zalecając pacjentowi środki przeczyszczające powinien zaznaczyć, że jest to rozwiązanie doraźne, a przy wyborze samego preparatu należy kierować się siłą działania, bezpieczeństwem oraz szybkością wystąpienia efektu.

Środki zwiększające objętość mas kałowych: 

• babka płesznik (psyllium),
• metyloceluloza,
• błonnik guar. 

Środki osmotyczne: 

• laktuloza,
• makrogole / polietylenoglikol,
• sorbitol. 

Środki drażniące (stymulujące perystaltykę jelit): 

• bisakodyl,
• senes (glikozydy antrachinonowe),
• olej rycynowy. 

Środki zmiękczające stole: 

• dokuzynian sodowy.

Jak działają leki przeczyszczające?

Na rynku występuje wiele substancji przeczyszczających znacznie różniących się między sobą mechanizmem działania oraz bezpieczeństwem stosowania. Krótko opiszę każdą ze wspomnianych grup leków.  

• Preparaty zwiększające objętość stolca działają wolniej, ale bardziej fizjologicznie. Pęcznieją w jelicie i pobudzają naturalny odruch defekacji, natomiast wadą tych środków jest dłuższe oczekiwanie na spodziewany efekt oraz konieczność odpowiedniego nawodnienia organizmu.

• Leki osmotyczne, takie jak laktuloza czy makrogole, zatrzymują wodę w jelicie, co prowadzi do rozmiękczenia stolca i ułatwienia wypróżnienia. Makrogole działają podobnie do środków pęczniejących w jelicie, ale w odróżnieniu od nich nie ulegają fermentacji i zostają wydalone w postaci niezmienionej. Dokładny mechanizm działania tych cząsteczek polega na wytworzeniu wielu wiązań wodorowych, które niejako ściągają cząsteczki wody do światła jelita i upłynniając masy kałowe ułatwiając defekację.
• Z kolei laktuloza ulega w jelicie rozkładowi do kwasów organicznych, których obecność powoduje wzrost ciśnienia osmotycznego, a następnie napływ wody, tak jak w przypadku makrogoli.  Pobudzenie wypróżnienia, w obu opisanych mechanizmach, odbywa się na drodze stymulacji mięśniówki okrężnicy i ułatwienia parcia dzięki rozmiękczeniu mas kałowych.  
• Środki drażniące, np. bisakodyl, senes lub kora kruszyny, stymulują zakończenia nerwowe w ścianie jelita grubego, nasilając jego skurcze. Prowadzi to do nasilenia perystaltyki i szybkiego przesuwania mas kałowych. Efekt tych środków jest zdecydowanie szybszy, ale wiąże się z największą ilością działań niepożądanych.
• Ostatnim, nieco już zapomnianym, jest dokuzynian sodu, który jest związkiem powierzchniowo czynnym zmniejszającym napięcie powierzchniowe w miejscu stykania się nabłonka jelita z masą kałową. Pozwala to na przenikanie do stolca większych ilości wody i jego upłynnienie – ponownie ułatwiając wypróżnienie.

Wskazania do przyjmowania środków przeczyszczających

Leki na przeczyszczenie stosuje się przede wszystkim w leczeniu zaparć, zwłaszcza gdy zmiana diety i stylu życia nie przynosi efektów.

Łagodne środki ułatwiające wypróżnienie są wskazane podczas zaparć również u dzieci, choć u nich przyczyną zaparć może być głównie niedojrzałość przewodu pokarmowego. W tej grupie pacjentów konieczne jest rozsądne stosowanie, organizm dziecka powinien sam wykształcić odpowiednie mechanizmy, które ułatwią wypróżnienie – oczywiście przy założeniu prawidłowej diety i nawodnienia.

W trakcie wspomagania się substancjami wywołującymi wypróżnienie należy pamiętać, że najważniejsze jest ustalenie przyczyny zaparć, ponieważ większość środków przeczyszczających należy stosować krótkotrwale.

Jak bezpiecznie zażywać leki na przeczyszczenie?

Środki przeczyszczające należy stosować możliwie krótko i zgodnie z zaleceniami lekarza lub poradą farmaceuty oraz po przeczytaniu ulotki. Warto stosować środki charakteryzujące się większym stopniem bezpieczeństwa podczas terapii – wspomniane wyżej makrogole, umiejętnie stosowane środki pęczniejące lub laktuloza. Preparaty ziołowe starego typu, choć zapewniają szybki efekt to niosą ze sobą największe ryzyko przyzwyczajenia oraz działań niepożądanych.

Co zamiast leków na przeczyszczenie?

W wielu przypadkach zaparcia można złagodzić bez sięgania po leki. Trwa to dłużej niż przyjęcie preparatu przeczyszczającego, ale jest zdecydowanie bezpieczniejsze i pozwala budować zdrowe nawyki. Szczególnie pomocne są zmiany żywieniowe, takie jak zwiększenie ilości błonnika w diecie, regularne picie wody, wprowadzenie fermentowanych produktów mlecznych oraz utrzymanie regularnych pór posiłków. Pewnym wsparciem jest również suplementacja prebiotyków, jednak przed rozpoczęciem stosowania warto skonsultować to z lekarzem lub farmaceutą. Istotna jest także codzienna aktywność fizyczna, która wspomaga prawidłową perystaltykę jelit.

Skutki uboczne stosowania środków przeczyszczających

Nadmierne lub długotrwałe stosowanie leków przeczyszczających może prowadzić do szeregu efektów ubocznych. Oczywiście najbardziej spodziewanym efektem niepożądanym nadmiernego stosowania środków przeczyszczających jest wystąpienia biegunek. Natomiast długotrwałe biegunki mogą prowadzić do odwodnienia organizmu lub zaburzeń elektrolitowych.

Dlatego tak ważne jest, aby traktować te preparaty jako rozwiązanie doraźne.

Środki przeczyszczające – najczęściej zadawane pytania

Czy środki na przeczyszczenie pomagają schudnąć?

Nie. Niestety to bardzo często wykorzystywany mit. Środki przeczyszczające nie powodują utraty tkanki tłuszczowej, a jedynie przyspieszają pasaż jelitowy i utratę wody. Początkowo może to sprawiać wrażenie, że ktoś zgubił kilka kilogramów, jednak jest to tylko woda, która została wydalona z organizmu. Stosowanie leków przeczyszczających w celach odchudzających jest nieskuteczne i potencjalnie niebezpieczne dla zdrowia.

Jak często można stosować środki na przeczyszczenie?

Większość leków przeczyszczających powinna być stosowana sporadycznie lub krótkotrwale. Konkretne dawkowanie jest zawsze zależne od stanu pacjenta, występujących schorzeń współistniejących oraz wykorzystanej substancji czynnej. Jeśli zaparcia utrzymują się dłużej niż kilka dni lub regularnie nawracają, konieczna jest konsultacja lekarska i poszukiwanie przyczyny zaparć, zamiast stałego sięgania po leki, które mogą długofalowo dodatkowo pogłębić problem.