Czym są hemoroidy? Objawy, przyczyny, leczenie żylaków odbytu

Hemoroidy, znane również jako guzki krwawnicze, to powszechne schorzenie, które towarzyszy ludzkości od wieków. Pierwsze wzmianki o hemoroidach pojawiły się już w starożytnym Egipcie, a rzymski lekarz Galen uważał hemoroidy za wynik nadmiaru krwi w organizmie i jako środek leczniczy zalecał jej upuszczanie. Dolegliwość ta jest uznawana za wstydliwą, dlatego często bywa bagatelizowana. Czy istnieją skuteczne sposoby na hemoroidy? Czy można się ich całkowicie pozbyć?

1. Czym są hemoroidy?
2. Czym jest choroba hemoroidalna?
3. Przyczyny choroby hemoroidalnej
4. Co sprzyja powstawaniu żylaków odbytu?
5. Po czym poznać, że ma się hemoroidy – objawy choroby hemoroidalnej
6. Diagnostyka choroby hemoroidalnej
7. Zapobieganie chorobie hemoroidalnej i metody leczenia zachowawczego
8. Zabiegowe leczenie hemoroidów
9. Hemoroidy – najczęściej zadawane pytania

Czym są hemoroidy?

Guzki krwawnicze, potocznie zwane hemoroidami, ma każdy człowiek. To naczynia krwionośne znajdujące się w dolnej części odbytnicy i odbytu. Są częścią złożonego kompleksu mięśniowo-naczyniowo-nerwowego, umożliwiającego m.in. prawidłowe wydalanie stolca i kontrolę oddawania gazów.

Rodzaje hemoroidów

Ze względu na lokalizację hemoroidy zwyczajowo dzieli się na hemoroidy wewnętrzne i zewnętrzne.

• Hemoroidy wewnętrzne – znajdują się wewnątrz odbytnicy i nie są widoczne, ale mogą być wyczuwalne. W początkowym stadium choroby zazwyczaj nie są bolesne, ale powodują dyskomfort, np. w postaci uczucia niepełnego wypróżnienia. Są żywoczerwone (ze względu na silne przekrwienie i stan zapalny) i okresowo mogą wysuwać się z odbytnicy, a następnie cofać. Mogą krwawić podczas wypróżniania. Często jest to jeden z pierwszych objawów choroby hemoroidalnej. Krwawienie najczęściej ma postać jasnoczerwonych plam na papierze toaletowym lub stolcu.
• Hemoroidy zewnętrzne – są umiejscowione wokół odbytu, mają brunatnosine zabarwienie i postać uwypuklonych, miękkich guzków. Ta postać hemoroidów najczęściej jako pierwsza zwraca uwagę pacjenta, ponieważ sygnalizuje, że dzieje się coś niepokojącego. Chorzy zgłaszający się do lekarza mówią o odczuciu „ciała obcego”, uciążliwym świądzie, pieczeniu, bólu, kłuciu oraz wrażeniu rozpierania. Część osób podczas wypróżniania lub tuż po nim może doświadczać krwawienia, niekiedy bardzo obfitego. Opisywane dolegliwości wynikają z osłabienia ścian naczyń żylnych, obecności stanu zapalnego oraz zakrzepów wewnątrznaczyniowych.

Czym jest choroba hemoroidalna?

O chorobie hemoroidalnej (ChH, żylakach odbytu) mówimy wtedy, gdy dochodzi do zaburzenia fizjologii, naczynia ulegają powiększeniu, zapaleniu lub przesunięciu, co skutkuje wystąpieniem objawów takich jak ból, krwawienie czy swędzenie. Patologiczne powiększenie hemoroidów może prowadzić do poważnych komplikacji, w tym przewlekłych stanów zapalnych i tworzenia zakrzepów.

Jak wiele osób cierpi na żylaki odbytu?

Szacuje się, że dolegliwości związane z hemoroidami odczuwa co czwarta dorosła osoba po 30. roku życia. Ponadto przewiduje się, że objawowe hemoroidy wystąpią w pewnym momencie życia u około 50% osób w populacji ogólnej. Warto również zauważyć, że po 50. roku życia dolegliwości związane z hemoroidami dotyczą nawet połowy osób.

Wyniki statystyk mogą być jednak znacznie zaniżone, ponieważ wiele osób nie zgłasza się do lekarza z powodu wstydu lub lekceważenia objawów, co może wpływać na dokładność dostępnych danych.

Przyczyny choroby hemoroidalnej

• Problemy naczyniowe – u osób z chorobą hemoroidalną stwierdza się niewydolność ściany naczyń krwionośnych oraz zaburzenia koordynacji napływu i odpływu krwi z naczyń jamistych.
• Problemy z kolagenem i elastyną – z wiekiem struktura kolagenu zmienia się, ponieważ jego elastyczność spada, a włókna elastyny zanikają. U osób z żylakami odbytu stosunek kolagenu typu I do III jest mniej korzystny niż u zdrowych. Prowadzi to do mniejszej elastyczności tkanek w odbytnicy i utrudnia powrót hemoroidów na swoje miejsce po wypróżnieniu, co skutkuje ich wypadaniem i krwawieniem. Wrodzone problemy z produkcją kolagenu i elastyny, a także przepukliny czy problemy z mięśniami dna miednicy również mogą zwiększać ryzyko choroby hemoroidalnej.
• Nadmierna aktywność mięśni zwieraczy – u osób z żylakami odbytu często występuje zwiększone napięcie mięśnia zwieracza wewnętrznego odbytu, co utrudnia odpływ krwi z ciał jamistych. Ma to szczególnie istotne znaczenie u pacjentów ze szczeliną odbytu, chorobami neurologicznymi czy cukrzycą.
• Czynniki mechaniczne – ciąża czy obecność guzów w miednicy małej mogą mechanicznie blokować odpływ krwi z naczyń hemoroidalnych, co prowadzi do ich powiększenia. Ponad połowa kobiet w ciąży doświadcza problemów z hemoroidami, co wynika z ucisku na naczynia krwionośne w tej okolicy.

Co sprzyja powstawaniu żylaków odbytu?

1. Zaparcia – zaleganie mas kałowych w jelicie i ucisk na odbyt oraz nadmierny wysiłek i przedłużone parcie podczas wypróżniania mogą powodować zwiększenie ciśnienia w naczyniach krwionośnych odbytu. Powtarzanie się takich sytuacji może prowadzić do rozwoju hemoroidów.
2. Czynniki genetyczne – osoby z historią choroby hemoroidalnej w rodzinie są bardziej narażone na jej rozwój, co sugeruje pewien wpływ genetyczny na kondycję naczyń krwionośnych.
3. Długotrwałe siedzenie lub stanie – brak ruchu wpływa na krążenie w okolicy odbytu, co z kolei prowadzi do zastojów krwi i zwiększonego ryzyka powstania hemoroidów.
4. Dieta uboga w błonnik – sprzyja zaparciom i utrudnia regularne wypróżnienia. Dieta uboga w owoce, warzywa i produkty pełnoziarniste często jest powiązana z problemami trawiennymi.
5. Czynniki hormonalne i ciąża – w czasie ciąży rosnące ciśnienie w jamie brzusznej i zmiany hormonalne mogą powodować zwiększone ryzyko rozwoju hemoroidów. Ponadto proces porodu często wiąże się z dodatkowymi obciążeniami dla okolicy odbytu.
6. Otyłość – nadmierna masa ciała zwiększa nacisk na naczynia krwionośne odbytu, co sprzyja ich powiększaniu.
7. Stres – może wpływać na funkcjonowanie układu trawiennego, np. powodować zaparcia lub inne zaburzenia, które zwiększają ryzyko hemoroidów.

Po czym poznać, że ma się hemoroidy – objawy choroby hemoroidalnej

Typowe objawy choroby hemoroidalnej to:

• krwawienie z odbytu podczas wypróżniania (jasnoczerwona krew na papierze toaletowym, w toalecie lub na stolcu);
• dyskomfort i ból w okolicy odbytu;
• uczucie niepełnego wypróżnienia;
• swędzenie, pieczenie i podrażnienie skóry wokół odbytu;
• wyczuwalne guzki w okolicy odbytu.

Objawy hemoroidów odbytu mogą być okresowe lub przewlekłe.

Diagnostyka choroby hemoroidalnej

Skuteczne leczenie hemoroidów wymaga postawienia prawidłowej diagnozy. Z tego powodu bardzo ważne jest, by już przy pierwszych objawach zasięgnąć porady lekarza rodzinnego lub proktologa. Dodatkowo w początkowym stadium choroby hemoroidalnej stosuje się leczenie zachowawcze, można więc uniknąć zabiegów i operacji oraz ewentualnych powikłań.

Nieleczone hemoroidy mogą prowadzić do komplikacji takich jak anemia spowodowana przewlekłym krwawieniem czy zakrzepy wymagające interwencji chirurgicznej.

Zapobieganie chorobie hemoroidalnej i metody leczenia zachowawczego

W początkowych stadiach choroby można skutecznie łagodzić objawy poprzez leczenie zachowawcze, czyli nieinwazyjne i niewymagające pobytu pacjenta w szpitalu. Obejmuje ono leczenie farmakologiczne oraz działania profilaktyczne:

• Stosowanie ciepłych nasiadówek i kąpieli z naparu z kory dębu lub rumianku – mają działanie łagodzące i przeciwzapalne, a ciepło sprzyja rozluźnieniu mięśni zwieraczy, co powoduje zmniejszenie przykrych dolegliwości.
• Wprowadzenie diety bogatej w błonnik (warzywa, owoce, produkty pełnoziarniste) – zapobiega zaparciom, które mogą być przyczyną powstawania hemoroidów i nasilać ich objawy. Zaleca się także unikanie pikantnych potraw, które mogą powodować podrażnienia.
• Odpowiednie nawodnienie – zapobiega zaparciom i poprawia regularność wypróżnień.
• Stosowanie maści, czopków, kapsułek i tabletek dostępnych bez recepty – zmniejszają stan zapalny i ból oraz działają przeciwzakrzepowo. Zawierają wyciągi roślinne (z kasztanowca, ruszczyka kolczastego, oczaru wirginijskiego, aloesu), substancje przeciwbólowe, przeciwzapalne oraz przeciwbakteryjne. Nowoczesne preparaty często zawierają także analogi mentolu, które łagodzą ból i świąd, oraz srebro TIAB o działaniu przeciwbakteryjnym i przyspieszającym gojenie.
• Zmiana stylu życia – unikanie długiego siedzenia (szczególnie w toalecie), umiarkowana aktywność fizyczna, higiena okolic odbytu, noszenie nieuciskającej odzieży i bawełnianej bielizny, utrzymywanie prawidłowej masy ciała.
• Domowa krioterapia (okłady z lodu) – kilkusekundowe okłady z kostek lodu zawiniętych w chusteczkę mogą zmniejszyć ból i ułatwić wypróżnienie.

Zabiegowe leczenie hemoroidów

W przypadku bardziej zaawansowanych hemoroidów proktolog może zaproponować leczenie zabiegowe.

• Skleroterapia – wstrzyknięcie substancji powodującej stopniowe włóknienie i finalnie zamknięcie naczynia krwionośnego. Jest to metoda małoinwazyjna i skuteczna w początkowych stadiach choroby.
• Metoda Barrona – polega na zakładaniu na hemoroidy gumowych opasek. Powoduje to zablokowanie przepływu krwi w żylaku i jego obumarcie. Żylak po około dwóch tygodniach sam odpada. W czasie jednego zabiegu, wykonywanego po podaniu znieczulenia miejscowego, można założyć od 1 do 3 gumek. Przygotowanie do zabiegu polega na wykonaniu w dniu badania na 2–3 godziny przed umówioną wizytą wlewki doodbytniczej (mała lewatywa). Nie ma potrzeby pozostawania na czczo. Procedura jest szybka i stosunkowo bezbolesna.
• Metoda Longo – polega na wycięciu fragmentu błony śluzowej odbytnicy specjalnym instrumentem zwanym staplerem okrężnym. Stapler jednocześnie wycina i automatycznie zszywa miejsce u podstawy guzków. Podczas jednego zabiegu, który wykonuje się w znieczuleniu ogólnym lub miejscowym, usuwa się wszystkie chore guzki.
• Laseroterapia (LHP) – usuwanie hemoroidów za pomocą lasera, co pozwala na minimalizację uszkodzeń tkanek. Precyzyjnie zastosowana wiązka światła laserowego niszczy naczynia hemoroidalne i obkurcza otaczające tkanki. Pełny efekt pojawia się zazwyczaj po 4–6 tygodniach, ale już bezpośrednio po zabiegu odczuwalna jest wyraźna poprawa. Celem zabiegu jest zamknięcie naczyń zasilających guzek krwawniczy.
• Metoda DGHAL – polega na wybiórczym podwiązaniu naczyń krwionośnych doprowadzających krew do hemoroidów, które lokalizowane są za pomocą sondy dopplerowskiej wprowadzanej do odbytu przy pomocy urządzenia zwanego anoskopem. Zabieg wymaga podania znieczulenia ogólnego, miejscowego lub jedynie doodbytniczego żelu znieczulającego. Procedura jest krótka i wiąże się z niskim ryzykiem nawrotów i powikłań. Zaleca się jedynie 12-godzinne unikanie wysiłku fizycznego i długiego stania.

Hemoroidy – najczęściej zadawane pytania

Do jakiego lekarza udać się z hemoroidami?

Z problemem hemoroidów możemy zgłosić się do lekarza podstawowej opieki zdrowotnej. Lekarz przeprowadzi wywiad, zdiagnozuje problem i włączy leczenie. W razie potrzeby może również skierować pacjenta do specjalisty – proktologa.

Jakie zioła są dobre na hemoroidy?

W przypadku hemoroidów można sięgnąć po preparaty roślinne wspomagające funkcjonowanie naczyń krwionośnych. Jednym z nich jest kasztanowiec, którego składnik aktywny – escyna – działa uszczelniająco oraz wzmacniająco na ściany naczyń krwionośnych. Korzystny wpływ na układ naczyniowy wykazuje także ruszczyk kolczasty. Miejscowo ulgę mogą przynieść preparaty w postaci maści lub nasiadówek z wykorzystaniem surowców roślinnych, takich jak kora dębu (działa ściągająco), rumianek (ma właściwości przeciwzapalne) czy oczar wirginijski (wykazuje działanie ściągające oraz zmniejsza przepuszczalność naczyń krwionośnych).

Czy hemoroidy mogą powodować niepełne wypróżnienie?

Uczucie niepełnego wypróżnienia może być jednym z objawów hemoroidów, szczególnie tych zlokalizowanych wewnątrz odbytnicy. Często jest to wczesny sygnał rozwijającego się problemu, a wraz z postępem choroby dolegliwość ta może się nasilać.

Czy hemoroidy mogą całkowicie zniknąć?

Niewielkie żylaki odbytu mogą znacząco się zmniejszyć, jeśli na wczesnym etapie choroby zostaną podjęte odpowiednie działania i wyeliminowane czynniki sprzyjające ich powstawaniu. W przypadku zaawansowanych hemoroidów konieczna może być interwencja zabiegowa. Warto jednak pamiętać, że nawet jeśli hemoroidy znikną, brak zmiany nawyków może sprzyjać ich nawrotom.

Co się stanie, jeśli pęknie zewnętrzny hemoroid?

Jeśli krwawienie jest niewielkie, trwa krótko oraz ustępuje samoistnie – zwykle nie ma powodu do niepokoju. W takiej sytuacji warto delikatnie oczyścić okolice odbytu oraz zadbać o odpowiednią podaż płynów i błonnika w diecie, aby zapobiec zaparciom i nadmiernemu wysiłkowi podczas wypróżniania. Jeśli krwawienie się nasila, nie ustępuje albo pacjent zauważa inne niepokojące objawy, wymagana jest konsultacja lekarska.

Czy hemoroidy mają wpływ na prostatę?

Objawy hemoroidów mogą być mylone z symptomami zapalenia prostaty, którego przewlekła postać może powodować ból w okolicy odbytu. W literaturze opisano obserwację epidemiologiczną sugerującą możliwy związek między występowaniem hemoroidów a zwiększonym długoterminowo ryzykiem raka prostaty. Zależność ta nie została jednak jednoznacznie potwierdzona i wymaga dalszych badań.