Pneumokoki – czym są i jakie choroby wywołują? Jak chronić się przed pneumokokami?

Streptococcus pneumoniae (pneumokoki, dwoinki zapalenia płuc) to bakterie, które osiedlają się w nosie oraz gardle i powodują groźne choroby. Zakażenia pneumokokowe dotyczą głównie małych dzieci oraz seniorów. Wśród grup ryzyka wymienia się również osoby z zaburzeniami odporności oraz osoby cierpiące na choroby przewlekłe. W jaki sposób można zarazić się pneumokokami? Jak się przed nimi chronić? Podpowiadamy.

1. Czym są pneumokoki?
2. Kto jest najbardziej narażony na zakażenie pneumokokami?
3. Jak dochodzi do zarażenia pneumokokami? Nosicielstwo pneumokoków
4. Objawy zakażenia pneumokokami
5. Jakie choroby wywołują pneumokoki?
6. Pneumokoki – diagnostyka i leczenie
7. Powikłania po pneumokokach
8. Pneumokoki – jak się przed nimi chronić? Szczepionka na pneumokoki

Streptococcus pneumoniae, potocznie nazywane pneumokokami, są bakteriami odpowiedzialnymi za rozwój infekcji dróg oddechowych, zapalenia zatok, ucha środkowego, zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych, zapalenia płuc oraz sepsy. Niekiedy przebieg choroby jest śmiertelny, zwłaszcza u małych dzieci, osób w podeszłym wieku oraz cierpiących na zaburzenia odporności czy choroby przewlekłe. Skuteczną profilaktyką przeciwko rozwojowi zakażenia pneumokokowego o ciężkim przebiegu są szczepienia ochronne.

Czym są pneumokoki?

Streptococcus pneumoniae (inaczej pneumokoki) są bakteriami Gram-dodatnimi. Mają zdolność do wytwarzania polisacharydowej otoczki, która determinuje cechy zjadliwości bakterii oraz wywołuje objawy choroby. Wyróżnia się około 100 odmian pneumokoków, ale tylko kilkanaście z nich wywołuje ciężkie zakażenia u ludzi. Według piśmiennictwa nawet 60% dzieci w wieku przedszkolnym jest nosicielami pneumokoków, co oznacza, że w ich gardle lub nosie bytują bakterie dwoinki zapalenia płuc, jednakże nie dają objawów choroby.

Do chorób pneumokokowych o ciężkim przebiegu zaliczamy inwazyjną chorobę pneumokokową (posocznicę, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych oraz zapalenie płuc). Inwazyjna choroba pneumokokowa często wymaga długotrwałego leczenia antybiotykami i jest stanem zagrażającym życiu.

Pneumokoki a meningokoki – podobieństwa i różnice między nimi

Zarówno pneumokoki, jak i meningokoki są bakteriami, które wywołują ciężkie choroby, stanowiące zagrożenie dla życia człowieka.

Pneumokoki są odpowiedzialne za infekcje dróg oddechowych, zapalenie zatok, ucha środkowego, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, zapalenie płuc czy sepsę. Wśród zakażeń meningokokowych szczególnie groźna jest inwazyjna choroba meningokokowa. Obie bakterie przenoszą się drogą kropelką i mogą powodować bezobjawowe nosicielstwo.

Kto jest najbardziej narażony na zakażenie pneumokokami?

Zakażenia Streptococcus pneumoniae występują we wszystkich grupach wiekowych, choć najczęściej dotyczą małych dzieci oraz osób po 65. roku życia. Do grup zwiększonego ryzyka ciężkiego przebiegu zakażenia pneumokokowego zaliczamy dzieci urodzone przedwcześnie, osoby z chorobami przewlekłymi, takimi jak niedobory odporności, choroby układu krążenia, cukrzyca, choroby nerek i płuc oraz schorzenia neurologiczne.

Jak dochodzi do zarażenia pneumokokami? Nosicielstwo pneumokoków

Do zakażenia dwoinką zapalenia płuc dochodzi drogą kropelkową poprzez kontakt z wydzieliną z dróg oddechowych osoby zakażonej. Objawy zarażenia pneumokokami najczęściej występują u dzieci uczęszczających do żłobka lub przedszkola. Zakażenia pneumokokami zazwyczaj pojawiają się w sezonie zimowym. Szacuje się, że nawet 60% dzieci może być bezobjawowymi nosicielami Streptococcus pneumoniae. Należy jednak pamiętać, iż nosiciele mogą stanowić źródło choroby dla innych osób.

Objawy zakażenia pneumokokami

Objawy zakażenia pneumokokami są charakterystyczne dla miejsca infekcji oraz czynników ryzyka choroby. Do najczęstszych objawów zakażenia układu oddechowego przez Streptococcus pneumoniae zaliczamy kaszel, katar, gorączkę, osłabienie, dreszcze, ból gardła oraz brak apetytu.

Zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych najczęściej objawia się silnymi bólami głowy, gorączką, sztywnością karku, nudnościami, wymiotami oraz światłowstrętem.

Jakie choroby wywołują pneumokoki?

Do chorób wywoływanych przez Streptococcus pneumoniae zaliczamy:

• zakażenia dróg oddechowych (zapalenie gardła, oskrzeli, zatok, płuc),
• zapalenie ucha środkowego,
• zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych,
• zapalenie stawów,
• sepsę.

Pneumokoki – diagnostyka i leczenie

Do diagnostyki zakażenia pneumokokowego stosuje się metody laboratoryjne – oznaczanie antygenu Streptococcus pneumoniae w płynie mózgowo-rdzeniowym, krwi lub moczu bądź wyhodowanie bakterii z pobranego materiału. Natomiast nosicielstwo pneumokoków można potwierdzić wymazem z nosa i gardła.

U osób z potwierdzonym zakażeniem pneumokokami stosuje się antybiotykoterapię – w zależności od objawów oraz stanu klinicznego. W przypadku podejrzenia inwazyjnej choroby pneumokokowej ważne jest jak najszybsze dożylne podanie antybiotyku. Poprawę po zastosowanym leczeniu obserwuje się zazwyczaj po około trzech dobach od wdrożenia antybiotykoterapii. Należy pamiętać o podawaniu leków łagodzących objawy, w tym preparatów przeciwbólowych, przeciwgorączkowych oraz przeciwzapalnych.

Powikłania po pneumokokach

Do powikłań zakażenia Streptococcus pneumoniae zaliczamy:

• niedosłuch lub głuchotę,
• drgawki, padaczkę,
• ropniak opłucnej,
• porażenia nerwów czaszkowych i deficyty neurologiczne,
• niewydolność oddechowo-krążeniową,
• zaburzenia widzenia, ślepotę,
• zaburzenia mowy, zachowania,
• zaburzenia chodu i koordynacji ruchowej.

Pneumokoki – jak się przed nimi chronić? Szczepionka na pneumokoki

Najskuteczniejszym sposobem profilaktyki ciężkich postaci choroby pneumokokowej jest szczepienie. W Polsce stosowane są szczepionki przeciw pneumokokom należące do dwóch grup: szczepionki skoniugowane (PCV) oraz szczepionka polisacharydowa (PPSV23):

• szczepionka skoniugowana 13-walentna (PCV13) – zawiera polisacharydy otoczkowe 13 serotypów Streptococcus pneumoniae: 1, 3, 4, 5, 6A, 6B, 7F, 9V, 14, 18C, 19A, 19F i 23F, skoniugowane z białkiem nośnikowym. Jest stosowana przede wszystkim w szczepieniach dzieci oraz w określonych sytuacjach u osób dorosłych;
• szczepionka skoniugowana 20-walentna (PCV20) – zawiera antygeny 20 serotypów Streptococcus pneumoniae. U osób dorosłych może być stosowana w celu zapobiegania inwazyjnej chorobie pneumokokowej oraz pneumokokowemu zapaleniu płuc wywołanym przez serotypy zawarte w szczepionce. U dorosłych, którzy wcześniej nie byli szczepieni przeciw pneumokokom, w określonych wskazaniach stosuje się ją w schemacie jednodawkowym;
• szczepionka polisacharydowa 23-walentna (PPSV23) – zawiera oczyszczone polisacharydy otoczkowe 23 serotypów Streptococcus pneumoniae: 1, 2, 3, 4, 5, 6B, 7F, 8, 9N, 9V, 10A, 11A, 12F, 14, 15B, 17F, 18C, 19F, 19A, 20, 22F, 23F i 33F. Jest szczepionką nieskoniugowaną. Jej zastosowanie zależy od wieku, stanu zdrowia oraz wcześniejszych szczepień przeciw pneumokokom;
• szczepionka skoniugowana 10-walentna (PCV10) – zawiera polisacharydy otoczkowe 10 serotypów: 1, 4, 5, 6B, 7F, 9V, 14, 18C, 19F i 23F. Jest przeznaczona do stosowania u dzieci. W Polsce szczepienie przeciw pneumokokom u dzieci należy do szczepień obowiązkowych.

Wśród stosowanych preparatów znajdują się również szczepionki skoniugowane o szerszym zakresie serotypów, w tym PCV15 i PCV21. PCV21 jest zarejestrowana do stosowania u osób dorosłych.

Szczepienie przeciw pneumokokom zmniejsza ryzyko inwazyjnej choroby pneumokokowej, w tym pneumokokowego zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych i bakteriemii, a także pneumokokowego zapalenia płuc. Szczepionki skoniugowane mogą również zmniejszać ryzyko zapalenia ucha środkowego wywołanego przez serotypy pneumokoka zawarte w szczepionce.

Szczepionka polisacharydowa PPSV23 jest przeznaczona do stosowania u osób od 2. roku życia. Szczepienie jest szczególnie zalecane osobom starszym oraz osobom z grup ryzyka ciężkiej choroby pneumokokowej, m.in. z zaburzeniami odporności, brakiem lub niewydolnością śledziony oraz niektórymi chorobami przewlekłymi. U dorosłych wybór szczepionki i schematu szczepienia powinien uwzględniać wiek, stan zdrowia oraz wcześniejsze szczepienia przeciw pneumokokom.