Salmonelloza – przyczyny, objawy i leczenie. Jak zapobiegać zatruciom salmonellą?

Salmonella jest jedną z najczęstszych bakteryjnych przyczyn zakażeń przewodu pokarmowego na świecie. Zapobieganie zakażeniom pałeczkami Salmonella opiera się przede wszystkim na przestrzeganiu higieny w kuchni oraz właściwej obróbce termicznej żywności. Kluczowe znaczenie dla ochrony zdrowia mają dokładne mycie rąk, oddzielanie surowego mięsa i jaj od produktów gotowych do spożycia, a także unikanie konsumpcji niedogotowanych potraw. Równie istotne jest przechowywanie łatwo psujących się artykułów spożywczych w warunkach chłodniczych, co skutecznie hamuje namnażanie się tych groźnych dla organizmu bakterii.

1. Salmonella – co to za bakteria?
2. Czym jest salmonelloza?
3. Czy salmonellą można się zarazić od drugiej osoby?
4. Objawy zatrucia salmonellą
5. Jak stwierdzić zatrucie bakteriami Salmonella?
6. Leczenie salmonellozy
7. Jak zapobiegać zakażeniu salmonellą?
8. Zatrucie bakteriami z rodzaju Salmonella – najczęściej zadawane pytania

Z tego artykułu dowiesz się:

• czym jest salmonella i salmonelloza,
• jak można zarazić się salmonellą,
• jakie są objawy zakażenia salmonellą,
• jak wygląda schemat leczenia salmonellozy.

Dzięki temu artykułowi zrozumiesz rolę wczesnego rozpoznania objawów zakażenia salmonellą, wdrożenia odpowiedniego postępowania rehydratacyjnego oraz rygorystycznego przestrzegania zasad higieny podczas kontaktu z żywnością.

Salmonella – co to za bakteria?

Salmonella reprezentuje rodzaj enterobakterii należących do rodziny Enterobacteriaceae. Są to mikroorganizmy o kształcie pałeczkowatym, charakteryzujące się brakiem zdolności do wytwarzania przetrwalników, czyli zarodników. Większość z nich wykazuje zdolność ruchu dzięki obecności rzęsek rozmieszczonych na całej powierzchni komórki. Z biologicznego punktu widzenia są to względne beztlenowce, co oznacza, że potrafią metabolizować substancje odżywcze zarówno w środowisku nasyconym tlenem, jak i w warunkach jego całkowitego braku.

W obrębie rodzaju Salmonella wyróżnia się ponad 2600 serotypów, z których tylko część powoduje choroby u ludzi. Najczęściej zakażenia u ludzi wywołują szczepy, które bytują zarówno w organizmach ludzkich, jak i zwierzęcych. Patogeny te cechują się niezwykłą odpornością na czynniki zewnętrzne – potrafią przetrwać przez wiele tygodni w środowisku suchym oraz w zamrożonych produktach spożywczych, a jednocześnie nie tracą swojej zjadliwości. Ich namnażaniu sprzyjają umiarkowana temperatura i wilgoć, jednak bakterie te są wrażliwe na działanie wysokich temperatur, co ma kluczowe znaczenie w procesach technologicznej i domowej obróbki żywności.

Czym jest salmonelloza?

Salmonelloza to ostra choroba zakaźna układu pokarmowego, która rozwija się po zakażeniu bakteriami Salmonella. Jest klasyfikowana jako zoonoza, czyli schorzenie odzwierzęce, ponieważ głównym rezerwuarem tych drobnoustrojów są zwierzęta dzikie oraz hodowlane – w szczególności drób, bydło, trzoda chlewna, a także gryzonie i ptactwo nieudomowione.

Do zakażenia dochodzi w momencie przedostania się bakterii drogą doustną do wnętrza organizmu gospodarza. Po pokonaniu bariery kwasowej żołądka mikroorganizmy docierają do jelita cienkiego i grubego, gdzie przylegają do komórek nabłonkowych (enterocytów). Następnie w wyniku procesów biochemicznych patogeny wnikają do wnętrza komórek gospodarza, wywołują stan zapalny błony śluzowej jelita i zaburzają wchłanianie wody oraz elektrolitów. Rezultatem tych uszkodzeń strukturalnych i funkcjonalnych jest rozwój pełnoobjawowego zespołu jelitowego.

Czy salmonellą można się zarazić od drugiej osoby?

W powszechnej świadomości dominuje przekonanie, że źródłem infekcji jest wyłącznie skażona żywność, np. nieświeże jaja czy surowe mięso drobiowe. Warto jednak wiedzieć, że salmonella jest zaraźliwa i można się nią zarazić od drugiej osoby.

Przeniesienie infekcji odbywa się drogą fekalno-oralną. Oznacza to, że mikroorganizmy wydalane z kałem osoby zakażonej mogą zostać przetransportowane na dłoniach na przedmioty codziennego użytku, naczynia, a następnie na produkty spożywcze konsumowane przez innych ludzi. Brak należytej higieny osobistej, w szczególności zaniechanie dokładnego mycia rąk po wyjściu z toalety lub przed przygotowywaniem posiłków, drastycznie zwiększa ryzyko transferu bakterii na domowników lub konsumentów w placówkach zbiorowego żywienia.

Objawy zatrucia salmonellą

Manifestacja kliniczna zakażenia charakteryzuje się nagłym początkiem, zazwyczaj od kilku do kilkudziesięciu godzin po spożyciu skażonej żywności lub kontakcie z bakterią (okres inkubacji wynosi najczęściej od 6 do 48 godzin). Podstawowe objawy salmonelli koncentrują się wokół gwałtownych zaburzeń motoryki i funkcji wydzielniczej przewodu pokarmowego. Pacjenci w pierwszej kolejności zgłaszają silne, kurczowe bóle brzucha, którym towarzyszą uporczywe nudności i wymioty.

Ogólnoustrojowe objawy zatrucia salmonellą obejmują również wysoką gorączkę, czasami dochodzącą do 39 stopni Celsjusza, której towarzyszą silne dreszcze, bóle mięśniowo-stawowe, ogólne rozbicie oraz intensywne bóle głowy. Ciężkie zakażenie salmonellą prowadzi w krótkim czasie do zaburzeń homeostazy organizmu wskutek utraty płynów.

Przewlekające się i gwałtowne symptomy wymagają szczególnej czujności w zależności od wieku i stanu fizjologicznego pacjenta:

• Salmonella u dzieci – ze względu na odmienną fizjologię i mniejszą masę ciała najmłodsi pacjenci są niezwykle podatni na szybkie odwodnienie. U maluchów objawy salmonellozy mogą rozwijać się błyskawicznie i prowadzić do apatii, zapadniętych oczu, suchości śluzówek oraz groźnych zaburzeń elektrolitowych, które mogą wymagać pilnej konsultacji lekarskiej, a w ciężkich przypadkach nawet hospitalizacji.
• Salmonella w ciąży – zakażenie u kobiet oczekujących dziecka stanowi poważne wyzwanie medyczne. Choć same bakterie rzadko przenikają przez barierę łożyskową, ciężki przebieg zakażenia, wysoka gorączka, odwodnienie i zaburzenia elektrolitowe mogą zwiększać ryzyko powikłań ciąży.

Jak stwierdzić zatrucie bakteriami Salmonella?

Prawidłowa diagnostyka opiera się na korelacji obrazu klinicznego z wynikami laboratoryjnych badań mikrobiologicznych. Samo wystąpienie symptomów dysfunkcji żołądkowo-jelitowych nie pozwala na jednoznaczne wskazanie konkretnego patogenu, ponieważ podobne objawy mogą wywoływać również inne bakterie, wirusy czy pierwotniaki. Z tego względu podstawowym narzędziem diagnostycznym jest posiew mikrobiologiczny kału.

Próbka stolca pobierana jest do specjalnego pojemnika i transportowana do laboratorium, gdzie nanosi się ją na selektywne podłoża hodowlane, które hamują wzrost flory fizjologicznej i stymulują namnażanie poszukiwanych pałeczek. W przypadku podejrzenia uogólnionego zakażenia (sepsy) diagnostykę rozszerza się o posiew krwi, a rzadziej również moczu. Po wyizolowaniu kolonii bakteryjnej przeprowadza się identyfikację biochemiczną oraz serologiczną w celu określenia konkretnego serotypu patogenu. Dopiero uzyskanie dodatniego wyniku hodowli pozwala na ostateczne potwierdzenie etiologii choroby.

Leczenie salmonellozy

Sposób leczenia salmonellozy zależy w głównej mierze od stopnia nasilenia objawów, ogólnego stanu zdrowia pacjenta oraz jego przynależności do grup podwyższonego ryzyka (noworodki, osoby starsze, pacjenci z immunosupresją).

Głównym celem terapii jest niedopuszczenie do skrajnego odwodnienia organizmu oraz przywrócenie prawidłowego profilu biochemicznego krwi.

Leczenie zatrucia salmonellą w łagodnych przypadkach

U większości pacjentów z prawidłowo funkcjonującym układem immunologicznym choroba ma charakter samoograniczający się i ustępuje samoistnie po kilku dniach. W takich sytuacjach podstawą jest postępowanie objawowe.

Dieta w początkowej fazie powinna być lekkostrawna, oparta na produktach kleistych (ryż, banany, gotowana marchew, sucharki), ze stopniowym powrotem do normalnego żywienia w miarę ustępowania dolegliwości. W celu wsparcia równowagi mikrobioty jelitowej można zastosować probiotyk. Niektóre z nich mogą skracać czas trwania biegunki, jednak ich skuteczność zależy od zastosowanego szczepu.

Leczenie salmonellozy o ciężkim przebiegu

Jeśli chory nie jest w stanie przyjmować odpowiedniej ilości płynów drogą doustną z powodu uporczywych wymiotów lub szybko postępujące odwodnienie grozi wstrząsem hipowolemicznym, konieczna staje się hospitalizacja. Leczenie w warunkach oddziału zakaźnego opiera się na terapii płynami infuzyjnymi podawanymi drogą dożylną oraz na wyrównywaniu niedoborów potasu, sodu i innych kluczowych jonów.

Wprowadzenie celowanej antybiotykoterapii jest zarezerwowane wyłącznie dla przypadków o ciężkim, układowym przebiegu, przy podejrzeniu bakteriemii, dla osób z grup wysokiego ryzyka (np. pacjenci onkologiczni, osoby zakażone HIV, osoby w podeszłym wieku) oraz innych osób z istotnie osłabioną odpornością. Paradoksalnie u pacjentów z łagodną formą choroby podanie antybiotyku nie skraca czasu trwania objawów, a może wręcz wydłużyć okres wydalania bakterii z kałem i sprzyjać powstawaniu szczepów opornych.

Jak zapobiegać zakażeniu salmonellą?

Skuteczna profilaktyka stanowi najpotężniejszą broń w walce z rozprzestrzenianiem się toksykoinfekcji pokarmowych. W celu zapobiegania salmonellozie należy wdrożyć kompleksowe działania o charakterze higienicznym i technologicznym na etapie produkcji masowej oraz ściśle przestrzegać zasad higieny w gospodarstwie domowym. Wiedza o tym, jak można zarazić się salmonellą, pozwala na precyzyjne odcięcie dróg transmisji patogenu.

Zatrucie bakteriami z rodzaju Salmonella – najczęściej zadawane pytania

Jak długo trwa zatrucie salmonellą?

Ostra faza objawowa u pacjenta z niepowikłaną formą jelitową trwa zazwyczaj od 2 do 7 dni. Bóle brzucha i podwyższona temperatura ustępują zazwyczaj najszybciej (w ciągu 48–72 godzin), natomiast powrót prawidłowej konsystencji stolca może zająć nieco więcej czasu. Warto jednak pamiętać, że ustąpienie objawów nie oznacza jeszcze, że bakterie przestały być wydalane z organizmu – proces wydalania bakterii z kałem (nosicielstwo pochorobowe) może utrzymywać się przez kilka tygodni, a w skrajnych przypadkach nawet miesięcy. U dzieci wydalanie bakterii może trwać dłużej niż u dorosłych.

Czy można zwalczyć salmonellę bez antybiotyków?

Tak, w przeważającej liczbie przypadków u dorosłych osób z wydolnym układem odpornościowym organizm jest w stanie samodzielnie wyeliminować infekcję. Układ immunologiczny, przy wsparciu terapii objawowej (nawadnianie), skutecznie radzi sobie z populacją bakterii w świetle jelita. Zastosowanie antybiotyków bez wyraźnych wskazań jest błędem, ponieważ zaburza naturalny mikrobiom jelitowy i przedłuża stan nosicielstwa. Nieuzasadniona antybiotykoterapia może przynieść więcej szkody niż pożytku.

Czy salmonellę trzeba zgłaszać do sanepidu?

Zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa w zakresie zapobiegania oraz zwalczania zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi każde potwierdzone laboratoryjnie zakażenie pałeczkami z rodzaju Salmonella podlega obowiązkowej rejestracji i zgłoszeniu do właściwej terytorialnie Stacji Epidemiologiczno-Sanitarnej. Lekarz diagnozujący chorobę lub laboratorium wykonujące badanie mają ustawowy obowiązek przesłania stosownego formularza w celu podjęcia działań dochodzeniowych, mających na celu identyfikację źródła zakażenia i ograniczenie dalszego szerzenia się choroby.

Jakie są powikłania po salmonelli?

Choć większość infekcji kończy się pełnym powrotem do zdrowia, u części pacjentów mogą rozwinąć się poważne następstwa. Do najczęstszych powikłań zalicza się ostre uszkodzenie nerek wynikające z ciężkiego odwodnienia. Rzadszym powikłaniem o podłożu immunologicznym jest reaktywne zapalenie stawów (zespół Reitera), rozwijające się kilka tygodni po zahamowaniu objawów żołądkowo-jelitowych. W przypadku przedostania się bakterii do krwiobiegu może dojść do zapalenia pęcherzyka żółciowego, szpiku kostnego, opon mózgowo-rdzeniowych, a w rzadkich przypadkach nawet do rozwoju uogólnionego, śmiertelnego wstrząsu septycznego.