Kwas fosforowy (E338) – właściwości i rola w napojach oraz żywności
Kwas fosforowy (E338) to nieorganiczny związek chemiczny stosowany w przemyśle spożywczym przede wszystkim jako regulator kwasowości i przeciwutleniacz. Można go dodawać do różnych wyrobów, między innymi napojów bezalkoholowych, aby regulować ich smak, kwasowość i właściwości technologiczne. E338 może również uczestniczyć w procesach produkcyjnych, w których istotne jest zapobieganie niepożądanym zmianom jakości produktów. Warto jednak pamiętać, że kwas fosforowy ma także zastosowania pozaspożywcze – wykorzystuje się go między innymi jako odrdzewiacz oraz do otrzymywania nawozów sztucznych.
- Czym jest kwas fosforowy (E338) i jakie ma właściwości?
- Zastosowanie kwasu fosforowego w przemyśle spożywczym
- Zastosowanie w przemyśle i technice
- Czy spożywczy kwas fosforowy jest szkodliwy?
- Szkodliwość E338 z żywności – najczęściej zadawane pytania
Z tego artykułu dowiesz się:
- czy kwas fosforowy stosowany jest w produkcji nabiału,
- jakie jest dopuszczalne dzienne spożycie dla kwasu i soli kwasu fosforowego,
- czy kwas fosforowy używany jest tylko w przemyśle spożywczym.
Obecność E338 w żywności budzi zainteresowanie również ze względu na wpływ fosforu na organizm człowieka. Pierwiastek ten jest niezbędny do prawidłowego funkcjonowania organizmu, ponieważ uczestniczy między innymi w budowie kości, zębów i białek oraz w przemianach energetycznych. Fosfor jest wchłaniany w przewodzie pokarmowym, jednak jego nadmierne spożycie, zwłaszcza przy niewłaściwym bilansie składników mineralnych, może negatywnie wpływać na zdrowie. Dlatego warto wiedzieć, w jakich produktach występuje E338, jaką pełni funkcję i czy jego obecność w diecie powinna budzić obawy.
Czym jest kwas fosforowy (E338) i jakie ma właściwości?
Kwas fosforowy to nieorganiczny związek chemiczny o wzorze H₃PO₄. W przemyśle spożywczym występuje jako dodatek E338 i jest wykorzystywany przede wszystkim do regulacji kwasowości produktów.
Kwas fosforowy spożywczy jest dopuszczony do stosowania w Unii Europejskiej po przejściu oceny bezpieczeństwa. W Unii Europejskiej E338 jest dopuszczony do stosowania w określonych kategoriach żywności i na warunkach określonych w przepisach dotyczących dodatków do żywności. Warto rozróżnić kwas fosforowy E338 od innych dodatków fosforanowych. E338 oznacza kwas fosforowy(V), natomiast pozostałe dodatki z grupy fosforanów mają odrębne numery E i mogą pełnić inne funkcje technologiczne w żywności.
Budowa chemiczna kwasu fosforowego(V) oraz właściwości fizykochemiczne
Kwas fosforowy(V) jest kwasem tlenowym fosforu, w którym atom fosforu znajduje się w najwyższym stopniu utlenienia (+V). W zależności od stężenia i temperatury może występować jako bezbarwna, lepka ciecz lub w postaci krystalicznej.
Najważniejsze właściwości kwasu fosforowego:
- wzór chemiczny: H₃PO₄,
- postać: bezbarwna, lepka ciecz lub kryształy,
- bardzo dobra rozpuszczalność w wodzie,
- brak charakterystycznego zapachu,
- silne właściwości zakwaszające,
- zdolność do tworzenia fosforanów,
- stabilność podczas przechowywania oraz w procesach technologicznych.
Wiele osób zastanawia się, czy kwas fosforowy jest żrący. Odpowiedź zależy od jego stężenia. Stężony surowiec chemiczny wykazuje właściwości żrące i może powodować uszkodzenia skóry, oczu oraz błon śluzowych. Natomiast E338 stosowany w żywności podlega wymaganiom dotyczącym zastosowania i poziomów użycia określonym w przepisach. W produkcie spożywczym pełni przede wszystkim funkcję regulatora kwasowości i wpływa na jego właściwości sensoryczne oraz pH.
Zastosowanie kwasu fosforowego w przemyśle spożywczym
Zastosowanie kwasu fosforowego w produkcji żywności wynika przede wszystkim z jego zdolności do obniżania pH. Kwaśne środowisko wpływa na smak produktu, a jednocześnie może ograniczać rozwój części drobnoustrojów odpowiedzialnych za psucie żywności.
Obniżenie pH może wspierać stabilność mikrobiologiczną niektórych produktów, jednak działanie E338 zależy od rodzaju żywności, receptury oraz zastosowanego procesu technologicznego.
Rola w napojach gazowanych
Najbardziej znanym przykładem wykorzystania E338 jest kwas fosforowy w coli oraz innych ciemnych napojach gazowanych. Dodatek ten odpowiada za charakterystyczny, lekko cierpki i wyrazisty smak napoju, jednocześnie równoważąc jego słodycz.
Kwas fosforowy pełni również funkcję regulatora kwasowości, pomagając utrzymać odpowiednie pH i stabilność receptury podczas przechowywania. Dzięki tworzeniu kwaśnego środowiska obniża się pH napoju, co sprawia, że jest ono mniej sprzyjające rozwojowi niektórych mikroorganizmów z grupy bakterii i pleśni.
Funkcje E338 w innych produktach żywnościowych
Poza napojami kwas fosforowy spożywczy znajduje zastosowanie w wielu innych grupach produktów:
- jako regulator kwasowości w przetworach owocowych,
- jako substancja wspomagająca działanie przeciwutleniaczy w niektórych zastosowaniach technologicznych, m.in. poprzez wiązanie jonów metali mogących katalizować reakcje utleniania,
- jako regulator właściwości ciasta i dodatków piekarniczych,
- jako składnik niektórych sosów, dressingów i marynat,
- jako substancja wspomagająca zachowanie pożądanych cech sensorycznych produktu.
Związki z grupy fosforanów (głównie sole), takie jak fosforany wapnia, sodu i potasu są wykorzystywane w przetwórstwie mięsa oraz produkcji serów topionych, gdzie mogą poprawiać wiązanie wody, stabilność emulsji i właściwości teksturalne produktów. Dzięki swoim właściwościom kwas fosforowy jest stosowany jako regulator kwasowości w wybranych produktach spożywczych.
Zastosowanie w przemyśle i technice
Zastosowanie kwasu fosforowego(V) nie ogranicza się wyłącznie do żywności. Jest to związek o bardzo szerokim znaczeniu przemysłowym.
Najważniejsze zastosowania kwasu fosforowego obejmują:
- kwas fosforowy na rdzę i usuwanie produktów korozji z powierzchni metalowych,
- kwas fosforowy do czyszczenia urządzeń i elementów technicznych,
- przygotowywanie powierzchni metalowych przed malowaniem i zabezpieczaniem antykorozyjnym,
- wytrawianie szkliwa zębów w stomatologii przed zabiegami adhezyjnymi,
- produkcję nawozów fosforowych wykorzystywanych w rolnictwie,
- produkcję środków farmaceutycznych,
- zastosowania laboratoryjne i analityczne.
Kiedy w Internecie pojawiają się informacje o preparatach zawierających „kwas fosforowy 5” lub o innych roztworach technicznych, zwykle odnoszą się one do określonego stężenia substancji przeznaczonej do zastosowań technicznych, takich jak czyszczenie czy usuwanie korozji.
Chemicznie jest to ten sam związek – H₃PO₄ – ale produkty techniczne mogą mieć inne stężenie, czystość i przeznaczenie. Stężony kwas fosforowy może działać żrąco i wymaga stosowania odpowiednich środków ochrony. Preparatów technicznych nie należy stosować do celów spożywczych.
|
|
|
Czy spożywczy kwas fosforowy jest szkodliwy?
Pytanie „Czy kwas fosforowy jest szkodliwy?” należy do najczęściej zadawanych przez konsumentów.
Eksperci zwracają uwagę, że nadmierne spożycie fosforanów pochodzących z żywności wysoko przetworzonej może być niekorzystne. Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) ustalił grupowe dopuszczalne dzienne spożycie (ADI) dla fosforanów objętych oceną na poziomie 40 mg fosforu/kg masy ciała dziennie. Wartość ta jest wyrażana jako ilość fosforu i dotyczy łącznie ocenianej grupy fosforanów, a nie wyłącznie kwasu fosforowego E338.
Wpływ E338 na układ kostny, zęby oraz nerki
Potencjalne skutki nadmiernej podaży fosforanów w diecie obejmują:
- zaburzenie równowagi wapniowo-fosforowej organizmu, szczególnie u osób z upośledzoną funkcją nerek i zaburzeniami gospodarki mineralnej;
- możliwy niekorzystny wpływ na gospodarkę mineralną organizmu w przypadku długotrwale niezbilansowanej diety, zwłaszcza przy nieprawidłowych proporcjach podaży fosforu i wapnia;
- erozję szkliwa zębów w przypadku częstego spożywania kwaśnych napojów gazowanych;
- większe obciążenie nerek związane z koniecznością wydalania nadmiaru fosforu – szczególne znaczenie ma to u osób z przewlekłą chorobą nerek, u których zdolność usuwania nadmiaru fosforanów jest ograniczona.
Warto podkreślić, że opisane zagadnienia dotyczą przede wszystkim całkowitej podaży fosforu i fosforanów w diecie, a nie wyłącznie kwasu fosforowego E338. Znaczenie mają również ogólny sposób żywienia, podaż wapnia oraz stan zdrowia, w szczególności funkcja nerek.
Dopuszczalne dzienne spożycie
Według oceny EFSA grupowe ADI dla fosforanów wynosi 40 mg fosforu na kilogram masy ciała dziennie. W przypadku osoby ważącej 70 kg odpowiada to około 2,8 g fosforu dziennie. Jest to wartość określająca poziom długotrwałego dziennego pobrania uznany za bezpieczny dla zdrowej populacji, a nie zalecana ilość fosforu do spożywania. ADI obejmuje łącznie fosforany z ocenianej grupy dodatków do żywności, a nie wyłącznie kwas fosforowy E338.
EFSA wskazała, że w niektórych scenariuszach oszacowane narażenie na fosforany może przekraczać wartość grupowego ADI, szczególnie w niektórych grupach dzieci oraz przy wysokim poziomie spożycia. Nie oznacza to jednak, że każda osoba spożywająca żywność wysoko przetworzoną przekracza ustalony poziom.
Z tego względu zaleca się:
- ograniczanie spożycia słodzonych napojów gazowanych o wysokiej kwasowości i dużej zawartości cukru,
- urozmaiconą dietę bogatą w naturalne źródła wapnia,
- umiarkowane spożywanie żywności wysoko przetworzonej zawierającej dodane fosforany,
- zachowanie szczególnej ostrożności przez osoby z chorobami nerek.
Szkodliwość E338 z żywności – najczęściej zadawane pytania
Czy kwas fosforowy stosowany do odrdzewiania metalu to ta sama substancja co E338?
Tak, jeśli preparat techniczny rzeczywiście zawiera kwas fosforowy(V), jest to ten sam związek chemiczny H₃PO₄. Nie oznacza to jednak, że taki preparat nadaje się do spożycia – różnić mogą się jego stężenie, czystość, specyfikacja i przeznaczenie. E338 jest ściśle kontrolowanym składnikiem żywności, który musi spełniać wszystkie wymagania stawiane dodatkom do żywności.
Czy napoje bezcukrowe również zawierają kwas fosforowy?
Tak. W wielu napojach typu cola bez dodatku cukru nadal stosuje się E338. Jego zadaniem jest kształtowanie smaku i regulacja kwasowości, niezależnie od zawartości cukru.
Czy kwas fosforowy niszczy szkliwo zębów?
Częste spożywanie kwaśnych napojów, w tym niektórych napojów zawierających kwas fosforowy, może sprzyjać erozji szkliwa. Ryzyko zależy przede wszystkim od kwasowości napoju, częstotliwości jego spożywania oraz czasu kontaktu z powierzchnią zębów.



