Kwas moczowy w surowicy i moczu – normy, podwyższony, zalecenia

Kwas moczowy to ostatni produkt przemiany zasad azotowych (purynowych) w organizmie, który w większości jest wydalany wraz z moczem. Jego oznaczenie we krwi lub w moczu najczęściej wykonuje się podczas diagnozowania dny moczanowej, czyli podagry lub chorób nerek. Ogromnym wyzwaniem dla pacjentów jest zagadnienie związane z tym, jak obniżyć stężenie kwasu moczowego, tym samym zmniejszając dolegliwości bólowe, które towarzyszą hiperurykemii.

1. Co to jest kwas moczowy?
2. Zbyt niskie i za wysokie stężenie kwasu moczowego
3. Niepokojące objawy, czyli kiedy należy badać kwas moczowy?
4. Oznaczenie kwasu moczowego w surowicy i w moczu.  Jak najlepiej przygotować się do badania?
5. Kwas moczowy – norma dla kobiety, mężczyzny i dziecka
6. Jak obniżyć za wysoki poziom kwasu moczowego we krwi i w moczu?

Nadmiar kwasu moczowego w tkankach odkłada się w postaci jego kryształków, powodując wiele poważnych dolegliwości. Kwas moczowy to najczęściej badany związek chemiczny w przypadku diagnozowania dny moczanowej, zapaleń i obrzęków stawów lub monitorowania jego poziomu podczas chemioterapii lub radioterapii nowotworów. Kwas moczowy jest produktem powstałym po rozpadzie zasad azotowych, mogących pochodzić z pokarmów bogatych w purynę lub z rozpadu kwasów nukleinowych komórek organizmu.

Co to jest kwas moczowy?

Kwas moczowy jest to końcowy i naturalny produkt metabolizmu puryn, czyli zasad azotowych, wchodzących w skład m.in. kwasów nukleinowych (DNA i RNA) komórek wszystkich organizmów. Źródłem zasad azotowych jest zarówno wewnętrzna synteza tych związków, jak i fizjologiczny rozpad komórek.

Zbyt niskie i za wysokie stężenie kwasu moczowego

Zarówno podwyższone, jak i obniżone stężenie kwasu moczowego może mieć znaczenie kliniczne. Kwas moczowy nie jest jedynie produktem końcowym przemian puryn – pełni również funkcję przeciwutleniacza, chroniąc komórki przed działaniem wolnych rodników. Jednocześnie jego rola w organizmie jest złożona, ponieważ przy wysokich stężeniach może także sprzyjać procesom zapalnym.

Obniżone stężenie kwasu moczowego jest znacznie rzadsze niż hiperurykemia. Może towarzyszyć niektórym chorobom nerek, chorobom wątroby, celiakii oraz rzadkim chorobom genetycznym. Badania sugerują również związek między niskim stężeniem kwasu moczowego a większym ryzykiem niektórych chorób neurodegeneracyjnych, takich jak choroba Parkinsona, jednak zależność ta nie została jednoznacznie potwierdzona jako przyczynowa.

Hiperurykemia, czyli podwyższone stężenie kwasu moczowego, zwiększa ryzyko rozwoju dny moczanowej oraz kamicy nerkowej i może współwystępować z przewlekłą chorobą nerek, nadciśnieniem tętniczym, zespołem metabolicznym, chorobami sercowo-naczyniowymi oraz niedoczynnością tarczycy. Dlatego nieprawidłowy wynik badania powinien być interpretowany w kontekście stanu klinicznego i pozostałych wyników badań.

Niepokojące objawy, czyli kiedy należy badać kwas moczowy?

Badanie stężenia kwasu moczowego może zlecić lekarz, jeśli występują objawy mogące świadczyć o dnie moczanowej lub niektórych chorobach nerek.

1. Do sygnałów, których nie należy lekceważyć, należą przede wszystkim:
   • nagły, silny ból, obrzęk i zaczerwienienie stawu, zwłaszcza u podstawy dużego palca u stopy,
   • ból w okolicy lędźwiowej,
   • krew w moczu lub zmiana jego zabarwienia,
   • wyraźne zmniejszenie ilości oddawanego moczu.
2. Ból lub pieczenie podczas oddawania moczu najczęściej są objawami zakażenia dróg moczowych, ale również wymagają konsultacji z lekarzem.
3. Oznaczenie stężenia kwasu moczowego wykonuje się także u osób z rozpoznaną dną moczanową, aby ocenić skuteczność leczenia.
4. Badanie może być również zlecane pacjentom poddawanym niektórym rodzajom leczenia onkologicznego, zwłaszcza chemioterapii, gdy istnieje ryzyko szybkiego rozpadu komórek nowotworowych (zespołu lizy guza).
5. Jest ono także jednym z badań wykonywanych podczas diagnostyki niektórych rodzajów kamicy nerkowej.

Oznaczenie kwasu moczowego w surowicy i w moczu.  Jak najlepiej przygotować się do badania?

Poziom kwasu moczowego może być oznaczany zarówno w moczu, jak i w surowicy pacjenta.

Ponadto zaleca się, aby przygotowanie do badania objęło także unikanie wysiłku fizycznego przed pomiarem oraz w miarę możliwości ograniczenie czynników stresowych (należy zminimalizować ryzyko uszkodzenia komórek i przejściowego wzrostu stężenie kwasu moczowego we krwi pacjenta).

Stężenie kwasu moczowego w moczu można oznaczyć zarówno w pojedynczej próbce, jaki i w tzw. dobowej zbiórce moczu. Polega ona na gromadzeniu wszystkich próbek moczu, oddawanych w ciągu 24 godzin do jednego, jałowego naczynia. Następnie należy zmierzyć objętość oddanego moczu i pobrać z niego mniejszą próbkę, przeznaczając ją do badania w laboratorium. W trakcie zbiórki należy przestrzegać takich samych zaleceń, jak w trakcie przygotowania się do badania surowicy.

Kwas moczowy – norma dla kobiety, mężczyzny i dziecka

Prawidłowe stężenie kwasu moczowego zależy od płci, wieku oraz metody oznaczenia stosowanej przez laboratorium. Dlatego podczas interpretacji wyniku należy zawsze kierować się zakresem wartości referencyjnych podanym na wyniku badania. U zdrowych dorosłych stężenie kwasu moczowego jest zwykle wyższe u mężczyzn niż u kobiet.

Szacuje się, że orientacyjne wartości stężenia kwasu moczowego w surowicy wynoszą:

• u mężczyzn 300–360 µmol/l (5–6 mg/dl),
• u kobiet 240–300 µmol/l (4–5 mg/dl),  
• u dzieci 210–240 µmol/l (3,5–4 mg/dl). 

Hiperurykemię najczęściej rozpoznaje się po kilkukrotnym stwierdzeniu stężenia kwasu moczowego przekraczającego 420 µmol/l (7 mg/dl). Średnie dobowe wydalanie kwasu moczowego z moczem wynosi około 400–650 mg, a za górną granicę przyjmuje się zazwyczaj 800 mg/dobę (4,8 mmol/24 h).

Należy także pamiętać, że analiza wyników badań powinna być jednak zawsze oparta na wartościach referencyjnych laboratorium, w którym były one wykonywane i które zazwyczaj znajdują się w podanych zakresach norm.

Jak obniżyć za wysoki poziom kwasu moczowego we krwi i w moczu?

Podwyższone stężenie kwasu moczowego może mieć różne przyczyny. Sprzyjają mu m.in. uwarunkowania genetyczne (np. zespół Lescha-Nyhana czy choroba von Gierkego), nadwaga i otyłość, nieprawidłowa dieta, odwodnienie, cukrzyca, przewlekła choroba nerek oraz stosowanie niektórych leków. Ryzyko hiperurykemii zwiększa także nadmierne spożycie alkoholu, zwłaszcza piwa.

Zastanawiając się, co można jeść a czego najlepiej unikać, aby zmniejszyć nadmiar kwasu moczowego, najczęściej otrzymujemy informacje o ograniczeniu produktów bogatych w puryny, przede wszystkim podrobów, czerwonego mięsa, niektórych ryb i owoców morza oraz alkoholu, zwłaszcza piwa. Warto również ograniczyć spożycie napojów słodzonych fruktozą. Szczegółowe zalecenia żywieniowe oraz decyzję o ewentualnym leczeniu farmakologicznym powinien ustalić lekarz prowadzący, np. reumatolog.