Jaką funkcję pełnią gruczoły okołoodbytowe u psa?

Gruczoły okołoodbytowe u psa pełnią ważną funkcję w komunikacji zapachowej – produkowana przez nie wydzielina zawiera charakterystyczne substancje zapachowe, które zwierzęta wykorzystują do przekazywania informacji. Problem pojawia się, gdy dochodzi do zaburzenia ich naturalnego opróżniania i zalegania wydzieliny, co może prowadzić do podrażnienia, bólu, a nawet stanu zapalnego gruczołów okołoodbytowych. Szczególnie narażone mogą być psy ras małych, u których problemy z zatokami okołoodbytowymi występują stosunkowo często. 

1. Jaką funkcję pełnią gruczoły okołoodbytowe u psa?
2. Zatkane gruczoły okołoodbytowe u psa – przyczyny problemu
3. Objawy świadczące o problemach z gruczołami u psa
4. Zapalenie gruczołów okołoodbytowych u psa – przebieg i diagnostyka
5. Jak leczyć zapalenie gruczołów okołoodbytowych u psa?
6. Powikłania – ropień i pęknięcie gruczołu okołoodbytowego u psa
7. Profilaktyka i zapobieganie nawrotom problemów z zatokami
8. Czym są gruczoły okołoodbytowe u psa – najczęściej zadawane pytania

Z tego artykułu dowiesz się:

• jaką funkcję pełnią gruczoły okołoodbytowe,
• jakie są najczęstsze przyczyny problemów z gruczołami okołoodbytowymi,
• czy sposób żywienia pupila, rodzaj podawanej karmy i zawartość błonnika w diecie mogą wpływać na ryzyko wystąpienia stanu zapalnego gruczołów okołoodbytowych.

Saneczkowanie, uporczywe wylizywanie okolicy odbytu, obrzęk czy nieprzyjemny zapach to sygnały, których nie należy lekceważyć. Nieleczony stan zapalny może prowadzić do powstania ropnia, a nawet przetoki. Jak rozpoznać niepokojące objawy, kiedy konieczne jest opróżnianie gruczołów okołoodbytowych i czy odpowiednia dieta psa może pomóc zapobiegać zapaleniu gruczołów okołoodbytowych? Sprawdź, na czym polega leczenie i kiedy należy skonsultować się z lekarzem weterynarii.

Jaką funkcję pełnią gruczoły okołoodbytowe u psa?

Potocznie mówi się o „gruczołach okołoodbytowych”, choć opisywane niżej problemy z gruczołami dotyczą zwykle zatok okołoodbytowych. Są to parzyste zbiorniczki gromadzące wydzielinę, którą produkują gruczoły znajdujące się w ścianach zatok. Wydzielina może mieć różną konsystencję – od płynnej, oleistej po pastowatej – oraz różną barwę, m.in. żółtą lub brązową. 

Lokalizacja i anatomiczne znaczenie zatok okołoodbytowych

Zatoki leżą po obu stronach odbytu, pomiędzy jego zwieraczem wewnętrznym i zewnętrznym. Patrząc na psa od tyłu i wyobrażając sobie tarczę zegara, można umiejscowić je na godzinie czwartej i ósmej. Wydzielina gruczołów gromadzi się w zatokach, skąd przez wąskie przewody wyprowadzające trafia do okolic ujścia odbytu. Zawartość gruczołów jest uwalniana w sposób naturalny podczas oddawania kału. Wielkość zatok zależy m.in. od wielkości zwierzęcia.  

Rola wydzieliny w komunikacji zapachowej

Wydzielina gruczołów okołoodbytowych ma intensywny, nieprzyjemny dla człowieka zapach, który opisuje się czasem jako woń zepsutej ryby lub zgnilizny. Służy przekazywaniu sygnałów chemicznych między psami.

Zatkane gruczoły okołoodbytowe u psa – przyczyny problemu

Jeśli zatoki nie opróżniają się skutecznie, ich zawartość zalega, a z czasem może gęstnieć i stawać się coraz trudniejsza do usunięcia. Zapchane gruczoły u psa powodują dyskomfort, a niekiedy ból.  

Mechanizm naturalnego opróżniania zatok podczas defekacji 

Podczas oddawania kału nacisk przemieszczającego się stolca i praca mięśni pomagają usunąć wydzielinę z zatok. Prawidłowo uformowany kał sprzyja temu mechanizmowi. Przy biegunce lub utrzymujących się miękkich stolcach opróżnianie może być mniej skuteczne. Zaparcia i rzadkie wypróżnienia mogą sprzyjać zaleganiu wydzieliny. 

Czynniki sprzyjające zaleganiu wydzieliny w zatokach 

Do czynników, które mogą utrudniać opróżnianie zatok, należą: 

• przewlekła biegunka, miękkie stolce; 
• zaparcia; 
• dieta niesprzyjająca prawidłowej objętości i konsystencji kału; 
• indywidualna budowa i położenie zatok lub ich przewodów; 
• nadmierna masa ciała – tkanka tłuszczowa może uciskać przewody zatok, a napięcie mięśni zwieraczy może być osłabione; 
• alergiczne choroby skóry, w tym atopowe zapalenie skóry i skórne reakcje na pokarm; 
• miejscowe stany zapalne lub zmiany guzowate utrudniające odpływ wydzieliny. 

Znaczenie poszczególnych czynników różni się między psami.

Objawy świadczące o problemach z gruczołami u psa

Problemy z zatokami okołoodbytowymi mogą powodować następujące objawy: 

• saneczkowanie, czyli przemieszczanie się psa w pozycji siedzącej i szorowanie okolicą odbytu po podłożu; 
• częste wylizywanie lub podgryzanie okolicy odbytu i nasady ogona; 
• oglądanie się na zad, niepokój i trudności z wygodnym siadaniem; 
• bolesne wypróżnianie lub nadmierne parcie; 
• intensywny zapach i pozostawianie kropli wydzieliny na posłaniu; 
• zaczerwienienie, obrzęk albo bolesne zgrubienie w okolicy odbytu; 
• pojawienie się krwi, ropy lub otwartej rany w tej okolicy. 

Takie objawy wymagają badania weterynaryjnego. Lekarz ustali ich przyczynę i oceni, czy potrzebne jest oczyszczanie gruczołów u psa lub inne leczenie. Zwlekanie z wizytą w lecznicy może sprzyjać nasileniu zmian i rozwojowi powikłań. 

W cięższych przypadkach pies może być osowiały, mniej jeść, piszczeć i unikać dotyku. Bolesny obrzęk, rana z wypływem ropy lub pogorszenie samopoczucia wymagają pilnej konsultacji z lekarzem weterynarii. Brązowa wydzielina z odbytu u psa nie przesądza natomiast o zakażeniu – jeśli pochodzi z zatok, może mieć taką barwę również bez towarzyszącej choroby. Kolor i konsystencja treści zatok są zmienne. Jej wygląd lekarz ocenia wraz z pozostałymi objawami i wynikami badania. 

Zapalenie gruczołów okołoodbytowych u psa – przebieg i diagnostyka

Zaleganie wydzieliny może sprzyjać zapaleniu, wtórnemu zakażeniu i powstawaniu ropni. Zaburzenia te mogą stanowić kolejne etapy procesu chorobowego, choć nie zawsze występują po sobie, zaś granice między nimi nie są jednoznaczne. 

Rozwój stanu zapalnego na tle zablokowanych przewodów wyprowadzających 

Zalegająca wydzielina gruczołów okołoodbytowych może gęstnieć. Wypełnione, powiększone zatoki mogą powodować ból m.in. podczas wypróżniania. Istnieje ryzyko rozwoju stanu zapalnego. Utrudniony odpływ i miejscowy stan zapalny mogą się wzajemnie napędzać. Zapalenie nie zawsze wiąże się z zakażeniem, ale zatrzymanie wydzieliny sprzyja namnażaniu bakterii. Drobnoustroje obecne w kale mogą przedostawać się przewodami do wnętrza zatok. W prawidłowych warunkach bakterie są usuwane wraz z wydzieliną podczas oddawania kału.

Diagnostyka weterynaryjna i ocena stopnia zaawansowania zmian

Podczas wizyty lekarz zbiera wywiad dotyczący objawów u psa, jego wypróżnień, żywienia, chorób skóry i wcześniejszych problemów z zatokami. Ogląda okolicę odbytu oraz bada zatoki przez odbyt, oceniając ich wypełnienie, bolesność i ewentualne zgrubienia. Sam wygląd lub konsystencja wydzieliny nie wystarczają jednak do postawienia diagnozy. 

W niektórych przypadkach lekarz weterynarii wykonuje:

• cytologię, czyli badanie wydzieliny pod mikroskopem,
• posiew (przy nawracających lub trudnych w leczeniu zakażeniach), który pomaga dobrać antybiotyk.

Wyniki interpretuje się wraz z objawami i badaniem klinicznym: sama obecność bakterii nie dowodzi zakażenia. Twarde zgrubienie lub powiększona zatoka, której nie udaje się opróżnić, mogą wymagać wykonania badania USG i pobrania materiału do dalszych badań, by wykluczyć np. nowotwór. 

Jak leczyć zapalenie gruczołów okołoodbytowych u psa?

Leczenie zapalenia gruczołów okołoodbytowych obejmuje zwykle ręczne opróżnienie zawartości zatok, opanowanie stanu zapalnego i złagodzenie bólu. Istotną częścią postępowania jest także leczenie choroby podstawowej, która sprzyja nawrotom problemów z zatokami u psów.  

Farmakoterapia i czyszczenie w gabinecie weterynaryjnym

Czyszczenie gruczołów u psa polega na ostrożnym usunięciu zalegającej zawartości. Można je przeprowadzić:

• metodą zewnętrzną, uciskając zatoki przez skórę,
• wewnętrzną, z użyciem palca wprowadzonego do odbytnicy.

Przy silnej bolesności przed zabiegiem może być potrzebne podanie leków przeciwbólowych lub uspokojenie farmakologiczne. 

W razie potrzeby lekarz płucze zatoki, np. solą fizjologiczną i podaje odpowiednio dobrane leki miejscowe o działaniu przeciwzapalnym i przeciwbakteryjnym. Antybiotyki podawane doustnie lub w zastrzykach nie są konieczne w każdym przypadku, a o ich podaniu decyduje weterynarz. 

Zamiast szukać instrukcji, jak wycisnąć gruczoły u psa, warto najpierw ustalić, czy to na pewno one odpowiadają za objawy.

Przy uporczywych nawrotach mimo leczenia można rozważyć chirurgiczne usunięcie zatok. 

Domowa opieka i stosowanie zaleconych preparatów

W domu należy podawać przepisane przez lekarza leki zgodnie z zaleceniem i stawić się na kontrolę w wyznaczonym terminie. Lekarz weterynarii może też zalecić ciepłe okłady, aby złagodzić ból. Po pęknięciu lub otwarciu ropnia potrzebne jest delikatne oczyszczanie okolicy według wskazówek weterynarza. Jeśli pies próbuje wylizywać ranę, powinien nosić kołnierz ochronny. 

Powikłania – ropień i pęknięcie gruczołu okołoodbytowego u psa

Zakażenie zatoki może prowadzić do powstania ropnia. Towarzyszą mu ból, zaczerwienienie i gorący obrzęk po jednej lub obu stronach odbytu.

Rozwijające się zakażenie uszkadza ścianę zatoki i otaczające tkanki. Ropień może otworzyć się przez skórę obok odbytu, tworząc ranę, z której wypływa ropna lub krwisto-ropna wydzielina. To właśnie tę sytuację określa się potocznie jako pęknięcie gruczołu okołoodbytowego u psa. To bardzo bolesny i poważny stan. Pęknięcie gruczołu wymaga interwencji weterynaryjnej: oczyszczenia zmienionej okolicy i odpowiednio dobranych leków. Sposób dalszego postępowania z raną oraz jej pielęgnację ustala lekarz. 

Do możliwych następstw zaawansowanej choroby zatok okołoodbytowych należą: 

• silny ból i trudności z wypróżnianiem; 
• ropień oraz otwarta rana z sączącą się wydzieliną; 
• szerzenie zakażenia na otaczające tkanki; 
• utrzymujący się kanał odprowadzający wydzielinę, wymagający dalszego leczenia, czasem operacyjnego. 

Profilaktyka i zapobieganie nawrotom problemów z zatokami

Niektóre psy mają predyspozycje do zalegania wydzieliny w zatokach okołoodbytowych i nie każdemu nawrotowi można u nich zapobiec. Warto obserwować wypróżnienia, dbać o dietę i prawidłową masę ciała psa oraz reagować na pierwsze oznaki dyskomfortu. Przy powtarzających się problemach istotne jest nie tylko regularne manualne opróżnianie zatok okołoodbytowych, ale także rozpoznanie i leczenie chorób współistniejących.  

Rola diety, twardości stolca i kontroli masy ciała

W ograniczaniu ryzyka nawrotów problemów z zatokami u psa mogą pomóc: 

• dobór żywienia, które będzie sprzyjać prawidłowej konsystencji kału, m.in. odpowiednia zawartość błonnika w diecie; 
• wyjaśnienie i leczenie przyczyn utrzymującej się biegunki lub zaparć; 
• aktywność fizyczna dostosowana do możliwości psa; 
• diagnostyka i leczenie chorób alergicznych, jeśli występują świąd lub inne sugerujące je objawy. 

Należy również dbać o profilaktykę przeciwpasożytniczą dobraną dla potrzeb konkretnego psa. Nie zastępuje ona jednak diagnostyki saneczkowania ani leczenia chorób zatok. 

Regularna kontrola stanu okolic odbytowych u weterynarza

Jak często czyścić gruczoły okołoodbytowe u psa? Nie ma jednego zalecenia dla wszystkich zwierząt. U psa z nawrotami lekarz ustala terminy kontroli na podstawie objawów i tempa gromadzenia się wydzieliny. Kontrola nie musi oznaczać każdorazowego opróżniania. Zdrowy pies, którego zatoki funkcjonują prawidłowo, nie potrzebuje ich rutynowego wyciskania. 

Czym są gruczoły okołoodbytowe u psa – najczęściej zadawane pytania

Czy rasa lub wielkość psa ma wpływ na częstotliwość występowania problemów z zatokami okołoodbytowymi? 

Choroby zatok częściej obserwuje się u małych ras, choć problem może dotyczyć każdego psa. Wśród psów, u których istnieją większe szanse występowania nienowotworowych chorób zatok, wymienia się m.in.: cavalier king charles spaniele, king charles spaniele, cockapoo, shih tzu, bichon frise i cocker spaniele. 

Jak odróżnić saneczkowanie spowodowane zatkanymi gruczołami od objawów pasożytów jelitowych? 

Samo saneczkowanie nie pozwala tego rozstrzygnąć. Przyczyną mogą być choroby zatok, podrażnienie skóry, alergia lub pasożyty. Inwazji tasiemca psiego może towarzyszyć świąd odbytu, a widoczne w kale lub na sierści wokół odbytu człony pasożyta są wskazówką diagnostyczną. Aby ustalić przyczynę saneczkowania, lekarz weterynarii musi zbadać okolicę odbytu oraz zatoki okołoodbytowe, a w razie potrzeby zleca badania w kierunku pasożytów. 

Jak usunąć intensywny zapach wydzieliny? 

Jeśli wydzielina zabrudziła sierść, zewnętrzną okolicę odbytu można delikatnie oczyścić miękką ściereczką i ciepłą wodą. Trzeba usunąć pozostałości również z dłuższej sierści. Gdy obecna jest rana, sposób pielęgnacji należy ustalić z lekarzem. Nawracający zapach, zwłaszcza z bólem lub saneczkowaniem, wymaga ustalenia przyczyny – samo mycie jej nie usuwa.