Malina moroszka (Rubus chamaemorus) – właściwości, zastosowanie i działanie „złota północy”

Malina moroszka (Rubus chamaemorus) jest dwupienną byliną zielną należącą do rodziny różowatych (Rosaceae). Określana bywa również mianem maliny nordyckiej. Gatunek ten występuje na chłodnych obszarach półkuli północnej, głównie w strefach tajgi i tundry. Można go spotkać m.in. w krajach skandynawskich, Finlandii, Litwie, Łotwie, Islandii, Rosji oraz na Grenlandii, a także w rejonach arktycznych i subarktycznych, takich jak Alaska i Kanada.

Naturalnym środowiskiem wzrostu maliny moroszki są bagna, mokradła, wilgotne wrzosowiska oraz torfowiska. Rośnie również na surowych łąkach tundrowych oraz w iglastych lasach tajgi. W Polsce gatunek ten jest bardzo rzadki i objęty ochroną. Występuje głównie w Biebrzańskim Parku Narodowym oraz na torfowiskach północno-wschodniej części kraju. Podejmowane są także próby jego uprawy, jednak ze względu na specyficzne wymagania rośliny są one ograniczone i prowadzone głównie w Finlandii.

Malina moroszka wymaga gleby torfowej, zasobnej w składniki odżywcze, o kwaśnym odczynie pH (3,5–5) oraz odpowiednim poziomie wilgotności – podłoże powinno być stale wilgotne, ale bez zastojów wody. Najlepiej sprawdza się gleba bogata w torf wysoki, charakteryzujący się luźną i porowatą strukturą. Roślina ta do obfitego owocowania potrzebuje chłodnego klimatu z mroźnymi zimami i wykazuje dużą odporność na niskie temperatury, sięgające nawet -40°C. Najlepiej rośnie na stanowiskach słonecznych lub lekko zacienionych.

Jest to niewielka bylina osiągająca zazwyczaj od 10 do 25 cm wysokości. Posiada dobrze rozwinięty system korzeniowy oraz długie podziemne rozłogi, z których wyrastają dwuletnie pędy. Łodygi są pozbawione kolców, co odróżnia ją od wielu innych przedstawicieli rodziny różowatych. W pierwszym roku pędy są płonne, czyli nie wytwarzają organów płciowych, i zazwyczaj nie rozgałęziają się.

W dolnej części pędu występują liście łuskowate, natomiast wyżej pojawiają się liście 3–5-klapowe, z wyraźnym unerwieniem, sercowatą nasadą i ogonkiem liściowym o długości około 1,7 cm. Górna strona blaszki liściowej jest ciemnozielona i błyszcząca, natomiast dolna jaśniejsza i pokryta delikatnymi włoskami. Brzegi liści są lekko piłkowane.

Malina moroszka jest rośliną dwupienną, co oznacza, że występują osobniki męskie i żeńskie. W Polsce kwitnie w maju i czerwcu. Kwiaty wyrastają pojedynczo na szczytach pędów i osiągają średnicę 2–3 cm. Mają barwę białą lub bladoróżową. Okwiat składa się z pięciu lancetowatych działek kielicha o ostrych zakończeniach i jasnozielonym kolorze, natomiast korona zbudowana jest z 5–6 wolnych płatków o lekko pofalowanych brzegach i odwrotnie jajowatym kształcie.

Kwiaty męskie zawierają liczne pręciki tworzące gęsty okółek wokół środka kwiatu, przy czym obecne są także zredukowane słupki. Kwiaty żeńskie posiadają natomiast wiele słupków osadzonych na wypukłym dnie kwiatowym.

Po zapyleniu przez owady każdy słupek przekształca się w pestkowiec, a zespół takich elementów tworzy owoc zbiorowy, składający się z 5–25 drobnych pestkowców.

Owoce początkowo mają barwę czerwoną, a w trakcie dojrzewania zmieniają ją na pomarańczowo-bursztynową. Osiągają średnicę około 1–1,5 cm, a ich smak jest słodko-kwaśny.

Choć malina moroszka nie jest typową rośliną leczniczą ani źródłem oficjalnych surowców zielarskich, jej wykorzystanie w medycynie ludów północy ma długą i bogatą tradycję. W medycynie ludowej Skandynawii, Kanady, Alaski oraz Syberii szeroko stosuje się owoce Rubus chamaemorus, które stanowią jedno z nielicznych, łatwo dostępnych źródeł witamin i składników mineralnych na terenach o ubogiej florze i surowym, zimnym klimacie.

Owoce moroszki spożywane są na świeżo, a także przetwarzane na soki i różnego rodzaju przetwory. Ze względu na wysoką zawartość witaminy C uznawane są za naturalny środek zapobiegający szkorbutowi. Po połączeniu z miodem tworzą syrop stosowany przy infekcjach przebiegających z gorączką, bólem gardła i kaszlem. Sok z owoców wykorzystywany jest również do płukania jamy ustnej w stanach zapalnych, grzybicy oraz przy aftach. Ponadto owoce te stosowane są jako środek wspomagający trawienie.

Liście maliny moroszki zawierają związki o działaniu ściągającym i przeciwdrobnoustrojowym. W postaci naparu podawane są przy biegunce i zatruciach pokarmowych. Zewnętrznie rozdrobnione liście stosuje się na trudno gojące się rany, oparzenia, stłuczenia oraz miejsca po ukąszeniach owadów. Niekiedy miesza się je z tłuszczem zwierzęcym, uzyskując preparat o konsystencji maści. Liście wykorzystywane są także jako środek przeciwreumatyczny, przykładany do bolących stawów. Z kolei odwar z korzeni tradycyjnie stosowany jest jako środek obniżający gorączkę.

Współczesne badania potwierdzają zasadność wielu z tych tradycyjnych zastosowań. Malina moroszka wykazuje działanie antyoksydacyjne, przeciwzapalne, przeciwdrobnoustrojowe oraz ściągające. Owoce poddawane są liofilizacji i sprzedawane jako żywność funkcjonalna, zaliczana do tzw. superfoods. W krajach nordyckich roślina ta bywa określana mianem „złota północy”.

Owoce moroszki cechują się wysoką wartością odżywczą i są bogatym źródłem antyoksydantów, takich jak witamina C, karotenoidy, tokotrienole, tokoferole oraz polifenole. Związki te wspierają utrzymanie równowagi oksydacyjnej organizmu i mogą przyczyniać się do zapobiegania wielu chorobom, w tym chorobom cywilizacyjnym. Ekstraktom z moroszki przypisuje się właściwości wzmacniające odporność, wspomagające regenerację organizmu w okresie rekonwalescencji oraz pomagające przeciwdziałać przewlekłemu zmęczeniu. Spożywane jako dodatek do koktajli czy sałatek mogą wspierać również kondycję skóry.

Badania wskazują ponadto, że substancje czynne zawarte w owocach Rubus chamaemorus mogą pomagać w utrzymaniu prawidłowego poziomu glukozy we krwi oraz korzystnie wpływać na profil lipidowy. Regularne włączanie moroszki do diety może obniżać poziom markerów stanu zapalnego i wspierać terapię niektórych chorób, w tym boreliozy.

Właściwości prozdrowotne maliny nordyckiej znajdują także zastosowanie w kosmetologii. W kosmetykach wykorzystuje się zarówno olej z nasion, jak i ekstrakt z owoców. Olej z nasion Rubus chamaemorus jest bogaty w nienasycone kwasy tłuszczowe, witaminę E oraz karotenoidy. Wspomaga odbudowę bariery hydrolipidowej skóry, dzięki czemu doskonale sprawdza się w pielęgnacji skóry suchej, podrażnionej i zaczerwienionej. Tworząc warstwę okluzyjną, ogranicza przeznaskórkową utratę wody (TEWL), pośrednio zwiększając poziom nawilżenia skóry. Jest składnikiem kosmetyków przeciwstarzeniowych, wspomaga regenerację, poprawia elastyczność skóry i zapobiega jej pękaniu.

Ekstrakt z owoców maliny moroszki wykazuje przede wszystkim działanie antyoksydacyjne, przeciwzapalne oraz rozjaśniające przebarwienia. Wspiera kondycję drobnych naczyń krwionośnych oraz stymuluje syntezę kolagenu. Znajduje zastosowanie w kosmetykach nawilżających, nadających skórze efekt rozświetlenia (tzw. glow skin).

Malina moroszka smakuje słodko-kwaśno, z lekką cierpkością i delikatnym, miodowo-owocowym aromatem. Wynika to z obecności kwasów organicznych (nadających kwasowość), naturalnych cukrów (odpowiedzialnych za słodycz) oraz polifenoli i związków aromatycznych, które wpływają na jej charakterystyczny zapach i lekką cierpkość.

To roślina o dużym potencjale biologicznym, wynikającym z bogatego składu chemicznego. Jej działanie przeciwutleniające, przeciwzapalne, przeciwdrobnoustrojowe i wspierające metabolizm znajduje potwierdzenie w badaniach naukowych, choć część z tych efektów wymaga jeszcze dalszego potwierdzenia w badaniach z udziałem ludzi.

Brakuje danych na temat interakcji maliny moroszki Rubus chamaemorus z innymi lekami. Do tej pory nie przeprowadzono badań klinicznych u ludzi w tym zakresie. W oparciu o pewne doświadczenia na zwierzętach wykazano, że jej suplementacja może poprawiać metabolizm lipidów i węglowodanów. Z tego względu istnieje potencjalna interakcja z lekami przeciwcukrzycowymi, polegająca na nasileniu ich działania przez związki czynne maliny moroszki. Włączając malinę moroszkę do codziennej diety należy zachować ostrożność podczas przyjmowania leków hipoglikemizujących i częściej przeprowadzać pomiary poziomu glukozy we krwi.  

Malina moroszka uważana jest za roślinę bezpieczną, jednak po zastosowaniu jej zewnętrznie na skórę/błony śluzowe lub spożyciu mogą pojawić się reakcje uczuleniowe. Do najczęstszych reakcji alergicznych zalicza się świąd, pokrzywkę i zaczerwienienie skóry. Rzadziej może wystąpić obrzęk dróg oddechowych, łzawienie oczu i kichanie (najczęściej u osób uczulonych na rośliny z rodziny Rosaceae). Spożycie dużych ilości owoców może spowodować dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego (ból brzucha, wzdęcia, niestrawność, biegunkę).