Niedobór żelaza – przyczyny, objawy, skutki oraz leczenie niskiego poziomu żelaza. Dieta i suplementacja żelaza

Żelazo jest jednym z kluczowych pierwiastków dla prawidłowego funkcjonowania ludzkiego organizmu. Niedobór żelaza może wywoływać uciążliwe objawy, jak zmęczenie, senność, nadmierne wypadanie włosów, bóle głowy, może również prowadzić do anemii. Anemię z niedoboru żelaza leczy się podawaniem preparatów doustnych żelaza bądź, w przypadku problemów z wchłanianiem, stosuje się zastrzyki lub wlewy dożylne. Jakie są przyczyny niskiego poziomu żelaza we krwi? Jak powinna wyglądać dieta przy niskim poziomie żelaza?

1. Niedobór żelaza – jaką rolę w organizmie pełni żelazo?
2. Główne przyczyny niskiego poziomu żelaza we krwi
3. Niedobór żelaza – skutki
4. Objawy obniżonego poziomu żelaza
5. Dieta przy za niskim poziomie żelaza
6. Niedobór żelaza – leczenie farmakologiczne
7. Niedobór żelaza – najczęściej zadawane pytania

Niedobór żelaza – jaką rolę w organizmie pełni żelazo?

Żelazo (łac. ferrum) pełni bardzo ważną rolę w metabolizmie komórkowym. Jest składnikiem hemoglobiny, czyli białka zawartego w krwinkach czerwonych. Ponadto żelazo jest ważnym elementem w procesie transportowania tlenu i dwutlenku węgla w organizmie, a także składnikiem enzymów uczestniczących w metabolizmie komórkowym oraz mioglobiny, czyli białka wchodzącego w skład mięśni. Żelazo jest magazynowane w wątrobie, szpiku kostnym i śledzionie, pełniąc funkcje zapasowe.

Główne przyczyny niskiego poziomu żelaza we krwi

1. Podłożem zmniejszonego poziomu żelaza we krwi może być utrata krwi lub przewlekłe krwawienia – z przewodu pokarmowego lub podczas silnego krwawienia, np. w trakcie obfitych miesiączek.
2. Niski poziom żelaza może wystąpić także w okresie dojrzewania, kiedy zapotrzebowanie organizmu na mikroelementy jest zwiększone lub w ciąży, w szczególności w drugim i trzecim trymestrze.
3. Niedobór żelaza może być także spowodowany niewystarczającym spożyciem produktów bogatych w żelazo, np. podczas stosowania źle zbilansowanych diet wegańskich lub wegetariańskich. 
4. Kolejną przyczyną za niskiego poziomu żelaza w organizmie mogą być zaburzenia wchłaniania w jelitach obserwowane w przypadku: zabiegów chirurgicznych związanych z przewodem pokarmowym, infekcji bakteryjnej Helicobacter Pylori lub stanem zapalnym żołądka i jelit.

Niedobór żelaza – skutki

Wskutek niedoboru żelaza w organizmie może dojść do niedokrwistości (anemii). Cechą charakterystyczną niedokrwistości związanej z niedoborem żelaza jest wielkość krwinek czerwonych. Erytrocyty są wtedy małe, a ilość zmagazynowanej w nich hemoglobiny jest zmniejszona. Zdolność przenoszenia tlenu przez erytrocyty do komórek organizmu jest więc ograniczona. 

W przypadku anemii z niedoboru żelaza w wynikach badań poza obniżonym poziomem hemoglobiny widzimy także obniżony poziom ferrytyny (białka magazynującego żelazo), zmniejszoną wielkość czerwonych krwinek (erytrocytów) oraz zmniejszone stężenie żelaza. 

Objawy obniżonego poziomu żelaza

Do objawów niedoboru żelaza w organizmie należą:  

• szybka męczliwość, 
• ogólne osłabienie, 
• senność, apatia,
• problemy z koncentracją, 
• bladość skóry i błon śluzowych, m.in. spojówek,
• cienie pod oczami,
• bóle i zawroty głowy, 
• przyspieszona akcja serca,
• uczucie kołatania serca,
• wypadanie włosów,
• łamliwość paznokci, oraz podłużne prążki na płytce paznokciowej,
• sucha, szorstka skóra,
• zajady w kącikach ust,
• osłabienie odporności i wzrost podatności na infekcje.

Dieta przy za niskim poziomie żelaza

Zapotrzebowanie organizmu na żelazo wynosi na dobę odpowiednio ok. 2 mg dla kobiet i ok. 1 mg dla mężczyzn (wchłanianiu ulega tylko cześć żelaza dostarczonego w pokarmie, dlatego wraz z dietą należy dostarczać większą ilość żelaza ok. 10–20 mg na dobę). Żelazo w pożywieniu występuje w formie jonu trójwartościowego. Taka forma występowania jonów żelaza nie jest wchłaniana przez przewód pokarmowy. Przez działanie soku żołądkowego (także kwasu askorbinowego, czyli wit. C) forma żelaza trójwartościowego jest redukowana do formy dwuwartościowej, która jest wchłaniana w przewodzie pokarmowym.

Dobrym źródłem żelaza są:

• mięso oraz podroby mięsne,
• ryby (w szczególności sardynki),
• warzywa (np. burak, szczaw, brokuł, szpinak, por, zielony groszek,  pietruszka),
• owoce (np. awokado oraz porzeczki czarne, białe i czerwone, suszone jabłka i śliwki, morele, rodzynki),
• jaja,
• orzechy (np. włoskie, laskowe),
• produkty zbożowe (np. ryż brązowy, kasza pęczak,  gryczana i jaglana, płatki żytnie i owsiane, chleb graham),
• nasiona roślin strączkowych (np. groch, fasola). 

Warto zwrócić uwagę także na produkty, które mogą obniżać przyswajanie żelaza, np. kawa i herbata, produkty bogate w wapń, np. mleko. 

Niedobór żelaza – leczenie farmakologiczne

Leczenie niskiego poziomu żelaza opiera się w pierwszej kolejności na usunięciu przyczyny niedoborów. Jeżeli nie występują problemy z wchłanianiem żelaza z przewodu pokarmowego, stosuje się preparaty żelaza doustne.

Natomiast w przypadku złej tolerancji preparatów doustnych lub kiedy występują problemy związane z wchłanianiem żelaza z przewodu pokarmowego (np. choroby przewodu pokarmowego), stosuje się preparat żelaza podawane drogą pozajelitową. W ten sposób podaje się lek dożylnie lub domięśniowo przez wykwalifikowany personel medyczny.

Leczenie trwa zazwyczaj ok. 4–6 miesięcy, ponieważ organizm musi odbudować magazyny żelaza. Z tego powodu leczenie żelazem kontynuuje się przez kilkadziesiąt dni nawet po uzyskaniu prawidłowego wyniku morfologii krwi. 

W niektórych przypadkach wskazane jest profilaktyczne przyjmowanie żelaza celem zapobiegania anemii z niedoboru żelaza. Żelazo w dawce profilaktycznej (dawka profilaktyczna jest mniejsza od dawki żelaza podawanej w trakcie leczenia anemii z niedoboru żelaza) wskazane jest u kobiet ciężarnych i w okresie karmienia piersią, u wcześniaków oraz noworodków z ciąż mnogich oraz u osób, które stosują niezbilansowaną dietę bezmięsną lub ubogą w produkty mięsne.

Niedobór żelaza – najczęściej zadawane pytania

Jakie formy żelaza są najlepiej przyswajalne?

Do dobrze przyswajalnych form żelaza należą m.in. diglicynian żelaza (chelat aminokwasowy), siarczan żelaza, fumaran żelaza, mleczan żelaza oraz bursztynian żelaza. Chelaty, takie jak diglicynian żelaza, często charakteryzują się dobrą biodostępnością i lepszą tolerancją ze strony przewodu pokarmowego.

Z jakimi preparatami nie przyjmować żelaza?

Nie należy przyjmować żelaza jednocześnie z lekami takimi jak lewodopa (stosowana w leczeniu choroby Parkinsona) czy lewotyroksyna (stosowana w niedoczynności tarczycy), ponieważ może to zmniejszać ich wchłanianie. Niewskazane jest również łączenie żelaza z suplementami zawierającymi minerały, takie jak wapń, magnez czy cynk, które mogą ograniczać jego przyswajanie.

Z jakimi preparatami przyjmować żelazo, aby poprawić jego wchłanianie?

Aby poprawić wchłanianie żelaza, można łączyć je z witaminą C, szczególnie w kontekście diety, ponieważ zwiększa ona przyswajalność żelaza niehemowego. Laktoferyna również może wspierać gospodarkę żelazem i jego wchłanianie – jej włączenie do suplementacji warto skonsultować z lekarzem lub farmaceutą.