Czym jest filarioza i jak się przed nią chronić?
Filarioza to choroba pasożytnicza wywoływana przez nicienie z rodziny filarii, które po przedostaniu się do organizmu człowieka przechodzą kolejne stadia rozwoju – od larwalnego do dojrzałego. Zakażenie następuje najczęściej w wyniku ukłucia przez zakażone owady krwiopijne. Pasożyty mogą bytować między innymi w obrębie naczyń limfatycznych, gdzie osiągają dojrzałość i wpływają na prawidłowe funkcjonowanie układu limfatycznego.
- Czym jest filarioza i co ją wywołuje?
- Jak rozpoznać filariozę? Objawy choroby
- Diagnostyka i metody leczenia
- Jak chronić się przed zakażeniem? Profilaktyka w podróży
- Diagnostyka filariozy skórnej – najczęściej zadawane pytania
W tym artykule dowiesz się:
- czym z perspektywy parazytologii jest zakażenie nicieniami tkankowymi i jakie owady odpowiadają za transmisję inwazyjnych larw na człowieka;
- jakie są fundamentalne różnice w przebiegu postaci limfatycznej, skórnej oraz ocznej, i jak skutecznie chronić się przed ukąszeniami podczas pobytu w strefie międzyzwrotnikowej.
Przebieg filariozy zależy od gatunku pasożyta oraz stopnia zaawansowania zakażenia. We wczesnym stadium choroba może przebiegać bezobjawowo, jednak z czasem mogą pojawić się dolegliwości związane z uszkodzeniem układu limfatycznego, takie jak zapalenie naczyń chłonnych, obrzęki czy powiększenie moszny (w przypadku zajęcia układu limfatycznego narządów płciowych). Bezobjawowy przebieg zakażenia nie wyklucza stopniowego rozwoju zmian w organizmie człowieka.
Czym jest filarioza i co ją wywołuje?
W nomenklaturze międzynarodowej schorzenie to funkcjonuje jako filariasis. Filariozy to grupa chorób pasożytniczych wywoływanych przez nicienie należące do nadrodziny Filarioidea.
Inwazja ma charakter wielonarządowy i rozwija się w ustroju człowieka na skutek transmisji mikroskopijnych larw, które po wniknięciu przez powłoki skórne migrują do swoich docelowych nisz ekologicznych – przede wszystkim do naczyń oraz węzłów chłonnych, tkanki łącznej podskórnej, a także w okolice aparatu ochronnego oka.
Głównymi wektorami w środowisku naturalnym są:
- komary z rodzajów Culex, Anopheles, Aedes oraz Mansonia: preferujące zazwyczaj wilgotne, zacienione ekosystemy nizinne oraz obszary zurbanizowane o niskim standardzie sanitarnym;
- meszki z rodzaju Simulium: bytujące w pobliżu szybko płynących, dobrze natlenionych rzek i strumieni;
- ślepaki i bąki z rodzaju Chrysops: aktywne głównie w porze dziennej w wilgotnych lasach deszczowych.
Główne postaci choroby – filarioza limfatyczna i skórna
W zależności od gatunku pasożyta oraz miejsca jego bytowania wyróżnia się dwa główne typy choroby:
- Filarioza limfatyczna (naczyniowo-chłonna):
- Czynniki wywołujące: głównie Wuchereria bancrofti (odpowiada za ponad 90% przypadków) oraz Brugia malayi i Brugia timori;
- Mechanizm: obecność dorosłych pasożytów w układzie limfatycznym oraz reakcja zapalna organizmu mogą prowadzić do zaburzeń funkcjonowania naczyń chłonnych, ich poszerzenia i stopniowego uszkodzenia. W konsekwencji może rozwinąć się przewlekły obrzęk limfatyczny;
- Powikłania: przewlekłe zaburzenia odpływu chłonki mogą prowadzić do obrzęku limfatycznego kończyn lub narządów płciowych. W zaawansowanych przypadkach może rozwinąć się słoniowacizna, charakteryzująca się znacznym powiększeniem i pogrubieniem zajętych tkanek. U mężczyzn zakażenie Wuchereria bancrofti może również powodować wodniaka jądra.
- Filarioza skórna i oczna (tkankowa):
- Czynniki wywołujące: Onchocerca volvulus oraz Loa loa;
- Główne objawy: onchocerkoza, wywoływana przez Onchocerca volvulus, może powodować guzki podskórne, przewlekły świąd, zmiany skórne oraz uszkodzenia narządu wzroku, które w zaawansowanych przypadkach prowadzą do ślepoty rzecznej. Loajoza, wywoływana przez Loa loa, może natomiast objawiać się przemijającymi obrzękami kalabarskimi oraz widocznym przemieszczaniem się dorosłego pasożyta pod spojówką oka.
Onchocerkoza oraz loaoza – powikłania skórne i oczne
Onchocerkoza i loajoza należą do filarioz tkankowych, jednak różnią się lokalizacją pasożytów i przebiegiem klinicznym. W onchocerkozie dorosłe nicienie bytują w guzkach podskórnych, a mikrofilarię występują przede wszystkim w skórze i tkankach oka.
Onchocerkoza (Onchocerca volvulus / „ślepota rzeczna”):
- Wektor: meszki z rodzaju Simulium;
- Objawy: twarde, bezbolesne guzki podskórne (onchocerkomy);
- Powikłania: obecność i obumieranie mikrofilarii wywołują reakcję zapalną, której następstwem mogą być nasilony świąd, przewlekłe zmiany skórne, utrata elastyczności i zanik skóry (tzw. skóra papierowa) oraz zaburzenia pigmentacji określane jako skóra lamparta.
Loaoza (Loa loa / „afrykański robak oczny”):
- Wektor: muchówki z rodzaju Chrysops;
- Objawy: podskórna wędrówka pasożyta oraz obrzęki kalabarskie (przemijające, zwykle niebolesne i często swędzące obrzęki podskórne, pojawiające się najczęściej w okolicy stawów, ale mogące występować również w innych częściach ciała).
- Powikłania oczne: widoczna migracja dorosłego nicienia pod spojówką oka, zjawisku może towarzyszyć ból, światłowstręt i silny obrzęk powiek.
Jak rozpoznać filariozę? Objawy choroby
Przebieg filarioz jest zróżnicowany. U wielu zakażonych osób przez długi czas nie występują charakterystyczne objawy. Manifestacje kliniczne zależą od gatunku nicienia, lokalizacji pasożytów i reakcji immunologicznej organizmu
Faza ostra (wczesna):
- głównie w filariozie limfatycznej: gorączka i dreszcze połączone z osłabieniem i bólami mięśni oraz zapalenie naczyń i węzłów chłonnych - bolesne, czerwone smugi na kończynach oraz powiększenie węzłów (głównie pachwinowych i pachowych);
- reakcje alergiczne: objawy skórne i reakcje nadwrażliwości: w zależności od gatunku pasożyta mogą występować świąd, wysypka, pokrzywka lub przemijające obrzęki podskórne. Obrzęki kalabarskie są charakterystyczne dla loajozy;
- tropikalna eozynofilia płucna: napadowy, nocny kaszel i duszności.
Faza przewlekła (późna):
- słoniowacizna (elephantiasis): asymetryczne, masywne obrzęki i zniekształcenia kończyn, piersi lub narządów płciowych;
- wodniak jądra (hydrocele): nagromadzenie płynu w osłonkach jądra, mogące występować jako powikłanie uszkodzenia układu limfatycznego w przebiegu filariozy limfatycznej;
- chyluria: mlecznobiały mocz spowodowany wyciekiem limfy do dróg moczowych;
- zmiany skórne: w zaawansowanej filariozie limfatycznej mogą występować pogrubienie, stwardnienie i pękanie skóry zajętych obszarów. W onchocerkozie mogą natomiast pojawiać się przewlekłe zmiany skórne, w tym zaburzenia pigmentacji określane jako skóra lamparta;
- powikłania oczne: występują przede wszystkim w onchocerkozie. Przewlekła reakcja zapalna wywołana obecnością mikrofilarii może prowadzić do zapalenia i zmętnienia rogówki, uszkodzenia innych struktur oka oraz nerwu wzrokowego, a w zaawansowanych przypadkach do trwałej utraty wzroku (ślepoty rzecznej).
|
|
|
Diagnostyka i metody leczenia
Rozpoznanie filariozy zależy od gatunku podejrzewanego pasożyta i może obejmować:
- badanie mikroskopowe krwi lub skóry,
- testy antygenowe i serologiczne,
- badania molekularne (PCR),
- wybrane badania obrazowe.
Istotne znaczenie ma również wywiad epidemiologiczny, w tym informacja o pobycie w regionach endemicznych
- Badanie mikroskopowe krwi obwodowej (metoda grubej kropli i rozmazu): podstawowy test w filariozie limfatycznej i loaozie. Kluczowy jest dobór pory pobrania próbki ze względu na cykl dobowy larw:
- postać nocna (Wuchereria bancrofti): krew pobiera się między 22:00 a 02:00;
- postać dzienna (Loa loa): próbkę pobiera się w godzinach 10:00-14:00.
- Biopsja skóry: metoda z wyboru przy onchocerkoza cienki, bezkrwawy skrawek skóry bada się pod mikroskopem po zanurzeniu w soli fizjologicznej, poszukując wydostających się mikrofilarii.
- Testy serologiczne i PCR: stanowią uzupełnienie diagnostyki mikroskopowej. Testy antygenowe umożliwiają wykrywanie antygenów pasożyta, badania serologiczne wykrywają swoiste przeciwciała, natomiast PCR pozwala identyfikować materiał genetyczny nicieni.
- USG węzłów chłonnych i naczyń: uwidacznia tzw. „taniec filarii” (filarial dance sign), czyli charakterystyczne ruchy dorosłych osobników w świetle poszerzonych naczyń chłonnych.
Farmakoterapia i leczenie objawowe
Stosuje się leki przeciwpasożytnicze o różnym mechanizmie działania, a w przypadku przewlekłych powikłań również leczenie objawowe i zabiegowe.
Dietylkarbamazyna (DEC) to lek pierwszego rzutu w filariozie limfatycznej i loaozie; przeciwwskazana w onchocerkozie z powodu ryzyka groźnej reakcji zapalnej (zespół Mazzottiego).
Iwermektyna to lek z wyboru w onchocerkozie. Działa przede wszystkim na mikrofilarię, zmniejszając ich liczbę w skórze i tkankach oka oraz ograniczając objawy choroby. Nie eliminuje skutecznie dorosłych nicieni, dlatego leczenie może wymagać powtarzania.
Albendazol, czyli lek przeciwpasożytniczy wykorzystywany w wybranych schematach leczenia filariozy limfatycznej, zwykle w połączeniu z innymi lekami. Może być również stosowany w określonych przypadkach loajozy, m.in. w celu zmniejszenia liczby mikrofilarii przed rozpoczęciem leczenia dietylkarbamazyną
Doksycyklina, czyli antybiotyk eliminujący bakterie Wolbachia – niezbędnego endosymbionta nicieni, co prowadzi do ich bezpłodności i śmierci.
Leczenie powikłań (słoniowacizna): obejmuje regularną higienę i pielęgnację skóry, zapobieganie oraz leczenie wtórnych zakażeń bakteryjnych, ćwiczenia ruchowe, unoszenie zajętej kończyny i odpowiednio dobraną kompresjoterapię. W wybranych przypadkach stosuje się również drenaż limfatyczny. Wodniak jądra może wymagać leczenia chirurgicznego, podobnie jak niektóre zaawansowane zmiany przerostowe.
Jak chronić się przed zakażeniem? Profilaktyka w podróży
Wobec braku szczepionki ochrona polega na minimalizowaniu ryzyka ukąszeń przez wektory w rejonach endemicznych:
- repelenty: stosowanie preparatów odstraszających owady, zawierających m.in. DEET lub ikarydynę (pikaridynę). Stężenie należy dobrać do przewidywanego czasu ekspozycji i wieku użytkownika, przestrzegając zaleceń producenta. Preparat należy nanosić na odsłoniętą skórę zgodnie z instrukcją i ponawiać aplikację w razie potrzeby;
- odzież ochronna: jasne, przewiewne ubrania zakrywające całe ciało (długie rękawy, nogawki wpuszczone w skarpety), opcjonalnie impregnowane permetryną;
- bezpieczny nocleg: spanie w klimatyzowanych pomieszczeniach lub pod szczelnie podwiniętą moskitierą;
- unikanie siedlisk owadów:
- rezygnacja z przebywania nad wartkimi rzekami w ciągu dnia (meszki przenoszące onchocerkozę);
- unikanie gęstych, wilgotnych zarośli i lasów w dzień (muchówki Chrysops przenoszące Loa loa);
- ograniczenie ekspozycji przy stojącej wodzie o zmierzchu i świcie (komary przenoszące W. bancrofti);
- chemoprofilaktyka: przy długich pobytach w ogniskach hiperendemicznych loaozy – profilaktyczne przyjmowanie DEC pod nadzorem lekarza medycyny podróży.
Diagnostyka filariozy skórnej – najczęściej zadawane pytania
W jakich rejonach świata ryzyko zakażenia filariozą jest największe?
Filariozy występują przede wszystkim w regionach tropikalnych i subtropikalnych. Filarioza limfatyczna jest spotykana w wybranych obszarach Afryki, Azji Południowej i Południowo-Wschodniej, zachodniego Pacyfiku oraz niektórych krajach Karaibów. Onchocerkoza i loajoza występują przede wszystkim w Afryce Subsaharyjskiej, przy czym loajoza jest charakterystyczna dla Afryki Zachodniej i Środkowej. Ryzyko zakażenia zależy od konkretnego regionu, lokalnej transmisji pasożyta i czasu pobytu.
Czy po powrocie z egzotycznych wakacji można zrobić w Polsce test na filariozę?
Tak, diagnostykę parazytologiczną w kierunku chorób tropikalnych realizują wyspecjalizowane ośrodki kliniczne, takie jak Uniwersyteckie Centrum Medycyny Morskiej i Tropikalnej w Gdyni czy instytuty medycyny tropikalnej i chorób zakaźnych przy uniwersytetach medycznych. Zakres badań dobiera lekarz na podstawie wywiadu epidemiologicznego i objawów. Diagnostyka może obejmować badanie mikroskopowe krwi lub skóry, testy serologiczne, antygenowe oraz badania molekularne.
Czy szczepienie na malarię chroni też przed zakażeniem filariozą?
Nie, szczepionka przeciwko malarii indukuje odpowiedź immunologiczną wyłącznie przeciwko pierwotniakom z rodzaju Plasmodium. Filariozy są wywoływane przez zupełnie inne organizmy – wielokomórkowe robaki obłe (nicienie). Szczepienie przeciw malarii nie zapewnia żadnej krzyżowej ochrony przed inwazją nicieni tkankowych.



