Rabarbar – właściwości, wygląd i zastosowanie.

Rabarbar ogrodowy (Rheum rhaponticum) to wieloletnia roślina zaliczana do rodziny rdestowatych (Polygonaceae). Znany jest również pod nazwami: rabarbar zwyczajny, rabarbar pontyjski, rabarbar syberyjski oraz rzewień ogrodowy. Prawdopodobnie wywodzi się z terenów Azji Środkowej i południowej Syberii. Obecnie jego uprawy są powszechne w Europie i Ameryce Północnej (w tym także w Polsce), głównie ze względu na grube, mięsiste ogonki liściowe wykorzystywane w kuchni.

Rabarbar jest rośliną typową dla klimatu umiarkowanego i stosunkowo łatwą w uprawie. Najlepiej rośnie w stanowiskach półcienistych lub słonecznych. Preferuje gleby żyzne, przepuszczalne i bogate w próchnicę, przy czym optymalne są podłoża gliniasto-piaszczyste o pH w zakresie 6,0–7,0. Podłoże powinno być umiarkowanie wilgotne, jednak nie podmokłe, ponieważ nadmiar wody może prowadzić do gnicia korzeni.

Rabarbar ogrodowy to okazała bylina osiągająca wysokość od 1 do 2 metrów. Tworzy silny system podziemny złożony z mięsistego, wieloletniego kłącza oraz licznych korzeni spichrzowych. Kłącze pełni funkcję organu przetrwalnikowego i magazynującego substancje zapasowe. Z jego górnej części co roku wyrastają pąki odnawiające, z których rozwijają się nowe liście oraz pędy kwiatostanowe.

Łodyga rośliny jest gruba, wzniesiona, często dęta lub częściowo pełna, o bruzdowanej powierzchni. W dolnej części pozostaje zwykle słabo rozgałęziona, natomiast w górnej tworzy rozbudowany kwiatostan.

Liście odziomkowe są duże, długoogonkowe i wyrastają w zwartej rozecie przy ziemi. Blaszka liściowa Rheum rhaponticum ma kształt szerokojajowaty do sercowatego i wyraźne unerwienie dłoniaste. Brzeg liścia jest falisty lub lekko karbowany, a powierzchnia może być gładka bądź delikatnie pomarszczona. Ogonki liściowe są grube, soczyste i mięsiste, a ich barwa zależy od odmiany i warunków uprawy — może być zielona, różowa lub czerwonawa.

Liście łodygowe są wyraźnie mniejsze od odziomkowych, ułożone skrętolegle wzdłuż łodygi. Osadzone są na krótkich ogonkach lub bywają siedzące, czyli pozbawione ogonków. U ich nasady występują charakterystyczne dla rdestowatych pochwy liściowe, tzw. gatki.

Kwiaty Rheum rhaponticum są drobne, obupłciowe i zebrane w duże, wiechowate kwiatostany. Mają najczęściej barwę białawą, kremową, zielonkawą lub lekko różowawą. Okwiat nie jest zróżnicowany na kielich i koronę i składa się zwykle z sześciu listków ułożonych w dwóch okółkach. Kwiaty zawierają dziewięć pręcików oraz jeden słupek z górną zalążnią i trzema szyjkami zakończonymi znamionami.

Owocem rabarbaru jest trójkanciasty, oskrzydlony orzeszek o brunatnym zabarwieniu. Skrzydełka ułatwiają rozsiewanie nasion przez wiatr, a same nasiona są niewielkie, twarde i mogą zachowywać zdolność kiełkowania przez kilka lat.

W okresie kwitnienia następuje intensywne wydłużanie pędu kwiatostanowego, co zwykle ogranicza rozwój ogonków liściowych. Z tego względu w uprawie użytkowej pędy kwiatostanowe są często usuwane, aby zwiększyć plon części jadalnych.

Skład chemiczny rabarbaru (Rheum rhaponticum) jest złożony i obejmuje liczne grupy związków biologicznie aktywnych. Do najważniejszych składników rośliny należą związki fenolowe, w tym antrachinony (m.in. emodyna, aloe-emodyna, reina), charakterystyczne dla rodzaju Rheum. Istotną grupę substancji czynnych stanowią także stilbeny, takie jak rhapontycyna, deoksyhrapontycyna, resweratrol oraz ich pochodne. W Rheum rhaponticum zidentyfikowano również flawonoidy, m.in. rutynę, pochodne kwercetyny i kemferolu oraz katechiny.

Rabarbar zawiera także kwasy organiczne (kwas szczawiowy, jabłkowy, cytrynowy, winowy i askorbinowy), a ponadto garbniki (taniny), których wysoka zawartość odpowiada za działanie ściągające i ochronne na błony śluzowe. Badania wykazały, że skład chemiczny różni się w zależności od części rośliny. W korzeniach i kłączach dominują pochodne stilbenów (np. trans-resweratrol, trans-rhapontigenina) oraz hydroksyantrachinony i ich glikozydy. Z kolei w ogonkach liściowych i częściach nadziemnych występują flawonoidy, stilbeny oraz liczne glikozydy, w tym rhapontycyna, której zawartość jest szczególnie wysoka w porównaniu z innymi gatunkami rabarbaru.

Roślina dostarcza również witamin i składników mineralnych: witaminy C, beta-karotenu (prowitaminy A), witamin z grupy B, a także potasu, wapnia, fosforu i żelaza.

Działanie przeciwutleniające rabarbaru (Rheum rhaponticum) jest dobrze udokumentowane w badaniach in vitro i wiąże się głównie z wysoką zawartością polifenoli, zwłaszcza stilbenów, flawonoidów oraz pochodnych antrachinonów. W doświadczeniach wykazano, że ekstrakty z rabarbaru oraz wyizolowane związki (m.in. rhapontigenina i rhapontycyna) skutecznie neutralizują wolne rodniki, w tym anionorodnik DPPH oraz nadtlenek wodoru (H₂O₂).

Rhapontigenina chroniła komórki przed uszkodzeniami błon lipidowych i DNA wywołanymi stresem oksydacyjnym oraz ograniczała apoptozę indukowaną przez ROS. Co istotne, związki aktywne rabarbaru zwiększały aktywność enzymów antyoksydacyjnych, takich jak katalaza, co wskazuje na zarówno bezpośrednie, jak i pośrednie działanie ochronne. Badania potwierdzają, że rabarbar może ograniczać stres oksydacyjny, który odgrywa kluczową rolę w rozwoju chorób sercowo-naczyniowych, zapalnych oraz neurodegeneracyjnych.

Właściwości estrogenopodobne rabarbaru (Rheum rhaponticum) wiążą się głównie z obecnością stilbenów (m.in. rhapontycyny i rhapontigeniny). Standaryzowany ekstrakt z korzenia rabarbaru (ERr 731®) działa jako selektywny agonista receptora estrogenowego β (ERβ), bez istotnej aktywacji ERα, co odróżnia go od klasycznych estrogenów i tłumaczy korzystniejszy profil bezpieczeństwa.

Badania in vitro wykazały, że ERr 731® oraz jego składniki aktywują szlaki zależne od ERβ, prowadząc do efektów biologicznych zbliżonych do działania estrogenów, lecz o bardziej selektywnym charakterze. Badania na modelach zwierzęcych potwierdziły wpływ na regulację genów estrogenozależnych oraz łagodzenie objawów niedoboru estrogenów, takich jak zaburzenia termoregulacji.

W badaniach klinicznych u kobiet w okresie okołomenopauzalnym wykazano, że suplementacja ekstraktu z rabarbaru istotnie zmniejsza nasilenie objawów menopauzy, w tym uderzeń gorąca, zaburzeń snu i pogorszenia jakości życia, przy jednoczesnym dobrym profilu bezpieczeństwa i braku istotnych zmian w błonie śluzowej macicy.

Działanie przeciwdrobnoustrojowe rabarbaru wykazano głównie w badaniach in vitro. Ekstrakty z rabarbaru działają silniej na bakterie Gram-dodatnie niż Gram-ujemne, jednak ich aktywność jest słabsza niż standardowych antybiotyków, takich jak gentamycyna czy cefuroksym.

W Rheum rhaponticum działanie przeciwbakteryjne dotyczy głównie ekstraktów z korzeni, natomiast ekstrakty z ogonków liściowych wykazują słabe lub brak aktywności. Antrachinony wykazują relatywnie silniejsze działanie przeciwbakteryjne niż inne składniki, jednak efekt całościowy pozostaje umiarkowany. Nie potwierdzono skuteczności wobec Helicobacter pylori, mimo tradycyjnych zastosowań w dolegliwościach żołądkowych.

Zauważono natomiast potencjał w higienie jamy ustnej — ekstrakty mogą hamować rozwój bakterii próchnicotwórczych, takich jak Streptococcus mutans, oraz bakterii przyzębia. Niektóre związki, np. reina, mogą działać synergistycznie z antybiotykami, jednak wymagane są dalsze badania kliniczne.

Potencjalne działanie hipolipemiczne rabarbaru (Rheum rhaponticum) wynika z wpływu związków aktywnych na metabolizm cholesterolu i zwiększenie wydalania kwasów żółciowych. Dotychczasowe efekty obserwowane w badaniach mają charakter umiarkowany i wymagają dalszej weryfikacji klinicznej.

W badaniach na modelach zwierzęcych błonnik z łodyg rabarbaru zwiększał wydalanie kwasów żółciowych oraz aktywność enzymu CYP7A1 (cholesterol 7α-hydroksylazy), odpowiedzialnego za przekształcanie cholesterolu w kwasy żółciowe. Prowadziło to do obniżenia poziomu cholesterolu całkowitego oraz frakcji LDL w warunkach diety wysokotłuszczowej.

Ekstrakty z rabarbaru mogą również hamować syntezę lipidów w wątrobie, zmniejszać stłuszczenie tego narządu oraz poprawiać parametry enzymatyczne wskazujące na jego mniejsze uszkodzenie.