Marakuja – właściwości, zastosowanie i uprawa egzotycznego owocu

Marakuja, znana także jako męczennica jadalna lub granadilla purpurowa, to pnącze należące do rodziny męczennicowatych (Passifloraceae). Pochodzi z Ameryki Południowej, gdzie początkowo rosła dziko, a dziś jest uprawiana w wielu krajach o klimacie tropikalnym i subtropikalnym – w Ameryce Środkowej i Południowej, Afryce, Australii, Azji oraz w wybranych rejonach basenu Morza Śródziemnego w Europie.

Do prawidłowego wzrostu marakuja wymaga stałej, wysokiej temperatury powietrza (20 – 30°C), a spadki poniżej 10°C mogą uszkodzić roślinę. Optymalnie rozwija się na stanowiskach słonecznych, natomiast brak światła ogranicza jej wzrost. Gleba pod uprawę powinna być żyzna, bogata w materię organiczną i dobrze przepuszczalna, o lekko kwaśnym odczynie pH 5,5 – 6,5.

Wygląd i morfologia marakui

Passiflora edulis rośnie w formie pnącza, które w naturze owija się wokół drzew, a w uprawach człowiek prowadzi je po pergolach i podporach. Pnącze osiąga długość 10 – 15 metrów. Pędy są cienkie i elastyczne, miejscami zdrewniałe. Liście mają ulistnienie skrętoległe, zwykle trójklapowe z ząbkowanymi brzegami. Górna powierzchnia liścia jest błyszcząca i ciemnozielona, spodnia matowa i jasnozielona, z wyraźnym pierzastym unerwieniem. Blaszka liściowa mierzy 8 – 20 cm długości i do 13 cm szerokości, a ogonek liściowy posiada gruczoły miodnikowe.

Kwiaty marakui, duże i ozdobne (5 – 7 cm średnicy), wyrastają pojedynczo w kątach liściowych i utrzymują się zwykle jeden dzień. Składają się z 5 zielonych działek kielicha, 5 białych płatków korony oraz dodatkowej korony z nitkowatych fioletowo-niebieskich wyrostków. Kwiaty są obupłciowe, mają 5 pręcików osadzonych na kolumience i słupek z 3 znamionami. Kwitnienie może trwać cały rok w sprzyjających warunkach.

Owoc marakui – wygląd i smak

Owoc to jajowata jagoda o średnicy 4 – 7 cm. W zależności od odmiany może być ciemnofioletowy lub pomarańczowo-żółty. Skórka jest skórzasta, gładka i pokryta woskowatym nalotem. W środku znajduje się galaretowaty miąższ o żółtawym kolorze, z licznymi drobnymi, czarnymi nasionami, które są jadalne. Miąższ charakteryzuje się słodko-kwaśnym smakiem i przyjemnym, intensywnym aromatem. Owocowanie marakui zwykle spada po 5 – 7 latach.

Etymologia nazwy marakui

Łacińska nazwa Passiflora edulis pochodzi od słów passio (męka) i flos (kwiat). Kwiaty passiflory były nazywane przez misjonarzy „kwiatami Męki Pańskiej” i symbolizowały ukrzyżowanie Jezusa. Słowo edulis oznacza „jadalny”, co podkreśla kulinarne zastosowanie owocu.

W Europie marakuja kojarzona jest głównie ze smacznymi owocami, natomiast w innych częściach świata roślina od wieków wykorzystywana jest w celach leczniczych. W tradycyjnej medycynie Ameryki Południowej, Chin i Indii różne części Passiflora edulis stosowane są jako środek wzmacniający organizm, poprawiający trawienie, działający przeciwbiegunkowo, uspokajająco i moczopędnie.

Sok z marakui tradycyjnie podaje się przy przeziębieniach z suchym, uporczywym kaszlem oraz w przypadku suchości gardła. Owoce mają działanie odżywcze i dobrze nawadniają organizm, dlatego są zalecane w stanach osłabienia, zmęczenia, gorączki oraz w okresie rekonwalescencji po chorobie. Napar z liści Passiflora edulis stosuje się w celach uspokajających i przy problemach ze snem, choć ma nieco słabsze działanie niż napar z Passiflora incarnata. Zmiażdżone liście marakui mogą być stosowane zewnętrznie jako okłady na podrażnioną skórę, drobne skaleczenia i ukąszenia owadów.

Sok z owoców marakui tradycyjnie spożywa się także przed snem, by ułatwić zasypianie. Wspomaga trawienie ciężkich posiłków, a suszona skórka owoców służy do przygotowania naparów wspierających pracę układu pokarmowego. Nasiona obecne w miąższu pobudzają perystaltykę jelit i łagodzą zaparcia.

Właściwości zdrowotne i działanie biologiczne marakui

Współczesne badania potwierdzają szerokie działanie prozdrowotne marakui – głównie owoców, skórki i pestek. Roślina wykazuje silne właściwości antyoksydacyjne dzięki obecności polifenoli, karotenoidów i witaminy C, co wspiera ochronę organizmu przed wieloma chorobami, w tym schorzeniami układu sercowo-naczyniowego, chorobami neurodegeneracyjnymi i nowotworami. Polifenole w badaniach klinicznych obniżały ciśnienie tętnicze, poprawiały funkcjonowanie śródbłonka naczyń i korzystnie wpływały na profil lipidowy, obniżając poziom cholesterolu LDL.

Marakuja wykazuje także łagodne działanie przeciwzapalne, a ekstrakty z liści w badaniach na zwierzętach wykazały efekt przeciwbólowy. Wyciągi z owoców działają jako naturalne środki konserwujące, hamując wzrost bakterii i drożdżaków. Dzięki wysokiej zawartości antyoksydantów, witamin i minerałów regularne spożywanie owoców lub suplementacja wyciągami wspiera odporność organizmu.

Zastosowanie marakui w kosmetologii

Owoce marakui są cenionym surowcem w kosmetologii, stosowanym w pielęgnacji skóry twarzy i ciała. Wyciągi z miąższu i skórki mają właściwości lekko złuszczające naskórek, dlatego wykorzystywane są w peelingach trychologicznych, enzymatycznych i produktach myjących. Regularne stosowanie pomaga rozjaśnić przebarwienia, wyrównać koloryt skóry i działa przeciwstarzeniowo, chroniąc komórki przed działaniem wolnych rodników. Olej z pestek marakui, bogaty w nienasycone kwasy tłuszczowe, działa natłuszczająco, odżywczo i regenerująco, wspierając pielęgnację skóry, włosów i paznokci.

Główne składniki odżywcze marakui obejmują błonnik pokarmowy, węglowodany, lipidy, kwasy karboksylowe, polifenole, związki lotne, białka, aminokwasy, witaminy oraz minerały. Za działanie prozdrowotne Passiflora edulis odpowiadają substancje czynne z grupy flawonoidów, triterpenoidów i karotenoidów.

Owoce są bogate w pektyny, błonnik i polisacharydy, a nasiona zawierają około 65% nierozpuszczalnego błonnika. Miąższ owoców dostarcza białka (około 0,80 mg/g) oraz wolne aminokwasy, w tym leucynę, walinę, tyrozynę, prolinę, treoninę, glicynę, kwas asparaginowy, argininę i lizynę. Olej z nasion charakteryzuje się wysoką zawartością nienasyconych kwasów tłuszczowych: kwasu linolowego (69,3%), oleinowego (14,4%), palmitynowego (10,1%) i stearynowego (2,9%).

W owocach obecne są minerały takie jak żelazo, cynk, mangan, sód, potas, miedź, wapń, magnez i fosfor oraz witaminy: A (beta-karoten), C i z grupy B (tiamina, ryboflawina, niacyna, kwas pantotenowy, pirydoksyna, kwas foliowy). Substancje lotne w łupinie owoców obejmują m.in. 2-tridekanon (62,1%), kwas (9Z)-oktadekanowy (16,6%), 2-pentadekanon (6,2%) i tlenek kariofilenu (2,0%).

Miąższ marakui jest także bogaty w flawonoidy: witeksynę, izowiteksynę, izoorientynę, apigeninę, kwercetynę, luteolinę i ich pochodne. Z różnych części rośliny wyizolowano około 30 triterpenoidów, m.in. pasyflorynę, kwasy cyklopasiflorowy (E,F,G), kwas pasiflorowy i cyklopasiflozydy. W liściach i owocach stwierdzono alkaloidy: harmidynę, harminę, harman, harmol, N-trans-feruloiltyraminę i cis-N-feruloiltyraminę, a także sulforany i karotenoidy.

Aktywność przeciwutleniająca i prozdrowotna

Owoce, liście i nasiona marakui są cennym źródłem naturalnych antyoksydantów. Ich działanie przeciwutleniające zostało udowodnione w testach ABTS, DPPH, FRAP i ORAC, a także w eksperymentach in vivo na zwierzętach. Szczególnie wysoką aktywność wykazują skórki i nasiona, bogate w polifenole (m.in. piceatannol, rutynę, kwercetynę, witeksynę, izowiteksynę), karotenoidy i witaminę C. Ekstrakty z owoców i liści zmniejszają markery stresu oksydacyjnego w komórkach, m.in. poprzez wzrost aktywności enzymów antyoksydacyjnych.

Działanie przeciwzapalne i przeciwbólowe

Marakuja wykazuje potencjał przeciwzapalny i przeciwbólowy. Działanie przeciwzapalne przypisuje się flawonoidom C-glikozylowym, takim jak wicenina, orientyna, izoorientyna, witeksyna i izowiteksyna. Ekstrakty z liści w badaniach na zwierzętach redukowały uczucie bólu w sposób zależny od dawki. Frakcje polisacharydowe ze suszonych owoców zmniejszały obrzęk, ból i odpowiedź zapalną poprzez modulację uwalniania histaminy i serotoniny oraz obniżenie przepuszczalności naczyń i poziomu cytokin prozapalnych (TNF-α, IL-1β).

Działanie przeciwdrobnoustrojowe

Marakuja hamuje rozwój bakterii i grzybów dzięki obecności polifenoli, triterpenów i steroli. Skórki owoców i nasiona wykazują najwyższą aktywność przeciwdrobnoustrojową. Wyizolowany peptyd z nasion (Pe-AFP1, 5 kDa) ograniczał wzrost grzybów Trichoderma harzianum, Fusarium oxysporum i Aspergillus fumigatus. Olej z nasion hamował rozwój bakterii patogennych: Escherichia coli, Salmonella enteritidis, Staphylococcus aureus i Bacillus cereus, przy czym aktywność była wyższa wobec bakterii Gram-dodatnich.

Wpływ na układ sercowo-naczyniowy i profil lipidowy

Spożywanie owoców marakui w świeżej lub przetworzonej formie wspiera zdrowie układu sercowo-naczyniowego. Badania na zwierzętach wykazały, że wyciągi ze skórki oraz luteolina obniżały ciśnienie skurczowe u szczurów z nadciśnieniem. W wyciągu obecny był także kwas γ-aminomasłowy o właściwościach hipotensyjnych. Doustne podawanie soku z marakui obniżało poziom cholesterolu całkowitego, trójglicerydów i LDL, co może wspierać profilaktykę miażdżycy.

Działanie przeciwdepresyjne i przeciwlękowe

Ekstrakty z nadziemnych części marakui wykazywały efekt przeciwdepresyjny u zwierząt (skrócenie czasu bezruchu w teście wymuszonego pływania), związany z regulacją przekaźnictwa serotoninergicznego i dopaminergicznego. Głównymi związkami odpowiedzialnymi za te efekty są triterpenoidy (cykloartan, cyklopasiflozydy IX i XI) oraz antyoksydanty z grupy flawonoidów, które wspomagają działanie przeciwlękowe.

Olej z pestek marakui Passiflora edulis seed oil  otrzymuje się metodą tłoczenia pestek owoców passiflory jadalnej na zimno. Jest to emolient działający poprzez tworzenie na powierzchni skóry warstwę ograniczającą utratę wody (ograniczanie TEWL tj. przeznaskórkowej utraty wody). Działa natłuszczająco i wygładzająco na skórę, uelastycznia ją. Ma wysoką zawartość kwasów omega – 6, jest lekki i niekomedogenny (nie zatyka porów). Może być stosowany bezpośrednio na skórę bądź dodawany do gotowych kremów, balsamów, maseczek. Olejem można przeprowadzać zabieg olejowania włosów na całej ich długości, bądź ujarzmiać nim suche końcówki włosów. Nadaje się również do regeneracji paznokci i suchych skórek wokół paznokci.  

Przykładowe przepisy na kosmetyki DIY z olejem z marakui:

• maseczka: 1 łyżeczkę glinki białej należy zmieszać z 1 łyżeczką wybranego hydrolatu (np. różanego); następnie dodajemy pół łyżeczki oleju z marakui; maseczkę nanosimy na 10- 15 minut na twarz, po czym zmywamy letnią wodą; kosmetyk działa nawilżająco i rozjaśnia przebarwienia;
• olej do ciała: 60 ml oleju z marakui mieszamy z 30 ml oleju ze słodkich migdałów; do całości wkrapiamy kilka kropelek ekstraktu z wanilii oraz płynnej witaminy E; gotowy kosmetyk przechowujemy w ciemnej butelce, najlepiej w chłodnym miejscu; olej działa nawilżająco i uelastyczniająco na skórę; zapobiega powstawaniu rozstępów; 
• kuracja na włosy: w naczyniu mieszamy 1 łyżkę odżywki emolientowej, 1 łyżeczkę oleju z marakui oraz 1 łyżeczkę żelu aloesowego; mieszankę nanosimy na całej długości lekko wilgotnych włosów i pozostawiamy na 20 – 30 minut zawijając głowę ręcznikiem; maskę dokładnie zmywamy i myjemy włosy delikatnym szamponem;

Ekstrakt z owoców marakui Passiflora edulis fruit extract pozyskuje się z miąższu owoców. Ze względu na zawartość kwasów owocowych wyciąg ma działanie delikatnie złuszczające, rozjaśniające przebarwienia, wyrównujące koloryt skóry. Dodatkowo działa nawilżająco. Znajdziemy go w peelingach do skóry twarzy, ciała i skalpu, tonikach i esencjach do twarzy, kremach o działaniu rozjaśniającym, szamponach, mydłach i żelach do mycia ciała.  

Ekstrakt ze skórek owoców marakui jest bogaty w polifenole. Ma silne właściwości antyoksydacyjne i przeciwzapalne. Stanowi składnik kosmetyków przeciwstarzeniowych.

W aptece znajdziemy mieszanki ziołowe zawierające liofilizowane owoce marakui. Liofilizat w postaci sproszkowanej jest częstym dodatkiem do suplementów multiwitaminowych i mieszanek superfoods. Poprawia ich smak i aromat np. sproszkowanego kolagenu. Zagęszczony sok z marakui znajdziemy w suplementach diety zawierających ekstrakty ziołowe i koncentraty soków owocowych.   

Brakuje danych na temat interakcji owoców marakui z lekami. 

W badaniach przedklinicznych wyciągi z liści rośliny wykazały właściwości sedatywne i anksjolityczne. Choć brakuje badań klinicznych należy zachować ostrożność podczas przyjmowania leków nasennych czy opioidowych ze względu na możliwość nasilenia efektu sedatywnego.

Sok z marakui potencjalnie może wpływać na krzepliwość krwi i nasilać działanie antykoagulantów (warfaryny, acenokumarolu). Dane na ten temat są mocno ograniczone, jednak w literaturze opisano przypadek pacjenta przyjmującego warfarynę, u którego wypijanie dużych ilości soku z owoców Passiflora edulis wywołało nadmierne krwawienia. 

Spożycie owoców marakui (zwłaszcza w dużych ilościach) może spowodować dolegliwości żołądkowo- jelitowe takie jak ból brzucha, nudności i biegunka. 

Olej z pestek marakui po zastosowaniu na skórę i błony śluzowe może wywołać reakcję alergiczną objawiającą się podrażnieniem skóry, zaczerwienieniem, świądem i pokrzywką. Olej jest jednak uznawany za bezpieczny i z reguły dobrze tolerowany, nawet przez posiadaczy skóry wrażliwej.

Kwasy AHA obecne w marakui mogą podrażniać skórę. Pojawia się wówczas lekkie ieczenie i zaczerwienienie, połączone ze złuszczaniem naskórka. 

Badania toksyczności ostrej i podostrej na zwierzętach nie wykazały skutków ubocznych nawet przy zastosowaniu wysokich dawek ekstraktu etanolowego z niedojrzałych skórek owoców Passiflora edulis (550 mg/kg mc) i wodnego ekstraktu z liści rośliny (2000 mg/kg mc) u zwierząt laboratoryjnych.