Yacon – co to za roślina? Właściwości, zastosowanie i działanie

Yacon (Smallanthus sonchifolius) to wieloletnia roślina zielna należąca do rodziny astrowatych (Asteraceae). Pochodzi z Ameryki Południowej, a jej naturalny zasięg obejmuje przede wszystkim andyjskie obszary Peru, Boliwii, Ekwadoru i Kolumbii. Roślina jest tradycyjnie uprawiana na terenach górskich, najczęściej na wysokości około 1800–2800 m n.p.m., ale może przystosowywać się do różnych warunków środowiskowych — od terenów położonych blisko poziomu morza do wysokości około 3500 m n.p.m.

Yacon najlepiej rozwija się w klimacie subtropikalnym i umiarkowanie ciepłym, na stanowiskach słonecznych lub lekko zacienionych. Preferuje gleby żyzne, przepuszczalne i dostatecznie głębokie, choć wykazuje stosunkowo dużą tolerancję na mniej korzystne warunki glebowe. Za optymalną dla jego wzrostu uznaje się temperaturę około 18–25°C. Roślina potrzebuje odpowiedniej ilości wody, a jej rozwój zależy również od długości okresu wegetacyjnego. Jest wrażliwa na silne mrozy – niskie temperatury mogą uszkadzać nadziemne pędy, natomiast podziemne organy spichrzowe w stanie spoczynku wykazują nieco większą odporność na chłód.

Korzenie spichrzowe yaconu rozwijają się zwykle w ciągu kilku miesięcy od posadzenia. Termin ich zbioru zależy od odmiany, warunków klimatycznych i sposobu uprawy. W krajach andyjskich roślina nadal ma znaczenie użytkowe, ale jej uprawa rozprzestrzeniła się również na inne kontynenty. Plantacje yaconu znajdują się m.in. w Brazylii, Japonii, Chinach, Nowej Zelandii, Stanach Zjednoczonych oraz w wybranych krajach europejskich, takich jak Czechy, Niemcy, Francja i Włochy.

Jak wygląda roślina yacon?

W sprzyjających warunkach yacon może osiągać około 1,5–3 m wysokości. Tworzy rozbudowany system podziemny oraz wyprostowane, rozgałęzione pędy nadziemne. Łodyga Smallanthus sonchifolius jest gruba, zwykle zielona lub zielonofioletowa, a jej powierzchnia może być delikatnie owłosiona. Szczególnie silne rozgałęzienie obserwuje się w górnej części rośliny.

Pod ziemią rozwija się zgrubiały organ przypominający kłącze lub ryzofor, z którego wyrastają pędy nadziemne oraz korzenie. To właśnie rozbudowany system podziemny odpowiada za charakterystyczny wygląd yaconu i umożliwia mu wytwarzanie licznych korzeni spichrzowych.

Liście i kwiaty yaconu

Liście yaconu są duże, osadzone naprzeciwlegle na łodydze i wyposażone w długie ogonki. Mogą osiągać około 30–40 cm długości. Ich blaszka ma zwykle kształt jajowaty, sercowaty lub trójkątno-jajowaty, zaostrzony wierzchołek i często nieregularnie ząbkowane brzegi. Górna powierzchnia liści jest przeważnie ciemnozielona, natomiast spodnia – jaśniejsza i bardziej owłosiona. Od spodu dobrze widoczne jest również wyraźne unerwienie.

Kwiatostany pojawiają się na szczytach pędów i mają postać koszyczków typowych dla rodziny astrowatych. Na ich obwodzie znajdują się żółte kwiaty języczkowe, a w środkowej części – liczne, drobne kwiaty rurkowate. Yacon może wytwarzać nasiona, jednak w uprawie najczęściej rozmnaża się go wegetatywnie, wykorzystując fragmenty podziemnych organów zawierających pąki.

Owocem rośliny jest drobna niełupka, zwykle zawierająca jedno nasiono.

Korzenie spichrzowe i kłącze – najważniejsze części podziemne

Yacon wytwarza dwa rodzaje charakterystycznych organów podziemnych: krótkie, zgrubiałe kłącze lub ryzofor oraz korzenie spichrzowe. Pierwszy z nich ma nieregularny kształt i zawiera pąki, z których mogą rozwijać się nowe pędy. Jest wykorzystywany przede wszystkim do wegetatywnego rozmnażania rośliny.

Od części podziemnej odchodzą liczne korzenie spichrzowe, które mogą przybierać kształt wrzecionowaty, cylindryczny lub nieregularnie bulwiasty. Z wyglądu przypominają niekiedy bulwy batatów. W zależności od odmiany osiągają od kilkunastu do kilkudziesięciu centymetrów długości. Ich skórka może być biaława, kremowa, żółta, różowa, fioletowa lub brązowa, natomiast miąższ jest zwykle jasny, soczysty i chrupiący. Jego konsystencję często porównuje się do miąższu jabłka.

Korzenie spichrzowe stanowią najważniejszą część użytkową yaconu. Podczas zbioru należy obchodzić się z nimi ostrożnie, ponieważ są kruche i podatne na uszkodzenia mechaniczne. W odpowiednich warunkach można przechowywać je przez kilka miesięcy, choć ich skład, zwłaszcza zawartość fruktooligosacharydów, może zmieniać się w trakcie przechowywania.

Nazwa yacon wywodzi się z języka keczua, używanego przez rdzenną ludność Andów. Jest łączona ze słowem yaku, oznaczającym wodę. Nawiązuje to do dużej zawartości wody w korzeniach spichrzowych tej rośliny.

Czy Yacon to topinambur?

Choć obie rośliny należą do rodziny astrowatych (Asteraceae) i wytwarzają jadalne podziemne organy spichrzowe, w których magazynują inulinę – to są to zupełnie inne gatunki roślin.

• Yacon (Smallanthus sonchifolius) pochodzi z Ameryki Południowej, a jego korzenie spichrzowe są soczyste, chrupiące i słodkie.

• Topinambur (Helianthus tuberosus), nazywany również słonecznikiem bulwiastym, pochodzi z Ameryki Północnej i tworzy nieregularne bulwy o charakterystycznym, lekko orzechowym smaku.

Yacon (Smallanthus sonchifolius) od dawna jest wykorzystywany przez mieszkańców Ameryki Południowej zarówno jako roślina jadalna, jak i surowiec stosowany w tradycyjnych praktykach leczniczych. W rejonach Andów największe znaczenie mają jego podziemne korzenie spichrzowe, ale tradycyjnie wykorzystywano również liście, m.in. do przygotowywania naparów.

Tradycyjne zastosowanie yaconu

Korzenie yaconu, ze względu na słodki smak i chrupiącą konsystencję, spożywano na surowo, gotowano, pieczono lub suszono. Roślina bywa określana mianem „peruwiańskiego jabłka ziemnego”. Przed spożyciem korzenie niekiedy wystawiano na działanie promieni słonecznych, co sprzyjało przemianom węglowodanów i mogło zwiększać ich słodycz.

W tradycyjnej medycynie ludowej napary z liści oraz przetwory z korzeni yaconu stosowano przede wszystkim w dolegliwościach ze strony przewodu pokarmowego i układu moczowego. Przypisywano im również działanie wspomagające u osób z zaburzeniami gospodarki węglowodanowej. 

Poszczególne części yaconu różnią się składem chemicznym, dlatego nie należy przypisywać im identycznych właściwości. Korzenie spichrzowe są przede wszystkim źródłem fruktooligosacharydów (FOS), natomiast w liściach występują m.in. związki fenolowe i laktony seskwiterpenowe. To właśnie skład korzeni sprawił, że yacon wzbudził zainteresowanie jako surowiec do produkcji żywności funkcjonalnej i produktów zawierających prebiotyczne fruktany.

Yacon jako źródło prebiotyków i składnik żywności funkcjonalnej

Współczesne zainteresowanie yaconem wiąże się przede wszystkim z wysoką zawartością fruktooligosacharydów. Związki te nie są trawione przez enzymy człowieka w górnym odcinku przewodu pokarmowego, dzięki czemu docierają do jelita grubego, gdzie mogą być wykorzystywane przez wybrane bakterie jelitowe. Z tego względu zalicza się je do prebiotyków.

Fruktooligosacharydy mogą ulegać fermentacji w jelicie grubym, w wyniku której powstają m.in. krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe (SCFA). Związki te uczestniczą w regulacji środowiska jelitowego i mogą wpływać na funkcjonowanie bariery jelitowej oraz metabolizm niektórych składników odżywczych. Nie oznacza to jednak, że spożywanie yaconu samo w sobie zapobiega chorobom przewodu pokarmowego lub leczy zaburzenia mikrobioty.

W badaniach klinicznych oceniano przede wszystkim wpływ korzeni yaconu, syropu i mąki na pasaż jelitowy, wypróżnienia, wybrane parametry gospodarki glukozowo-insulinowej, profil lipidowy oraz masę ciała. Wyniki są interesujące, ale niejednorodne, a liczba uczestników większości badań pozostaje ograniczona. Przegląd systematyczny badań nad syropem z yaconu opublikowany w 2025 r. wskazuje na możliwy korzystny wpływ na niektóre parametry metaboliczne i funkcjonowanie jelit, jednocześnie podkreślając potrzebę dalszych badań. 

Czy yacon może wspierać pracę jelit?

Najlepiej poznanym potencjalnym zastosowaniem korzeni yaconu jest wspomaganie prawidłowego funkcjonowania przewodu pokarmowego. Zawarte w nich FOS mogą wpływać na skład mikrobioty jelitowej oraz proces fermentacji w jelicie grubym. Badania z udziałem ludzi sugerują, że produkty zawierające fruktooligosacharydy z yaconu mogą przyczyniać się do skrócenia czasu pasażu jelitowego, zwiększenia częstości wypróżnień lub zmiękczenia stolca.

W niewielkim badaniu z udziałem zdrowych ochotników spożywanie 20 g syropu z yaconu dziennie przez dwa tygodnie wiązało się ze skróceniem czasu pasażu jelitowego. Nie wszystkie obserwowane zmiany dotyczące częstości wypróżnień i konsystencji stolca osiągnęły jednak istotność statystyczną. Inne badania wskazują na możliwą poprawę funkcjonowania jelit u osób z tendencją do zaparć.

Wyniki te pozwalają rozważać yacon jako składnik diety zwiększający podaż prebiotycznych fruktanów. Nie należy jednak traktować go jako zamiennika diagnostyki ani leczenia przewlekłych zaparć.

Yacon a masa ciała, poziom glukozy i profil lipidowy

Badania nad yaconem obejmują również ocenę jego możliwego wpływu na masę ciała i wybrane parametry metaboliczne. W niektórych próbach klinicznych stosowanie syropu z korzeni yaconu wiązało się ze zmniejszeniem masy ciała, obwodu talii, stężenia insuliny na czczo lub wskaźnika HOMA-IR. Wyniki te nie są jednak wystarczające, aby uznać yacon za środek odchudzający lub preparat przeznaczony do leczenia insulinooporności.

W 120-dniowym badaniu z udziałem kobiet przed menopauzą z otyłością i łagodną dyslipidemią odnotowano zmniejszenie masy ciała, obwodu talii i wskaźnika BMI u osób przyjmujących syrop z yaconu. Zaobserwowano również zmiany wybranych parametrów związanych z wrażliwością na insulinę. 

Wyniki badań dotyczących glikemii i profilu lipidowego są zróżnicowane. W niektórych pracach obserwowano korzystne zmiany stężenia glukozy, insuliny lub cholesterolu LDL, w innych nie stwierdzono istotnego wpływu na te parametry. Znaczenie mogą mieć m.in. rodzaj zastosowanego produktu, jego skład, ilość fruktooligosacharydów, czas stosowania i wyjściowy stan zdrowia uczestników. 

Zastosowanie yaconu w kosmetyce

Yacon znajduje również zastosowanie w kosmetyce. Zainteresowanie ekstraktami z tej rośliny wynika przede wszystkim z obecności związków fenolowych i laktonów seskwiterpenowych, które w badaniach laboratoryjnych wykazywały m.in. aktywność antyoksydacyjną i przeciwzapalną.

Ekstrakty z liści są badane pod kątem możliwości wykorzystania w preparatach do pielęgnacji skóry. Ich potencjalne działanie może wiązać się z ograniczaniem procesów oksydacyjnych i modulowaniem wybranych mechanizmów odpowiedzi zapalnej. W badaniach eksperymentalnych obserwowano również zmniejszenie obrzęku i migracji komórek zapalnych po miejscowym zastosowaniu określonych ekstraktów.

Wyniki te wskazują na możliwość wykorzystania składników yaconu w kosmetykach przeznaczonych do pielęgnacji skóry, jednak nie potwierdzają skuteczności gotowych produktów kosmetycznych w leczeniu stanów zapalnych, obrzęków ani chorób skóry. 

Yacon (Smallanthus sonchifolius) zawiera liczne związki biologicznie czynne, jednak ich rodzaj i ilość zależą od części rośliny, odmiany, warunków uprawy, terminu zbioru i sposobu przechowywania. Najważniejszym składnikiem korzeni spichrzowych są węglowodany, w tym fruktooligosacharydy. Liście i kwiaty charakteryzują się natomiast odmiennym profilem fitochemicznym.

Skład chemiczny korzeni yaconu

Świeże korzenie spichrzowe yaconu zawierają przede wszystkim wodę, która może stanowić ponad 70% ich masy. W suchej masie dominują węglowodany: glukoza, fruktoza, sacharoza oraz fruktooligosacharydy (FOS). Udział poszczególnych cukrów jest zmienny i zależy m.in. od odmiany oraz warunków przechowywania. W literaturze opisywano szeroki zakres zawartości FOS w świeżych korzeniach – około 0,7–13,2% masy, co pokazuje, jak duże różnice mogą występować między surowcami. 

Fruktooligosacharydy są krótkimi łańcuchami cukrowymi zbudowanymi głównie z jednostek fruktozy, często zakończonymi cząsteczką glukozy. W ich strukturze występują wiązania β-(2→1). Do związków tej grupy identyfikowanych w yaconie należą m.in. 1-kestoza, nystoza i fruktofuranozylonystoza.

Zawartość FOS w korzeniach zależy od miejsca uprawy, sezonu wegetacyjnego, odmiany oraz czasu i temperatury przechowywania po zbiorze. W trakcie przechowywania fruktany mogą ulegać stopniowemu rozkładowi do krótszych łańcuchów oraz cukrów prostych. Proces ten może przebiegać wolniej w niższej temperaturze.

W korzeniach yaconu wykryto również związki fenolowe, m.in. kwas chlorogenowy i pochodne kwasu kawowego. Opisywano obecność różnych kwasów kawoilochinowych i kawoiloaltrarowych, a także flawonoidów, takich jak kwercetyna. Korzenie zawierają ponadto niewielkie ilości witaminy C i potasu. Wśród aminokwasów wymieniany jest m.in. tryptofan.

Związki aktywne obecne w liściach i kwiatach yaconu

Liście i kwiaty yaconu mają inny skład chemiczny niż korzenie spichrzowe. Wyizolowano z nich liczne laktony seskwiterpenowe, przede wszystkim związki z grupy melampolidów. Należą do nich m.in. uvedalina, sonchifolina, enhydryna, fluctuanina oraz pochodne melampolidów. W liściach stwierdzono również obecność polymatiny B, kwasu ent-kaurenowego i jego pochodnych.

W składzie liści i kwiatów opisywano ponadto związki fenolowe, którym przypisuje się potencjał antyoksydacyjny. Różnice w składzie poszczególnych części rośliny mają istotne znaczenie dla oceny ich właściwości i bezpieczeństwa. Nie należy zakładać, że preparaty z korzeni i liści yaconu mają takie samo działanie.

Fruktooligosacharydy i potencjalny wpływ yaconu na mikrobiotę jelitową

Fruktooligosacharydy obecne w korzeniach yaconu mogą korzystnie wpływać na funkcjonowanie przewodu pokarmowego dzięki właściwościom prebiotycznym. Nie są trawione w górnym odcinku przewodu pokarmowego, dlatego docierają do jelita grubego, gdzie mogą być wykorzystywane przez wybrane bakterie jelitowe, m.in. z rodzaju Bifidobacterium.

Fermentacja FOS prowadzi do powstawania krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych (SCFA), takich jak octan, propionian i maślan. Związki te mogą obniżać pH treści jelitowej i wpływać na środowisko jelita grubego. Uczestniczą również w regulacji procesów metabolicznych i odpowiedzi immunologicznej. Warto jednak zaznaczyć, że wpływ poszczególnych SCFA na organizm jest złożony i zależy m.in. od ich stężenia oraz miejsca powstawania.

Badania z udziałem ludzi sugerują, że spożywanie produktów zawierających FOS, w tym syropu z yaconu, może wpływać na pasaż jelitowy i wypróżnienia. W niewielkim badaniu z udziałem zdrowych ochotników spożywanie 20 g syropu dziennie przez dwa tygodnie wiązało się ze skróceniem czasu pasażu jelitowego. Obserwowano także niewielką tendencję do zwiększenia częstości wypróżnień i zmiękczenia stolca, choć nie wszystkie wyniki były istotne statystycznie. W innych badaniach opisywano poprawę wybranych parametrów wypróżniania u osób z zaparciami.

Potencjalne oddziaływanie FOS na mikrobiotę jelitową jest również przedmiotem badań eksperymentalnych. Wzrost liczebności wybranych bakterii, w tym bifidobakterii, może wpływać na równowagę mikrobiologiczną jelita. Powstające podczas fermentacji SCFA mogą natomiast oddziaływać na komórki nabłonka jelitowego. W badaniach na zwierzętach wykazywano m.in. wpływ maślanu na rozwój zmian przednowotworowych w jelicie grubym. Nie oznacza to jednak, że spożywanie yaconu lub zawartych w nim FOS zapobiega nowotworom u ludzi. Takiego działania nie potwierdzono w badaniach klinicznych.

W jednym z badań interwencyjnych dotyczących mąki z yaconu u dzieci w wieku 2–5 lat obserwowano zmiany wybranych parametrów odpowiedzi immunologicznej, w tym stężenia interleukiny 4 (IL-4) i wydzielniczej immunoglobuliny A (sIgA). Wyniki te wymagają ostrożnej interpretacji — zmiana pojedynczych markerów nie jest równoznaczna z wykazaniem poprawy odporności ani skuteczności w zapobieganiu infekcjom.

Yacon a gospodarka glukozowo-insulinowa

Potencjalny wpływ yaconu na gospodarkę glukozowo-insulinową jest jednym z obszarów zainteresowania badaczy. W doświadczeniach na zwierzętach obserwowano obniżenie stężenia glukozy po podawaniu wybranych preparatów z liści i korzeni. W jednym z badań u szczurów z cukrzycą podawanie herbaty z yaconu przez 30 dni wiązało się ze zmniejszeniem glikemii i zmianami stężenia insuliny. Podobne obserwacje opisywano po zastosowaniu ekstraktów z korzeni. Wyników badań na zwierzętach nie można jednak bezpośrednio przekładać na skuteczność u ludzi.

Dane kliniczne są ograniczone i niejednoznaczne. W 120-dniowym badaniu z udziałem kobiet przed menopauzą z otyłością i łagodną dyslipidemią stosowanie syropu z yaconu wiązało się ze zmniejszeniem stężenia insuliny na czczo oraz wskaźnika HOMA-IR. W innym badaniu, obejmującym osoby w podeszłym wieku, dziewięciotygodniowe spożywanie liofilizowanego proszku z yaconu wiązało się z obniżeniem stężenia glukozy w surowicy. Z kolei w badaniach u zdrowych uczestników nie zawsze obserwowano istotne zmiany parametrów gospodarki węglowodanowej. 

Wyniki sugerują, że niektóre produkty z yaconu mogą wpływać na wybrane parametry gospodarki glukozowo-insulinowej, ale nie pozwalają uznać rośliny za środek obniżający poziom cukru we krwi ani preparat do leczenia cukrzycy. W badaniach stosowano różne postacie surowca — syrop, proszek, mąkę, herbatę i ekstrakty — których skład może się znacznie różnić.

Możliwy wpływ yaconu na profil lipidowy

Yacon jest badany również pod kątem potencjalnego wpływu na gospodarkę lipidową. Zainteresowanie tym zagadnieniem wiąże się przede wszystkim z obecnością fruktanów, w tym fruktooligosacharydów, oraz ich oddziaływaniem na mikrobiotę jelitową i metabolizm.

W części badań oceniano wpływ syropu lub proszku z yaconu na stężenie trójglicerydów (TG), cholesterolu LDL i innych frakcji lipidowych. W niektórych grupach uczestników obserwowano korzystne zmiany wybranych parametrów, jednak rezultaty nie były powtarzalne we wszystkich badaniach.

Przykładowo w badaniu z udziałem kobiet przed menopauzą z łagodną dyslipidemią stosowanie syropu z yaconu wiązało się ze zmniejszeniem stężenia cholesterolu LDL. Natomiast w dziewięciotygodniowym badaniu z udziałem osób w podeszłym wieku, w którym stosowano liofilizowany proszek z yaconu, nie zaobserwowano istotnych zmian profilu lipidowego.

Obecne dane nie pozwalają więc jednoznacznie stwierdzić, że yacon obniża stężenie cholesterolu lub trójglicerydów. Ewentualny wpływ może zależeć od rodzaju preparatu, jego dawki, czasu stosowania i wyjściowego stanu metabolicznego badanych osób.

Potencjalne działanie przeciwzapalne yaconu

Właściwości przeciwzapalne yaconu są wiązane przede wszystkim z obecnością laktonów seskwiterpenowych w liściach, takich jak uvedalina, enhydryna, sonchifolina i polymatina B. W badaniach laboratoryjnych niektóre z tych związków wpływały na aktywność czynnika transkrypcyjnego NF-κB, który uczestniczy w regulacji odpowiedzi zapalnej.

Potencjalne działanie przeciwzapalne ekstraktów z liści obserwowano również w badaniach eksperymentalnych z zastosowaniem miejscowym. W wybranych modelach doświadczalnych ekstrakty zmniejszały obrzęk i migrację neutrofili do miejsca objętego stanem zapalnym. Wyniki te mogą wskazywać na możliwość dalszego badania składników yaconu pod kątem ich zastosowania w preparatach miejscowych.

Należy jednak podkreślić, że są to przede wszystkim dane laboratoryjne i przedkliniczne. Nie potwierdzają one skuteczności ekstraktów z yaconu w leczeniu stanów zapalnych u ludzi ani nie uzasadniają stosowania ich zamiast leków przeciwzapalnych.

Właściwości antyoksydacyjne yaconu

Potencjał antyoksydacyjny yaconu wiąże się przede wszystkim z obecnością związków fenolowych, takich jak kwas kawowy, chlorogenowy i ferulowy. Substancje te mogą uczestniczyć w neutralizowaniu wolnych rodników i ograniczaniu niektórych procesów związanych ze stresem oksydacyjnym.

W badaniach eksperymentalnych ekstrakty z różnych części rośliny wykazywały aktywność antyoksydacyjną. W wybranych modelach laboratoryjnych obserwowano również ograniczenie uszkodzeń oksydacyjnych materiału genetycznego komórek. Opisywano ponadto potencjalne działanie ochronne ekstraktów z liści wobec komórek wątroby, określane jako hepatoprotekcyjne.

Wyniki te nie oznaczają jednak, że yacon chroni wątrobę u ludzi lub zapobiega chorobom związanym ze stresem oksydacyjnym. Działanie obserwowane w warunkach laboratoryjnych nie jest równoznaczne z potwierdzonym efektem po spożyciu rośliny.

Potencjalne działanie przeciwdrobnoustrojowe

W badaniach laboratoryjnych wybrane związki obecne w liściach yaconu wykazywały aktywność przeciwdrobnoustrojową. Zainteresowanie badaczy koncentruje się m.in. na laktonach seskwiterpenowych z grupy melampolidów oraz kwasie ent-kaurenowym.

W doświadczeniach in vitro opisywano aktywność niektórych związków wobec wybranych drobnoustrojów, w tym grzyba Pyricularia oryzae oraz bakterii Bacillus subtilis. Kwas ent-kaurenowy wykazywał również aktywność wobec niektórych bakterii Gram-dodatnich, m.in. Staphylococcus aureus, Staphylococcus epidermidis i Bacillus subtilis.

Obserwacje te stanowią podstawę do dalszych badań nad możliwością wykorzystania składników yaconu w preparatach miejscowych. Nie potwierdzają jednak skuteczności ekstraktów z tej rośliny w leczeniu bakteryjnych zakażeń skóry ani nie uzasadniają zastępowania nimi antybiotyków lub leków przeciwgrzybiczych.

Fruktooligosacharydy a przyswajanie składników mineralnych

Fruktooligosacharydy zawarte w yaconie mogą wpływać na przyswajanie niektórych składników mineralnych. Ponieważ docierają do jelita grubego i ulegają fermentacji przez mikrobiotę, powstające w tym procesie krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe mogą obniżać pH treści jelitowej. W określonych warunkach może to zwiększać rozpuszczalność niektórych minerałów i sprzyjać ich wchłanianiu.

Najczęściej analizowanym składnikiem mineralnym w tym kontekście jest wapń. W części badań z udziałem ludzi obserwowano zwiększenie jego absorpcji po spożyciu fruktooligosacharydów. Dotyczyło to m.in. młodzieży, młodych dorosłych oraz kobiet przed i po menopauzie. W badaniach nad syropem z yaconu opisywano również zmiany stężenia wapnia, jednak nie wszystkie wyniki były zgodne.

Przykładowo w jednym z badań podawanie 15 g FOS dziennie przez 21 dni nie wpłynęło istotnie na wchłanianie wapnia u zdrowych młodych mężczyzn. Oznacza to, że ewentualny wpływ fruktooligosacharydów na gospodarkę mineralną może zależeć od dawki, czasu stosowania i cech badanej populacji.

Dostępne dane pozwalają rozważać, że FOS mogą wspierać przyswajanie wapnia, a potencjalnie również innych składników mineralnych, takich jak magnez. Nie ma jednak wystarczających podstaw, aby uznać, że spożywanie yaconu poprawia mineralizację kości lub zapobiega osteoporozie.

Najważniejszą jadalną częścią yaconu są korzenie spichrzowe. Można je spożywać na surowo po dokładnym umyciu i obraniu. Ich soczysta, chrupiąca struktura i słodkawy smak sprawiają, że dobrze sprawdzają się jako składnik sałatek, deserów i koktajli, a także jako samodzielna przekąska.

Z korzeni Smallanthus sonchifolius produkuje się również sok, syrop, mąkę i proszek. Są one wykorzystywane jako składniki produktów spożywczych, w tym żywności funkcjonalnej. Korzenie mogą być suszone i rozdrabniane lub poddawane procesom ekstrakcji, aby uzyskać surowce zawierające fruktooligosacharydy i związki fenolowe.

W sprzedaży dostępne są także produkty określane jako preparaty z yaconu, najczęściej w postaci kapsułek lub tabletek zawierających sproszkowany korzeń bądź jego ekstrakt. Skład i zawartość FOS mogą jednak różnić się między produktami, dlatego nie należy zakładać, że wszystkie preparaty mają takie samo działanie.

Jak dawkować yacon?

Nie ustalono oficjalnego dawkowania terapeutycznego yaconu ani preparatów z tej rośliny. Dostępne informacje na temat ilości stosowanego surowca pochodzą głównie z badań klinicznych, w których oceniano syrop otrzymywany z korzeni spichrzowych.

W badaniach stosowano najczęściej około 20–40 g syropu dziennie. W jednej z prób podawano 20 g syropu, dostarczającego około 6,4 g fruktooligosacharydów, przez dwa tygodnie. W innych badaniach stosowano 40 g syropu dziennie, zawierającego około 8,7–14 g FOS. W dłuższym badaniu oceniano również różne ilości fruktooligosacharydów w przeliczeniu na masę ciała uczestniczek.

Wartości te opisują dawki używane w badaniach naukowych, a nie uniwersalne zalecenia dotyczące samodzielnego stosowania. Tolerancja yaconu zależy m.in. od ilości spożytych fruktooligosacharydów i indywidualnej wrażliwości przewodu pokarmowego. Zwiększanie ilości produktu może nasilać wzdęcia, gazy i inne dolegliwości jelitowe.

Syrop z yaconu ma gęstą konsystencję, przypominającą miód lub syrop z agawy, i zwykle bursztynową barwę. Może być dodawany do owsianki, jogurtów i wypieków, którym nadaje słodki, niekiedy lekko karmelowy smak. Należy jednak pamiętać, że jest produktem spożywczym, a nie lekiem. Jego wartość odżywcza i zawartość cukrów zależą od sposobu produkcji oraz składu konkretnego produktu.

Liście yaconu – napary i odwar

W niektórych regionach tradycyjnie wykorzystywano suszone liście yaconu do przygotowywania naparów i odwarów. Nie można jednak uznać takiego sposobu stosowania za bezpieczny na podstawie samej tradycji. W badaniu toksykologicznym na szczurach długotrwałe doustne podawanie naparu z liści oraz wybranych ekstraktów wiązało się ze zmianami parametrów biochemicznych i uszkodzeniem nerek potwierdzonym w badaniu histopatologicznym. Autorzy pracy nie zalecali doustnego stosowania liści yaconu w celu obniżania poziomu glukozy.

Z tego względu nie rekomenduje się samodzielnego przygotowywania i regularnego spożywania naparów ani odwarów z liści yaconu. Nie ustalono bezpiecznej dawki takiego surowca dla ludzi, a dane dotyczące jego długotrwałego stosowania są niewystarczające.

Obecnie brakuje dobrze udokumentowanych badań klinicznych, które pozwalałyby określić pełny profil interakcji yaconu z lekami i innymi surowcami roślinnymi. Nie oznacza to jednak, że ryzyko interakcji można całkowicie wykluczyć.

Ze względu na obserwowane w części badań zmiany parametrów gospodarki glukozowo-insulinowej osoby przyjmujące leki przeciwcukrzycowe powinny zachować ostrożność przed włączeniem dużych ilości produktów z yaconu do diety. Teoretycznie ich łączenie z lekami obniżającymi stężenie glukozy mogłoby wpływać na kontrolę glikemii, jednak taka interakcja nie została jednoznacznie potwierdzona w badaniach klinicznych. Osoby leczone z powodu cukrzycy powinny omówić regularne stosowanie skoncentrowanych preparatów z lekarzem.

Yacon a wchłanianie leków i preparaty przeczyszczające

Produkty bogate w FOS mogą u części osób przyspieszać pasaż jelitowy i powodować wzdęcia, bóle brzucha lub biegunkę. W przypadku nasilonych dolegliwości żołądkowo-jelitowych teoretycznie może dojść do zaburzenia wchłaniania niektórych leków doustnych. Nie jest to jednak specyficzna interakcja yaconu z konkretnym lekiem, potwierdzona badaniami farmakokinetycznymi.

Jednoczesne spożywanie dużych ilości yaconu i stosowanie leków lub preparatów o działaniu przeczyszczającym może nasilać dolegliwości jelitowe, zwłaszcza biegunkę. Warto zachować ostrożność również w przypadku innych produktów bogatych w fermentujące fruktany, ponieważ ich łączna ilość może zwiększać ryzyko wystąpienia objawów ze strony przewodu pokarmowego.

Nie opisano dotychczas wiarygodnie potwierdzonych interakcji yaconu z konkretnymi ziołami. W przypadku stosowania kilku preparatów roślinnych jednocześnie należy jednak uwzględnić ich skład i możliwe działania na przewód pokarmowy oraz poziom glukozy.

Korzenie spichrzowe yaconu i produkty otrzymywane z ich przetworzenia są na ogół dobrze tolerowane w ilościach spożywczych. U niektórych osób, szczególnie po spożyciu większej porcji, mogą jednak wystąpić dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego. Najczęściej wymienia się wzdęcia, nadmierne wytwarzanie gazów, uczucie pełności, dyskomfort lub bóle brzucha, nudności i biegunkę.

Objawy te wiążą się przede wszystkim z obecnością fruktooligosacharydów, które nie są trawione w jelicie cienkim i ulegają fermentacji w jelicie grubym. Ich większa ilość może nasilać produkcję gazów i powodować dolegliwości, zwłaszcza u osób wrażliwych na fermentujące węglowodany. Nasilenie objawów zależy od indywidualnej tolerancji, wielkości porcji i całkowitej ilości FOS w diecie. W niektórych przypadkach dolegliwości mogą zmniejszać się po ograniczeniu ilości produktu.

Reakcje alergiczne i nadwrażliwość

Reakcje alergiczne po spożyciu yaconu wydają się rzadkie, ale opisano pojedynczy przypadek anafilaksji po zjedzeniu korzenia tej rośliny. Nie można więc całkowicie wykluczyć ryzyka reakcji nadwrażliwości. W przypadku wystąpienia obrzęku języka lub gardła, duszności, uogólnionej pokrzywki albo gwałtownego osłabienia konieczna jest natychmiastowa pomoc medyczna.

Czy yacon może podrażniać jamę ustną?

W niektórych opisach składu yaconu wymienia się obecność garbników i innych związków fenolowych. U osób wrażliwych mogą one potencjalnie wpływać na odczucia w jamie ustnej, np. powodować uczucie ściągania lub dyskomfortu. 

Bezpieczeństwo stosowania liści yaconu

Większą ostrożność należy zachować w przypadku preparatów przygotowywanych z liści rośliny. Dane dotyczące ich bezpieczeństwa u ludzi są ograniczone, a wyniki badań toksykologicznych wskazują na potencjalne ryzyko uszkodzenia nerek przy długotrwałym doustnym stosowaniu niektórych ekstraktów.

W badaniu na szczurach trwającym 90 dni podawanie naparu wodnego z liści oraz ekstraktu zawierającego laktony seskwiterpenowe wiązało się ze zmianami parametrów biochemicznych krwi i uszkodzeniami nerek potwierdzonymi histopatologicznie. Autorzy pracy wskazali laktony seskwiterpenowe jako prawdopodobne związki odpowiedzialne za toksyczność części preparatów z liści. Wyników tych nie można bezpośrednio przełożyć na ryzyko u ludzi, ale stanowią one istotny sygnał bezpieczeństwa. Z tego względu nie zaleca się doustnego stosowania naparów, odwarów ani ekstraktów z liści yaconu bez wiarygodnych danych potwierdzających ich bezpieczeństwo.

Nie ustalono również bezpiecznej dawki, po przekroczeniu której można mówić o przedawkowaniu yaconu. W przypadku produktów z korzeni najważniejszym ograniczeniem jest zwykle tolerancja przewodu pokarmowego, natomiast preparaty z liści wymagają szczególnej ostrożności ze względu na opisane w badaniach przedklinicznych ryzyko nefrotoksyczności.