Grzyb śnieżny (Tremella fuciformis) – właściwości, działanie i zastosowanie

Grzyb śnieżny (Tremella fuciformis) to gatunek grzyba tremelloidalnego z rodziny trzęsakowatych (Tremellaceae). W Polsce bywa nazywany trzęsakiem morszczynowatym, a także określany jako biała trzęsak lub srebrne ucho (silver ear mushroom). Grzyb pochodzi z regionów o klimacie tropikalnym i subtropikalnym, a w Azji rośnie głównie w Chinach, Japonii, Tajwanie, Korei, Wietnamie, Tajlandii, Indiach i Malezji. Występuje także w niektórych krajach Ameryki Południowej.

Grzyb śnieżny pojawia się w miejscach wilgotnych, głównie po opadach deszczu. Jest pasożytem, porastającym pniaki i powalone drzewa w lasach tropikalnych, a do prawidłowego wzrostu wymaga obecności innego grzyba, najczęściej z rodzaju Annulohypoxylon. Obecnie prowadzi się komercyjne uprawy tego grzyba, głównie w Chinach, a w mniejszym stopniu w innych państwach azjatyckich. Idealne warunki hodowli trzęsaka morszczynowatego to wysoka wilgotność powietrza (80–90%), temperatura w zakresie 20–30°C oraz podłoże bogate w ligninę.

Nazwa „grzyb śnieżny” wywodzi się od charakterystycznego wyglądu owocników. Bazydiokarp tremelli jest biały, półprzezroczysty i ma mocno pofałdowany, rozetowaty kształt przypominający koralowiec. Owocniki charakteryzują się galaretowatą, lekko chrząstkowatą konsystencją. W hodowli osiągają zwykle 10–15 cm wysokości, natomiast w środowisku naturalnym spotyka się mniejsze okazy, zwykle 2–8 cm.

Elipsoidalne zarodniki Tremella fuciformis wyrastają ponad powierzchnię owocnika. Mniej widoczna grzybnia ma postać cienkich, białych nitek rozwijających się na pniach lub na specjalnym podłożu hodowlanym, np. z trocin drzew liściastych.

Łacińska nazwa grzyba pochodzi od słów tremere – „trząść”, fucus – „morszczyn” oraz formis – „kształt”, co nawiązuje do charakterystycznej struktury owocników.

Grzyb śnieżny (Tremella fuciformis) to jadalny grzyb o cennych właściwościach leczniczych, który od wieków stosowany jest w Tradycyjnej Medycynie Chińskiej. Największą popularność zdobył w Chinach, gdzie ceniony jest zarówno w kuchni, jak i w ziołolecznictwie.

Zastosowanie kulinarne grzyba śnieżnego

Choć grzyb śnieżny nie ma wyraźnego smaku, w kuchni azjatyckiej docenia się jego galaretowatą konsystencję. Po namoczeniu doskonale zagęszcza zupy, kompoty i desery. Właściwości żelujące wynikają z wysokiej zawartości polisacharydów, które skutecznie wiążą wodę, nadając potrawom odpowiednią konsystencję.

Właściwości zdrowotne grzyba śnieżnego

W medycynie tradycyjnej grzyb śnieżny uważany jest za tonik Yin, chłodzący organizm i nawilżający drogi oddechowe. Wspiera leczenie astmy, kaszlu towarzyszącego przeziębieniom, łagodzi chrypę i ból gardła spowodowany suchością śluzówki.

Grzyb śnieżny wspomaga również pracę narządów wewnętrznych, odżywiając serce, nerki, żołądek i mózg. Tradycyjnie stosowany jest w okresie osłabienia po chorobie jako naturalny środek pobudzający układ odpornościowy.

Polisacharydy zawarte w grzybie śnieżnym, głównie beta-glukany, wspierają odpowiedź immunologiczną organizmu, stymulując komórki układu odpornościowego i wzbogacając mikrobiotę jelitową (działanie prebiotyczne).

Badania wskazują również na neuroprotekcyjne właściwości Tremella fuciformis – substancje czynne chronią komórki nerwowe przed uszkodzeniami i wykazują potencjalne działanie przeciwdepresyjne. Grzyb wspomaga utrzymanie równowagi oksydacyjnej organizmu, spowalnia procesy starzenia tkanek i narządów, a ekstrakty mogą wspierać prawidłową glikemię i wrażliwość komórek na insulinę.

Grzyb śnieżny w kosmetyce – naturalny humektant i eliksir młodości

Trzęsak morszczynowaty dzięki polisacharydom działa podobnie do kwasu hialuronowego. Wiąże duże ilości wody (500–1000 razy więcej niż jego masa), co sprawia, że doskonale nawilża tkanki i skórę. W Azji grzyb śnieżny od dawna uważany jest za „eliksir młodości”, a jego potrawy tradycyjnie włączano do diety, aby zachować promienną cerę.

Współczesna kosmetologia wykorzystuje ekstrakty i polisacharydy z Tremella fuciformis w preparatach pielęgnacyjnych: kremach, maseczkach, tonikach, esencjach i ampułkach. Ekstrakty te silnie wiążą wodę w skórze, ograniczają transepidermalną utratę wody (TEWL) i zwiększają jędrność skóry, dając efekt „plump skin”. Intensywne nawodnienie naskórka niweluje drobne linie i zmarszczki, poprawiając gęstość skóry.

Dodatkowo grzyb śnieżny wykazuje właściwości przeciwzapalne, tworzy delikatną barierę ochronną, hamuje produkcję melaniny i zapobiega powstawaniu przebarwień. W kosmetykach do włosów ekstrakt z tremelli nawilża i wzmacnia włosy, poprawiając ich elastyczność i połysk.

Grzyb śnieżny (Tremella fuciformis) dostarcza wielu cennych składników o działaniu prozdrowotnym. Najważniejszą grupę substancji aktywnych stanowią polisacharydy, które stanowią około 60–70% suchej masy grzyba. Wśród nich dominują rozgałęzione heteropolisacharydy, w tym beta-D-glukany, mannany, glikoproteiny oraz kwasy uronowe.

Frakcja białek i aminokwasów to około 10–15% suchej masy grzyba. W Tremella fuciformis znajdują się także lipidy w postaci nienasyconych i nasyconych kwasów tłuszczowych (kwas linolowy, oleinowy, palmitynowy, stearynowy) oraz fosfolipidy. Do głównych steroli zalicza się ergosterol, brassicasterol i beta-sitosterol.

Grzyb śnieżny zawiera również cenne minerały, takie jak potas, fosfor, magnez, wapń, sód, żelazo, cynk, mangan, miedź i selen, oraz witaminy: witaminę D2 i witaminy z grupy B. Analiza wykazała także obecność flawonoidów (kwercetyna, katechina, rutyna) oraz polifenoli, m.in. kwasu galusowego, prokatechowego, wanilinowego, p-hydroksybenzoesowego, syryngowego, ferulowego, kawowego i chlorogenowego.

Grzyb śnieżny w kosmetyce – naturalny humektant i alternatywa dla kwasu hialuronowego

Ekstrakty z Tremella fuciformis stanowią naturalną alternatywę dla kwasu hialuronowego w kosmetykach pielęgnacyjnych. Badania wykazały, że kosmetyki z ekstraktem grzyba zmniejszają wskaźnik TEWL (Transepidermal Water Loss) o ponad 10% w porównaniu do produktów bez ekstraktu, a nawilżenie skóry wzrasta w miarę upływu czasu od aplikacji.

Frakcja polisacharydowa chroni komórki przed stresem oksydacyjnym, co potwierdzono w badaniach in vitro (testy DPPH, ABTS) oraz in vivo. Dzięki temu Tremella fuciformis może działać jako naturalny środek wspierający zdrowie skóry i przeciwdziałający jej starzeniu. Na fibroblastach ludzkiej skóry polisacharydy łagodziły stres oksydacyjny i apoptozę komórek wywołaną nadtlenkiem wodoru. Aktywność grzyba częściowo wynika z pobudzania białka SIRT1, które odgrywa rolę w naprawie DNA i ochronie komórek przed stresem oksydacyjnym.

Działanie antyoksydacyjne i wspieranie odporności

Polisacharydy o niskiej masie cząsteczkowej wykazują wysoką aktywność antyoksydacyjną in vivo, zwiększając aktywność enzymów: dysmutazy ponadtlenkowej, peroksydazy glutationowej i katalazy. W badaniach na zwierzętach z immunosupresją polisacharydy wzmacniały odporność tkanek surowicy, śledziony i jelita cienkiego.

Przeciwcukrzycowe właściwości grzyba śnieżnego

Badania wykazały, że spożycie napoju z Tremella fuciformis obniża poziom hemoglobiny glikowanej i zmniejsza obwód talii u osób z nadwagą lub w stanie przedcukrzycowym. W badaniach na zwierzętach kwaśna frakcja polisacharydowa obniżała poziom glukozy we krwi, zwiększała wychwyt glukozy przez komórki i nasilała jej przemiany metaboliczne w wątrobie, a także podnosiła poziom insuliny u zdrowych myszy. Długotrwałe doustne podawanie roztworu wodnego z grzyba przynosiło korzystny efekt hipoglikemiczny. Dalsze badania są jednak potrzebne.

Neuroprotekcyjne i przeciwlękowe działanie grzyba śnieżnego

Przedkliniczne badania na zwierzętach wykazały potencjał neuroprotekcyjny i przeciwlękowy. Ekstrakty enzymatyczne zwiększały aktywność lokomotoryczną myszy, skracały czas bezruchu i zmniejszały zachowania lękowe w warunkach przewlekłego stresu. Obserwowano zahamowanie spadku masy ciała oraz ograniczenie apoptozy komórek nerwowych w hipokampie, co wspiera pamięć, koncentrację i nastrój.

Dalsze badania są potrzebne, aby ustalić skuteczne dawki Tremella fuciformis w łagodzeniu objawów depresji i zaburzeń lękowych.

W Azji grzyb śnieżny stanowi element codziennej diety. Najczęściej spożywa się suszone owocniki, które przed użyciem moczy się w wodzie przez minimum 1–2 godziny, a następnie gotuje przez 30–45 minut. W tak przygotowanej formie grzyb dodaje się do zup, deserów i napojów, co nadaje im charakterystyczną galaretowatą konsystencję.

W aptekach i sklepach ze zdrową żywnością dostępny jest sproszkowany, suszony owocnik grzyba śnieżnego, często standaryzowany na zawartość polisacharydów. Zalecana dzienna porcja proszku wynosi 1–3 gramy i może być dodawana do kawy, kakao, wody, jogurtu, smoothie czy koktajli. Dla wygody stosowania proszek bywa również dostępny w kapsułkach doustnych.

Popularną formą jest także ekstrakt z owocników lub grzybni Tremella fuciformis, standaryzowany na zawartość polisacharydów. Stosowane dawki wynoszą 1–3 g/dzień w celu wspierania ogólnego zdrowia, natomiast 3–6 g/dzień przy wspomaganiu radioterapii. Suplementacja grzyba śnieżnego nie jest zalecana dla kobiet w ciąży, karmiących oraz osób poniżej 18. roku życia.

Stosowanie grzyba śnieżnego w kosmetyce – nawilżenie skóry i włosów

Ekstrakt z Tremella fuciformis to naturalny humektant, który silnie wiąże wodę, stanowiąc skuteczną alternatywę dla kwasu hialuronowego. Wyciąg z grzyba śnieżnego jest szeroko stosowany w kosmetykach:

• kremach nawilżających i do rąk

• produktach pod oczy i serum anti-aging

• tonikach, mgiełkach do twarzy i esencjach

• balsamach do ciała oraz pomadkach do ust

• szamponach i odżywkach do włosów

Stężenia stosowane w kosmetykach to zazwyczaj 0,1–5% dla ekstraktu wodnego (Tremella Fuciformis Extract) oraz 0,2–1% dla polisacharydów (Tremella Fuciformis Polysaccharide). Dzięki tym składnikom skóra i włosy zyskują intensywne nawilżenie, elastyczność i promienny wygląd.

Brakuje badań potwierdzających interakcje substancji czynnych grzyba śnieżnego z lekami. 

Polisacharydy trzęsaka morszczynowatego pobudzają układ odpornościowy, więc istnieje potencjalna interakcja związków czynnych grzyba z lekami immunosupresyjnymi przyjmowanymi m. in. po przeszczepach narządów (grzyb może osłabiać ich działanie). Do leków immunosupresyjnych zaliczamy inhibitory kalcyneuryny (takrolimus, cykrosporyna), glikokortykosteroidy, inhibitory kinazy serynowo- treoninowej (sirolimus, ewerolimus), przeciwciała monoklonalne oraz leki cytostatyczne. 

Polisacharydy grzyba śnieżnego posiadają właściwości hipoglikemiczne. Teoretycznie może wystąpić efekt synergistyczny podczas suplementacji Tremella fuciformis i przyjmowania leków przeciwcukrzycowych. Należy zachować ostrożność i częściej monitorować poziom glukozy we krwi.

Wybrane polisacharydy grzybów działają antykoagulacyjnie. Istnieje potencjalne ryzyko wzmocnienia efektu przeciwpłytkowego/przeciwzakrzepowego przez substancje czynne z grupy polisacharydów obecnych w grzybie śnieżnym. Do leków przeciwzakrzepowych zaliczamy antagonistów witaminy K (warfarynę, acenokumarol), inhibitory trombiny (dabigatran), inhibitory czynnika Xa (rywaroksaban, apiksaban i edoksaban), heparyny drobnocząsteczkowe. Leki antyagregacyjne to m. in. kwas acetylosalicylowy, klopidogrel, prasugrel, tikagrelor. 

Brakuje danych na temat działań niepożądanych grzyba śnieżnego po zastosowaniu surowca wewnętrznie lub zewnętrznie na skórę/błony śluzowe. Tremella fuciformis wydaje się być bezpieczny, sporadycznie opisywano zaburzenia żołądkowo- jelitowe po jego spożyciu (ból brzucha, wzdęcia, zaparcia lub lekkie biegunki). Możliwe jest wystąpienie reakcji alergicznych, zarówno po spożyciu grzyba jak i aplikacji kosmetyków zawierających wyciąg z trzęsaka morszczynowatego na skórę (wysypka, pokrzywka, zaczerwienienie i swędzenie skóry).