Simondsja kalifornijska (jojoba) – właściwości, zastosowanie i działanie oleju jojoba

Simondsja kalifornijska (Simmondsia chinensis) to wiecznie zielona roślina należąca do rodziny simondsjowatych (Simmondsiaceae), znana powszechnie jako jojoba. Funkcjonuje także pod nazwami potocznymi, takimi jak kozi orzech, świński orzech, orzech jelenia czy krzew kawowy.

Gatunek ten występuje naturalnie na suchych terenach klimatu subtropikalnego i jest endemitem Ameryki Północnej. Pochodzi z południowo-zachodnich Stanów Zjednoczonych (Kalifornia, Arizona) oraz północnego Meksyku, gdzie porasta obszary pustynne, piaszczyste zbocza i przybrzeżne zarośla. Obecnie roślina uprawiana jest również w innych częściach świata, m.in. w Argentynie, Australii, Izraelu i Peru.

Simondsja najlepiej rozwija się w warunkach wysokiej temperatury, przy czym optymalny zakres wynosi 21–36°C, a do prawidłowego kwitnienia wymaga okresowego obniżenia temperatury. Preferuje stanowiska słoneczne oraz lekkie, przepuszczalne gleby o pH 6,5–7,5, przy rocznych opadach na poziomie 250–800 mm. Roślina dobrze toleruje zasolenie oraz ubogie podłoże, jednak jest wrażliwa na mróz, zwłaszcza w młodym wieku.

Ma postać wolno rosnącego, wieloletniego krzewu lub niewielkiego drzewa, osiągającego zazwyczaj od 0,5 do 3 metrów wysokości. Jej przystosowaniem do trudnych warunków środowiskowych jest silnie rozwinięty system korzeniowy, sięgający nawet do 25 metrów w głąb ziemi, co umożliwia efektywne pobieranie wody i przetrwanie suszy.

Liście simondsji są grube, owalne i naprzeciwlegle ułożone, o długości 3–5 cm i szerokości 1,5–3 cm. Ich bladoszarozielona barwa oraz woskowa powierzchnia ograniczają utratę wody, stanowiąc ważną adaptację do klimatu pustynnego.

Roślina jest dwupienna, co oznacza, że osobniki męskie i żeńskie występują oddzielnie. Kwiaty pojawiają się wczesną wiosną (marzec–maj), są niepozorne, pozbawione płatków i mają żółtozielone zabarwienie. Kwiaty męskie tworzą skupienia i zawierają liczne pręciki, natomiast żeńskie posiadają trójkomorowy zalążek.

Owocem jest torebka zawierająca od 1 do 3 nasion, które osiągają długość 1–1,5 cm (maksymalnie do 3 cm). Nasiona mają barwę jasnobrązową lub czarną i przypominają wyglądem ziarna kawy.

Simondsja kalifornijska od dawna była wykorzystywana przez rdzennych mieszkańców Ameryki Północnej, szczególnie na obszarach pustyń Sonora i Mojave. Najważniejszym surowcem są nasiona, które zawierają ponad 50% cennego wosku, znanego jako olej jojoba.

W tradycyjnym zastosowaniu roślina była wykorzystywana w celu wspierania funkcjonowania organizmu oraz pielęgnacji skóry. Z czasem szczególną uwagę zwrócono na właściwości oleju jojoba, który zyskał szerokie zastosowanie i stał się ważnym surowcem w przemyśle.

Pozyskiwanie oleju obejmuje proces oczyszczania i przygotowania nasion, a następnie ich tłoczenia i ekstrakcji. Otrzymany olej jojoba ma płynną konsystencję, złocisto-żółtą barwę i jest bezwonny, co czyni go wyjątkowo uniwersalnym składnikiem.

Jego szczególną cechą jest duże podobieństwo do naturalnego sebum skóry.

Olej jojoba wykazuje szerokie działanie pielęgnacyjne. Intensywnie nawilża i natłuszcza skórę, jednocześnie tworząc warstwę ochronną ograniczającą utratę wody. Działa łagodząco i wspiera regenerację naskórka, a dzięki obecności substancji o właściwościach antyoksydacyjnych spowalnia procesy starzenia się skóry.

Znajduje zastosowanie w pielęgnacji skóry problematycznej, w tym przy łuszczycy i atopowym zapaleniu skóry, a także w przypadku skóry suchej i wrażliwej. W kosmetykach przeciwtrądzikowych pomaga regulować wydzielanie sebum, nie zatykając porów, oraz wspiera prawidłowe procesy rogowacenia naskórka.

Dodatkowo olej jojoba poprawia elastyczność skóry, zapobiegając jej pękaniu, oraz wspomaga jej regenerację. Wykazuje także działanie łagodzące w przypadku podrażnień, świądu czy nadmiernej suchości.

W pielęgnacji włosów olej jojoba działa nawilżająco i ochronnie – wygładza strukturę włosa, zamyka jego łuski oraz wzmacnia cebulki, co przeciwdziała ich osłabieniu. Wspiera również utrzymanie prawidłowej kondycji skóry głowy.

Ze względu na swoje właściwości jest szeroko stosowany w kosmetykach, takich jak kremy, balsamy, pomadki, preparaty pod oczy, a także szampony i odżywki. Wykorzystuje się go również w produktach przeznaczonych do pielęgnacji skóry po opalaniu oraz w preparatach wspomagających redukcję blizn, rozstępów i cellulitu.

	SZAMPONY DO WŁOSÓW
	BALSAMY DO CIAŁA
	MASECZKI DO TWARZY

Ze względu na wysoką stabilność oleju jojoba w wysokich temperaturach i odporność na procesy utleniania  jest on wykorzystywany w licznych celach przemysłowych (m.in. do produkcji smarów, linoleum, farb drukarskich, lakierów, świec, gum do żucia). Szczególnie docenia się jego właściwości przeciwrdzewne, zapobiegające pienieniu, przeciwzużyciowe i zmniejszające tarcie.

Rozważa się użycie oleju jojoba do wytwarzania bio-paliwa.

Mączka powstała z wytłoczenia nasion oraz liście simondsji kalifornijskiej mogą stanowić dodatek do paszy dla zwierząt gospodarskich. Są doskonałym źródłem białka (25–30% surowego białka), jednak zawarta w nich simmondsyna ma właściwości ograniczające apetyt i nie może być podawana w dużych ilościach (nasiona: 2,25- 2,34%, liście: 0,19-0,23% simmondsyny).

Skład chemiczny poszczególnych części simondsji kalifornijskiej nie został jeszcze w pełni poznany i nadal stanowi przedmiot badań. Dotychczas najwięcej uwagi poświęcono olejowi jojoba pozyskiwanemu z nasion, który stanowi najcenniejszy surowiec tej rośliny. Olej ten wyróżnia się na tle innych olejów roślinnych, ponieważ jest mieszaniną długołańcuchowych (C36–C46) estrów kwasów tłuszczowych i alkoholi tłuszczowych, a nie – jak większość olejów – trójglicerydów. W jego składzie obecne są długołańcuchowe kwasy tłuszczowe połączone z alkoholami jednowodorotlenowymi (C20 i C22).

Oprócz estrów olej zawiera także wolne kwasy tłuszczowe (m.in. eikozenowy, oleinowy, erukowy, palmitynowy), fitosterole (cholesterol, sitosterol, kampesterol, izofukosterol, stigmasterol) oraz tokoferole, wśród których dominują gamma-tokoferol oraz alfa-, beta- i delta-tokoferol. W jego składzie obecne są również witaminy rozpuszczalne w tłuszczach, w tym witaminy A i D, co dodatkowo zwiększa jego wartość pielęgnacyjną.

W innych częściach rośliny zidentyfikowano związek o nazwie simmondsyna – metabolit wtórny występujący w pędach, liściach, korzeniach oraz nasionach. Stanowi on około 5% mączki jojoba (pozostałości po tłoczeniu oleju). Należy do grupy glikozydów cyjanogennych, podobnie jak obecne w roślinie simmonozydy A i B oraz 4,5-dimetylo-4-O-alfa-D-glukopiranozylosimmondsyna.

Analiza liści wykazała obecność licznych związków polifenolowych, takich jak kwercetyna, izoramnetyna oraz ich pochodne (m.in. glukozydy i rutynozydy). W simondsji zidentyfikowano także lignany, w tym 4,4′-bis-O-β-D-glukopiranozyd (+)-lyoniresinolu, salwadorazyd oraz eleuterozyd E, które mogą odpowiadać za część aktywności biologicznej rośliny.

Badania prowadzone na modelach komórkowych wykazały, że olej jojoba może wspierać proces gojenia się ran. Obserwowano przyspieszenie zamykania uszkodzeń skóry dzięki zwiększonej aktywności keratynocytów i fibroblastów. Mechanizm tego działania wiązany jest z udziałem jonów wapnia (Ca²⁺) oraz aktywacją szlaków sygnałowych, takich jak PI3K–Akt–mTOR oraz MAPK (p38 i ERK1/2). Jednocześnie olej stymuluje syntezę kolagenu typu I, co ma istotne znaczenie dla regeneracji skóry, przy zachowaniu bardzo niskiej cytotoksyczności.

Simondsja kalifornijska wykazuje również potencjalne właściwości przeciwbakteryjne i przeciwgrzybicze. W badaniach in vitro olej z nasion jojoby hamował rozwój wielu bakterii, w tym Bacillus subtilis, Staphylococcus aureus, Escherichia coli czy Pseudomonas aeruginosa, przy określonym minimalnym stężeniu hamującym. Jednocześnie nie wykazano istotnego wpływu na niektóre gatunki grzybów, takie jak Candida albicans czy Aspergillus flavus.

W przypadku mączki pozostałej po tłoczeniu oleju wykazano działanie przeciwbakteryjne, szczególnie dla ekstraktów etanolowych. Za główny składnik odpowiedzialny za to działanie uznaje się embelinę, wyizolowaną metodami chromatograficznymi.

Wosk jojoba wykazuje także aktywność przeciwwirusową, m.in. wobec wirusa opryszczki typu 1 (HSV-1). Właściwości te potwierdzono różnymi metodami analitycznymi, w tym analizą ekspresji białek wirusowych. Co istotne, działanie to nie jest bezpośrednio związane z obecnością simmondsyny. Również ekstrakty z liści, zarówno wodne, jak i etanolowe, wykazują aktywność przeciwwirusową.

Badania wskazują ponadto na potencjał przeciwutleniający simmondsyny oraz ekstraktów z nasion. W modelach komórkowych zaobserwowano zmniejszenie poziomu reaktywnych form tlenu (ROS), poprawę przeżywalności komórek oraz ograniczenie procesów prowadzących do ich uszkodzenia w warunkach stresu oksydacyjnego. Substancje obecne w simondsji mogą również wpływać na hamowanie szlaków związanych z apoptozą, co sugeruje ich działanie ochronne na poziomie komórkowym.

Właściwości przeciwzapalne oleju jojoba zostały potwierdzone w różnych modelach eksperymentalnych. Wykazano, że może on ograniczać rozwój reakcji zapalnej, zmniejszać obrzęk oraz wpływać na poziom mediatorów stanu zapalnego, takich jak prostaglandyny. Choć dokładne związki odpowiedzialne za to działanie nie zostały jednoznacznie określone, uzyskane wyniki wskazują na istotny potencjał przeciwzapalny tej rośliny.

Olej z nasion simondsji kalifornijskiej (olej jojoba) może być nanoszony bezpośrednio na skórę twarzy i ciała, a także włosy, rzęsy, brwi itp. Nadaje się jako dodatek do gotowych produktów kosmetycznych (szamponów i odżywek do włosów, kremów, balsamów, oliwek). Może być używany jako pierwszy etap w 2-fazowym oczyszczaniu skóry twarzy (demakijaż, olejowe oczyszczanie twarzy). Z pomocą olejku wykonuje się masaże skóry głowy wspomagające pracę mieszków włosowych i zwalczające łupież. Olej doskonale nawilża końcówki włosów, można go wykorzystywać w metodzie olejowania włosów na sucho i mokro.

Przykładowe receptury kosmetyczne z wykorzystaniem olejku jojoba:

• maska na włosy: 250 gram drożdży piekarskich mieszamy w misce z 50 ml gorącej wody i łyżeczką olejku jojoba; maskę nakładamy na włosy; 
• maska na włosy z awokado: 1 łyżkę olejku jojoba mieszamy z 1 łyżka miodu; dodajemy rozgniecione awokado; gotową papkę nakładamy na mokre włosy i trzymamy pół godziny pod ręcznikiem;
• piwna odżywka na włosy: szklanka ciepłego piwa połączona z dwoma łyżeczkami olejku jojoba; powstałą mieszanką nacieramy umyte włosy i pozostawiamy na czas około 5 minut; spłukujemy;
• peeling do cery tłustej: olejek z jojoba łączymy z kilkoma kroplami olejku eterycznego np. lawendowego; w osobnej misce rozdrabniamy płatki owsiane i łączymy z olejem; do całości dodajemy sproszkowaną zieloną glinkę; gotowy peeling nakładamy na twarz i masujemy uważnie kolistymi ruchami; spłukujemy letnią wodą;
• maska na twarz: olejek jojoba mieszamy z kilkoma kroplami wybranego olejku eterycznego np. z drzewa herbacianego; dodajemy miąższ wyciśnięty z liścia aloesu; całość mieszamy i nanosimy na 10- 15 minut na skórę twarzy; spłukujemy;
• do kąpieli: 5- 10 kropli olejku jojoba dodajemy do wanny z letnią wodą w celu nawilżenia skóry; 

Olej pozyskiwany z nasion simondsji kalifornijskiej jest uznawany za bezpieczny dla ludzi. W pojedynczych przypadkach może spowodować skórne reakcje alergiczne po aplikacji miejscowej (wysypka, zaczerwienienie, swędzenie). 

Olej jojoba nie powinien być spożywany ze względu na zawartość w nim m.in. kwasu erukowego, który może stać się przyczyną poważnych działań niepożądanych (uszkodzenie mięśnia sercowego).