Bluszczyk Kurdybanek – właściwości lecznicze zioła i przeciwwskazania

Bluszczyk kurdybanek (łac. Glechoma hederacea) to roślina należąca do rodziny jasnotowatych (Lamiaceae). Naturalnie występuje w Europie Środkowej i Północnej oraz na zachodnich terenach Azji o klimacie umiarkowanym, sięgając aż po Syberię. Obecnie kurdybanek możemy spotkać także w Ameryce Północnej, gdzie został zawleczony.

W Polsce kurdybanek, zwany również bluszczykiem ziemnym, bluszczykiem pospolitym, obłożnikiem lub z ang. ground ivy, jest rośliną pospolitą. Porasta zarówno tereny nasłonecznione – przydroża, łąki, ugory, parki, trawniki i ogrody – jak i zacienione zarośla oraz wilgotne lasy. Jako roślina ozdobna jest często sadzona w donicach, gdzie tworzy efektowne zwisające kurtyny kwiatowe.

Kurdybanek preferuje gleby zasobne w azot i związki mineralne, o odczynie od zasadowego do lekko kwaśnego. Glechoma hederacea to bylina o płożących się pędach, dorastająca do 10–20 cm wysokości. Łodyga rośliny jest długa (zwykle do 40 cm), wiotka i płożąca się, kanciasta, zielona i może być owłosiona lub naga. Roślina łatwo się ukorzenia, a jej korzenie tworzą liczne wiązki.

Liście kurdybanka są naprzeciwlegle ułożone na łodydze, niewielkie – osiągają długość do 3 cm. Mają kształt sercowaty lub nerkowaty, a ich brzegi są karbowane.

Kurdybanek kwitnie wiosną, od kwietnia do czerwca. Posiada drobne kwiaty o wielkości 1–2 cm, których barwa zależy od warunków wzrostu – mogą być niebieskie, fioletowe, fioletowo-zielone lub czerwono-zielone. Kwiaty mają rurkowaty kielich oraz dwuwargową koronę kwiatową – górna warga jest dwuklapowa, dolna trójklapowa, często z ciemniejszymi plamkami. Kwiaty zebrane są po 2–4 sztuki w kątach liściowych.

Owoc kurdybanka to rozłupnia, rozpadająca się na 4 jajowate, brunatne rozłupki.

Nazwa kurdybanek pochodzi od kurdybanów – malowanych i złoconych skór, np. bydlęcych, często ozdabianych motywami roślinnymi, w tym wijącymi się pędami Glechoma hederacea.

Surowcem zielarskim Glechoma hederacea jest jej ziele, znane w zielarstwie jako Herba Glechomae (Herba Hederae terrestris). Roślinę najlepiej zbierać ze stanowisk dobrze nasłonecznionych, ponieważ to właśnie te egzemplarze zawierają najwyższą ilość substancji czynnych, w tym cenny olejek lotny. Zbiór przeprowadza się w okresie kwitnienia, a następnie suszy w temperaturze nieprzekraczającej 40°C, aby zachować wszystkie wartościowe właściwości lecznicze.

Zastosowanie zewnętrzne i pielęgnacyjne

Bluszczyk kurdybanek (Glechoma hederacea) doskonale sprawdza się w pielęgnacji skóry i łagodzeniu podrażnień błon śluzowych. Roślina posiada właściwości przeciwbakteryjne, przeciwgrzybicze, ściągające i przeciwłojotokowe, dzięki czemu jest pomocna przy łagodnych stanach zapalnych skóry, niewielkich oparzeniach, wrzodach oraz hemoroidach (stosowanych do podmywania).

Z ziela Glechoma hederacea przygotowuje się odwary i napary, które mogą być używane jako:

• Tonik do przemywania skóry z trądzikiem, wypryskami, zmianami ropnymi i egzemami.

• Płukanka do jamy ustnej w przypadku kandydozy lub infekcji gardła.

• Płukanka przeciwłupieżowa, wspomagająca leczenie przetłuszczającej się skóry głowy.

• Okłady na stany zapalne ucha, zatok lub przy bólach głowy związanych z infekcjami.

Dodatkowo bluszczyk kurdybanek wykazuje działanie hamujące wytwarzanie melaniny, co sprawia, że może być stosowany w kosmetyce jako środek rozjaśniający przebarwienia i wyrównujący koloryt skóry oraz zapobiegający pogłębianiu przebarwień.

Dawni zielarze stosowali kurdybanek także przy szumach usznych, melancholii i dnie moczanowej, a w medycynie ludowej uznawano go za roślinę oczyszczającą organizm z toksyn.

Układ moczowy

Kurdybanek działa korzystnie na układ moczowy, wykazując właściwości moczopędne. Dzięki temu roślina wspomaga leczenie infekcji dróg moczowych oraz kamicy moczowej, przyspieszając usuwanie nadmiaru wody i toksyn z organizmu.

Przewód pokarmowy

Glechoma hederacea pozytywnie wpływa na trawienie i pracę wątroby. Stymuluje wydzielanie śliny, soku żołądkowego i trzustkowego, co przynosi ulgę po obfitych posiłkach i poprawia apetyt. Działa żółciopędnie i chroni hepatocyty przed stłuszczeniem.

Roślina jest pomocna przy stanach zapalnych błony śluzowej żołądka, biegunce, zespole jelita drażliwego oraz bólach kolkowych.

Drogi oddechowe

W formie syropu z miodem kurdybanek wspiera leczenie infekcji górnych dróg oddechowych i kataru. Działa spazmolitycznie, rozluźnia mięśnie gładkie dróg oddechowych oraz wspomaga odkrztuszanie zalegającej wydzieliny. W ten sposób pełni funkcję łagodnego środka wykrztuśnego, szczególnie przy przewlekłych nieżytach oskrzeli.

Ziele bluszczyka kurdybanku (Herba Glechomae) zawiera liczne składniki aktywne biologicznie. Należą do nich alkaloidy (hederacyna A i B), diterpeny (m.in. marubina) oraz triterpeny (m.in. kwas ursolowy i kwas oleanolowy). W surowcu występują także kwasy fenolowe – kawowy, winowy, octowy, ferulowy, rozmarynowy i synapowy, flawonoidy (luteolina, apigenina, chryzoeriol, kwercetyna), lignany (glikozyd larycyrezynolu, glikozyd pinorezinolu, glikozyd syringarezynolu, glikozyd ikariolu, glikozyd alkoholu koniferylowego), garbniki (ok. 6–7%), cholina, woski, substancje mineralne oraz lektyny (gleheda).

Ziele kurdybanka zawiera również olejek lotny (0,03–0,05%), którego skład chemiczny obejmuje kamfen, pinokamfen, pinen, mircen, menton, kariofilen oraz pulegon.

Bluszczyk kurdybanek wykazuje działanie przeciwbakteryjne i przeciwgrzybicze. Ziele i zawarty w nim olejek lotny hamują rozwój bakterii takich jak Escherichia coli, gatunki Proteus, Pseudomonas aeruginosa, Staphylococcus aureus oraz Shigella sonnei. Właściwości przeciwgrzybicze potwierdzono wobec patogenicznych grzybów atakujących rośliny, m.in. Cytospora sp., Rhizoctonia solani, Fusarium oxysporum, Cucumerinum i Botrytis cinerea.

Ekstrakty wodne i alkoholowe z Glechoma hederacea wykazują działanie przeciwzapalne – obniżają stężenie histaminy i 5-hydroksytryptaminy w tkankach objętych stanem zapalnym. Składniki takie jak kwas rozmarynowy hamują wytwarzanie czynnika martwicy nowotworów NF-κB oraz blokują procesy indukcji mRNA enzymów cyklooksygenazy typu 2 (COX-2) i indukowalnej syntazy tlenku azotu (iNOS).

Wyciągi z bluszczyka wpływają także na mięśnie gładkie jelit, działając łagodnie spazmolitycznie i wspierając prawidłową motorykę jelit.

Roślina wykazuje działanie żółciotwórcze i żółciopędne, wspomagając prawidłowy przepływ żółci i wspierając funkcjonowanie wątroby.

Składniki zawarte w zielu kurdybanka posiadają również potencjał przeciwnowotworowy. Właściwości cytotoksyczne wykazują m.in. kwas rozmarynowy, kwas ursolowy, kwas euskafowy, kwercetyna, kwas oleanolowy i apigenina. Kwas rozmarynowy może indukować apoptozę ludzkich komórek rakowych, w tym komórek macicy i gruczolakoraka żołądka.

Olejek lotny z Glechoma hederacea działa przeciwwirusowo, przeciwbakteryjnie, przeciwbólowo i przeciwzapalnie. Kariofilen zawarty w olejku wykazuje dodatkowo właściwości przeciwwrzodowe oraz łagodzi zmiany skórne.

Przykładowe przepisy medycyny ludowej:

• Odwar – 1,5 łyżki suszonego ziela należy zalać 2 szklankami wody. Całość doprowadzić do wrzenia i gotować przez 5 minut. Gotowy odwar przecedzić. Zwyczajowe stosowanie: 2–3 szklanki świeżo sporządzonego odwaru w ciągu dnia.
• Intrakt – 100 g zmielonego ziela zalać 300 g gorącego alkoholu 60-70%. Całość odstawić do maceracji na okres 7–10 dni. Gotowy intrakt przefiltrować. Dawkowanie: 3 razy dziennie po 5 ml.
• Syrop – świeże ziele kurdybanka zalać wodą i doprowadzić do wrzenia. Gotować przez kilka minut, a następnie odstawić pod przykryciem. Całość przecedzić i dodać sok z cytryny oraz miód. Przelać do słoików, stosować po dodaniu do wody bądź wystudzonej herbaty.

Zalecane ilości według Brytyjskiej Farmakopei Ziołowej: 2–4 gramy dziennie wysuszonej części nadziemnej rośliny 3 razy w ciągu doby.

Przepisy na domowe kosmetyki

Tonik do cery problematycznej i przebarwień

Działanie: przeciwbakteryjne, ściągające, regulujące sebum, wspomagające rozjaśnianie przebarwień (hamowanie wytwarzania melaniny).

Składniki: 1 łyżka suszonego ziela bluszczyka kurdybanka (lub 2 łyżki świeżego), 250 ml wrzącej wody

Przygotowanie: Ziele zalewamy wrzącą wodą. Przykrywamy i zaparzamy przez 15–20 minut. Przecedzamy i pozostawiamy do ostygnięcia. Przechowujemy w lodówce do 3 dni.

Stosowanie:

Przemywamy skórę 1–2 razy dziennie wacikiem. Tonik można stosować przy trądziku i wypryskach, skórze tłustej i łojotokowej, drobnych stanach zapalnych, przebarwieniach i nierównym kolorycie.

Płukanka przeciwłupieżowa i regulująca sebum

Działanie: przeciwgrzybicze, przeciwłojotokowe, łagodzące podrażnienia skóry głowy.

Składniki: 2 łyżki suszonego ziela, 500 ml wody

Przygotowanie: Gotujemy ziele na małym ogniu przez 5 minut. Odstawiamy pod przykryciem na 15 minut. Przecedzamy i studzimy.

Stosowanie: jako ostatnie płukanie włosów po umyciu. Nie spłukujemy czystą wodą. Kurację można stosować 2–3 razy w tygodniu.

Osoby stosujące leki zobojętniające sok żołądkowy nie powinny przeprowadzać kuracji bluszczykiem kurdybankiem ze względu na działanie antagonistyczne i zniesienie lub osłabienie działania leków. Dużą ostrożność należy zachować łącząc bluszczyk kurdybanek z lekami żółciopędnym – może dojść do nasilenia efektu działania.

Bluszczyk kurdybanek (Glechoma hederacea) jest uznawany za roślinę o stosunkowo łagodnym działaniu, jednak – jak każde zioło zawierające substancje biologicznie czynne – może powodować działania niepożądane, szczególnie przy nadmiernym lub długotrwałym stosowaniu.

Dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego mogą obejmować zgagę, uczucie pieczenia w przełyku, podrażnienie żołądka oraz dyskomfort w nadbrzuszu. Objawy te wynikają z obecności substancji pobudzających wydzielanie soków trawiennych i żółci. U osób z nadkwasotą, refluksem żołądkowo-przełykowym lub chorobą wrzodową stosowanie kurdybanka powinno być szczególnie ostrożne.

Roślina wykazuje działanie żółciopędne i pobudzające pracę wątroby, dlatego w niektórych przypadkach może prowadzić do podrażnienia wątroby, zwłaszcza przy stosowaniu wysokich dawek lub przy istniejących chorobach tego narządu. Osoby z zapaleniem wątroby, niewydolnością wątroby lub kamicą żółciową powinny skonsultować stosowanie z lekarzem.

W rzadkich przypadkach mogą wystąpić reakcje alergiczne, zwłaszcza u osób uczulonych na rośliny z rodziny jasnotowatych (Lamiaceae). Objawy mogą obejmować wysypkę, świąd, zaczerwienienie skóry lub podrażnienie błon śluzowych.

Ze względu na zawartość olejku eterycznego (m.in. pulegonu), nie zaleca się przekraczania zalecanych dawek ani długotrwałej kuracji bez kontroli specjalisty. Wykazano, że ma działanie hepatotoksyczne.

Przeciwwskazania obejmują:

• ciążę i okres karmienia piersią,

• ciężkie choroby wątroby, brak pęcherzyka żółciowego,

• zaostrzone stany zapalne przewodu pokarmowego, refluks, schorzenia trzustki, chorobę wrzodową żołądka i dwunastnicy,

• choroby nowotworowe,

• nadwrażliwość na składniki rośliny.

W przypadku wystąpienia zgagi, bólu brzucha, nudności lub objawów sugerujących przeciążenie wątroby (np. ból w prawym podżebrzu, uczucie ciężkości po posiłkach), należy przerwać stosowanie i skonsultować się z lekarzem.