Nawrot polny – właściwości, działanie, zastosowanie i skład

Nawrot polny (Buglossoides arvensis) to jednoroczna roślina należąca do  rodziny ogórecznikowatych Boraginaceae. Pochodzi z Europy oraz zachodniej i środkowej części Azji. Obecnie jest szeroko rozpowszechniony w strefie klimatu umiarkowanego i występuje naturalnie niemal w całej Europie, Ameryce Północnej, a lokalnie w Australii i Nowej Zelandii. Najczęściej można go spotkać na polach uprawnych, miedzach, ugorach, przydrożach oraz terenach ruderalnych. W Polsce nawrot polny jest gatunkiem rodzimym, spotykanym na terenie całego kraju, a w niektórych krajach (przede wszystkim w Wielkiej Brytanii i Kanadzie) prowadzone są kontrolowane uprawy rośliny, przeznaczone do produkcji oleju handlowego z nasion. 

Nawrot polny najlepiej rośnie na stanowiskach słonecznych. Preferuje lekkie i przepuszczalne gleby, umiarkowanie żyzne, o odczynie obojętnym lub lekko zasadowym. Gatunek jest stosunkowo odporny na susze i dobrze znosi chłodniejsze warunki klimatyczne. 

Nawrot polny (Buglossoides arvensis) jest rośliną zielną, osiągającą zwykle od 10 do 60 cm wysokości (w sprzyjających warunkach może dorastać nawet do 80 cm). Ma wzniesiony pokrój, a jego łodygi i liście pokryte są licznymi, szorstkimi włoskami które stanowią jedną z typowych cech roślin należących do rodziny ogórecznikowatych.

• Łodyga nawrotu polnego jest wzniesiona, wyprostowana i sztywna. Najczęściej wyrasta pojedynczo z korzenia, jednak w zależności od warunków siedliskowych może pozostawać nierozgałęziona lub rozgałęziać się w górnej części tworząc liczne boczne pędy zakończone kwiatostanami. W przekroju łodyga jest zwykle kanciasta lub delikatnie bruzdowana. Barwa łodygi jest najczęściej zielona, choć u nasady może przybierać czerwonawy lub purpurowy odcień (zwłaszcza u roślin rosnących na silnie nasłonecznionych stanowiskach). Dolna część łodygi jest zazwyczaj słabiej ulistniona, natomiast w górnej części liczba liści stopniowo wzrasta.
• Liście ułożone są skrętolegle wzdłuż pędów i nie posiadają ogonków liściowych (bezpośrednio obejmują łodygę nasadą blaszki). Blaszka liściowa ma kształt lancetowaty do równowąskiego i wymiary: długość od około 2 do 8 cm oraz szerokość od kilku do kilkunastu milimetrów. Brzegi liści są całobrzegie, a wierzchołek liściowy- zaostrzony. Powierzchnia obu stron liści pokryta jest szorstkimi włoskami. Na powierzchni liści wyraźnie widoczny jest nerw główny. Nawrot polny kwitnie najczęściej od maja do lipca (w sprzyjających warunkach pojedyncze kwiaty mogą pojawiać się jeszcze w sierpniu).
• Kwiaty Buglossoides arvensis są drobne, osiągają około 3-5 mm średnicy. Wyrastają w kątach górnych liści, tworząc charakterystyczne dla rodziny ogórecznikowatych kwiatostany typu skrętek. Kielich kwiatowy jest złożony z pięciu wąskich, lancetowatych działek kielicha. Biała, kremowa lub zielonkawobiała korona kwiatowa składa się z pięciu zrośniętych ze sobą płatków. Korona jest znacznie krótsza od kielicha, co stanowi jedną z cech ułatwiających rozpoznanie gatunku. Wewnątrz korony znajduje się pięć pręcików oraz pojedynczy słupek z górną zalążnią. Kwiaty są obupłciowe i zapylane głównie przez owady (możliwe jest również samozapylenie). 
• Owocem nawrotu polnego jest rozłupnia rozpadająca się po dojrzeniu na cztery jednonasienne rozłupki, określane również jako orzeszki. Są one jajowate i twarde. Zwykle mają kolor biały, szarobiały lub jasnobrązowy i osiągają około 2-3 mm długości. Ich powierzchnia jest gładka i błyszcząca. 

W tradycyjnym ziołolecznictwie wykorzystywano przede wszystkim ziele nawrotu polnego (Buglossoides arvensis). Nadziemne części rośliny, a sporadycznie również jej nasiona, stosowano w postaci naparów i odwarów. Przypisywano im działanie wspomagające prawidłowe funkcjonowanie układu moczowego oraz łagodzące dolegliwości związane z podrażnieniem błon śluzowych przewodu pokarmowego i dróg oddechowych.

Tradycyjne zastosowanie nawrotu polnego wiązało się przede wszystkim z obecnością związków śluzowych. Po kontakcie z wodą związki te tworzą warstwę ochronną, która może zmniejszać podrażnienia błon śluzowych. Gatunki z rodzaju Lithospermum, do którego dawniej zaliczano nawrot polny, były również wykorzystywane w medycynie ludowej jako środki wspomagające przy stanach zapalnych oraz różnych problemach skórnych. Należy jednak podkreślić, że tradycyjne zastosowania nawrotu polnego nie zostały dotychczas wystarczająco potwierdzone w badaniach klinicznych.

Olej z nasion nawrotu polnego

Współczesne analizy naukowe dotyczą przede wszystkim oleju otrzymywanego z nasion Buglossoides arvensis. Olej z nawrotu polnego jest olejem roślinnym bogatym w cenne dla zdrowia wielonienasycone kwasy tłuszczowe.

Olej z nasion Buglossoides arvensis otrzymuje się poprzez tłoczenie nasion, najczęściej metodą tłoczenia na zimno, a następnie poddaje procesom oczyszczania i rafinacji w celu uzyskania produktu wysokiej jakości. W zastosowaniach przemysłowych stosuje się również ekstrakcję oleju z nasion za pomocą rozpuszczalników. Olej przeznaczony do suplementacji i zastosowań spożywczych poddawany jest jednak bardziej rygorystycznym procesom oczyszczania.

Ze względu na wyjątkowo wysoką zawartość kwasu stearydynowego olej z nasion Buglossoides arvensis został zakwalifikowany przez Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) jako nowa żywność. Na rynku, do tej pory głównie amerykańskim, dostępny jest między innymi jako składnik suplementów diety zawierających olej określany handlowo jako Ahiflower®.

Kwas stearydynowy i kwasy omega-3

Najlepiej poznanym kierunkiem badań dotyczących oleju z nasion nawrotu polnego jest jego wpływ na gospodarkę lipidową oraz metabolizm kwasów tłuszczowych w organizmie.

Kwas stearydynowy (SDA), obecny w oleju z Buglossoides arvensis, jest związkiem pośrednim w przemianie kwasu α-linolenowego (ALA) do długołańcuchowych kwasów tłuszczowych omega-3. W porównaniu z samym kwasem α-linolenowym SDA jest skuteczniej wykorzystywany przez organizm do syntezy kwasu eikozapentaenowego (EPA). Z tego względu olej z nawrotu polnego jest badany jako roślinne źródło prekursorów długołańcuchowych kwasów tłuszczowych omega-3.

Badania kliniczne wykazały, że suplementacja olejem z nasion Buglossoides arvensis prowadzi do zwiększenia stężenia kwasów omega-3 w organizmie, przede wszystkim EPA oraz kwasu dokozapentaenowego (DPA). Zmiany te obserwowano zarówno w błonach komórkowych, jak i we frakcjach lipidowych krwi.

W badaniach porównujących olej z nawrotu polnego z olejem lnianym wykazano, że olej z Buglossoides arvensis skuteczniej zwiększa stężenie EPA i DPA. Nie wpływa jednak istotnie na poziom kwasu dokozaheksaenowego (DHA).

Oznacza to, że olej z nawrotu polnego może stanowić wartościowe roślinne źródło prekursorów długołańcuchowych kwasów tłuszczowych omega-3. Nie zastępuje jednak bezpośrednich źródeł DHA, takich jak tłuste ryby czy oleje z mikroalg.

Nawrot polny a układ sercowo-naczyniowy

Ze względu na wysoką zawartość wielonienasyconych kwasów tłuszczowych olej z nasion nawrotu polnego wykazuje potencjalne działanie wspierające prawidłowe funkcjonowanie układu sercowo-naczyniowego.

Kwasy omega-3 uczestniczą w regulacji metabolizmu lipidów, mogą wpływać na utrzymanie prawidłowego profilu lipidowego oraz modulować procesy zapalne zachodzące w organizmie. Dotychczas większość badań dotyczących oleju z Buglossoides arvensis koncentrowała się jednak na ocenie zmian w składzie kwasów tłuszczowych organizmu, a nie na bezpośredniej ocenie wpływu jego stosowania na zmniejszenie ryzyka chorób sercowo-naczyniowych.

Dlatego potencjalnego wpływu oleju z nawrotu polnego na zdrowie układu sercowo-naczyniowego nie należy utożsamiać z potwierdzonym działaniem zapobiegającym chorobom serca i naczyń.

Nawrot polny, procesy zapalne i stres oksydacyjny

Obecność kwasów tłuszczowych omega-3 oraz związków o potencjale antyoksydacyjnym sprawia, że nawrot polny jest również badany pod kątem wpływu na procesy zapalne i stres oksydacyjny.

Dotychczasowe wyniki badań sugerują możliwość korzystnego oddziaływania składników Buglossoides arvensis na szlaki związane z odpowiedzią zapalną. Konieczne są jednak dalsze badania kliniczne, aby dokładniej określić znaczenie tych obserwacji oraz potwierdzić potencjalne korzyści zdrowotne związane ze stosowaniem oleju z nasion nawrotu polnego.

Nawrot polny (Buglossoides arvensis) ma zróżnicowany skład chemiczny i jest źródłem wielu związków biologicznie czynnych. Najwięcej danych naukowych dotyczących składu chemicznego tej rośliny odnosi się do jej nasion oraz otrzymywanego z nich oleju. Skład chemiczny pozostałych części nawrotu polnego jest znacznie słabiej poznany.

Skład chemiczny nawrotu polnego

Współczesne zainteresowanie gatunkiem Buglossoides arvensis wynika przede wszystkim z bogatego profilu lipidowego jego nasion. W surowcu występują głównie wielonienasycone kwasy tłuszczowe, w tym:

• kwas alfa-linolenowy (ALA) – około 40–50%,
• kwas stearydynowy (SDA) – około 15–21%,
• kwas linolowy (LA) – około 8–12%,
• kwas gamma-linolenowy (GLA).

W nasionach wykrywano również mniejsze ilości kwasu oleinowego, palmitynowego i stearynowego. Szczególnie charakterystyczną cechą nawrotu polnego jest wysoka zawartość kwasu stearydynowego (SDA), który stosunkowo rzadko występuje w olejach roślinnych.

W pozostałych częściach rośliny obecne są związki fenolowe, w tym pochodne kwasów fenolowych oraz inne polifenole. Brakuje jednak szczegółowych badań pozwalających dokładnie określić zawartość i profil poszczególnych polifenoli występujących w gatunku Buglossoides arvensis.

Nawrot polny zawiera również związki śluzowe, garbniki, fitosterole, barwniki roślinne, a także białka i aminokwasy.

Olej z nasion nawrotu polnego – skład i właściwości

Najlepiej poznaną pod względem chemicznym częścią nawrotu polnego są nasiona oraz otrzymywany z nich olej. Zawartość oleju w nasionach wynosi około 18–21% suchej masy.

Olej z nasion Buglossoides arvensis wyróżnia się korzystnym profilem wielonienasyconych kwasów tłuszczowych i należy do najbogatszych naturalnych źródeł kwasu stearydynowego (SDA). Całkowita zawartość wielonienasyconych kwasów tłuszczowych może przekraczać 80% wszystkich kwasów tłuszczowych obecnych w oleju.

Poza kwasami tłuszczowymi olej z nasion nawrotu polnego zawiera również tokoferole, czyli związki należące do witaminy E, a także niewielkie ilości fitosteroli, fosfolipidów i innych składników frakcji niezmydlającej.

Kwas stearydynowy (SDA) w oleju z nawrotu polnego

Kwas stearydynowy (SDA) jest kwasem tłuszczowym omega-3 i stanowi bezpośredni produkt przemiany kwasu alfa-linolenowego (ALA). W organizmie człowieka ALA może być przekształcany w kolejne długołańcuchowe kwasy tłuszczowe omega-3, jednak efektywność tego procesu jest ograniczona między innymi przez stosunkowo niską aktywność enzymu Δ6-desaturazy (delta-6-desaturazy).

Enzym Δ6-desaturaza odpowiada za pierwszy etap przemiany kwasu alfa-linolenowego (ALA) do kwasu stearydynowego (SDA). Olej z nasion nawrotu polnego jest naturalnie bogaty w SDA, dzięki czemu jego spożycie pozwala ominąć ten ograniczający etap enzymatyczny.

W dalszych reakcjach metabolicznych kwas stearydynowy może być przekształcany do kwasu eikozapentaenowego (EPA). Z tego powodu spożycie olejów bogatych w SDA prowadzi do większego wzrostu poziomu EPA w organizmie niż spożycie olejów zawierających wyłącznie ALA, takich jak olej lniany.

Olej z Buglossoides arvensis a poziom kwasów omega-3

W randomizowanym badaniu klinicznym z udziałem zdrowych ochotników oceniano wpływ oleju z nasion Buglossoides arvensis (Ahiflower®), zawierającego około 20% kwasu stearydynowego, na poziom wielonienasyconych kwasów tłuszczowych omega-3 oraz wybrane parametry związane z odpowiedzią zapalną.

Uczestnicy przez 28 dni spożywali różne dawki oleju z nawrotu polnego w mieszaninie z olejem słonecznikowym. Olej słonecznikowy stosowano również jako grupę kontrolną. Spożywanie oleju z Buglossoides arvensis nie wywoływało istotnych działań niepożądanych.

Suplementacja olejem z nawrotu polnego powodowała zależny od dawki wzrost stężenia kwasów omega-3 w osoczu oraz komórkach jednojądrzastych krwi. Największy wzrost obserwowano w przypadku kwasu eikozapentaenowego (EPA). Zwiększeniu ulegały również poziomy kwasu alfa-linolenowego (ALA), kwasu eikozatetraenowego (ETA) oraz kwasu dokozapentaenowego (DPA).

Nie wykazano natomiast istotnego zwiększenia poziomu kwasu dokozaheksaenowego (DHA). Wyniki te potwierdzają, że kwas stearydynowy obecny w oleju z nawrotu polnego jest skutecznie przekształcany przede wszystkim do EPA i DPA, natomiast nie prowadzi do znaczącej syntezy DHA.

Nawrot polny a procesy zapalne i układ odpornościowy

W grupie stosującej olej z nasion nawrotu polnego wykazano również zwiększoną produkcję interleukiny-10 (IL-10), czyli cytokiny wykazującej właściwości przeciwzapalne. Wyniki sugerują, że suplementacja olejem Buglossoides arvensis może wpływać na ograniczenie odpowiedzi zapalnej.

Potencjalne działanie przeciwzapalne oleju z nawrotu polnego może być również związane z obecnością kwasu gamma-linolenowego (GLA). W organizmie GLA przekształca się do kwasu dihomo-γ-linolenowego (DGLA), który jest prekursorem eikozanoidów i może uczestniczyć w regulacji oraz ograniczaniu nadmiernej odpowiedzi zapalnej.

W badaniach z zastosowaniem oleju Ahiflower® wykazano wzrost zawartości DGLA w osoczu i leukocytach. Może to stanowić dodatkowy mechanizm potencjalnego działania immunomodulującego oleju z nasion Buglossoides arvensis.

Dotychczasowe wyniki badań wskazują więc, że olej z nawrotu polnego może wpływać na metabolizm wielonienasyconych kwasów tłuszczowych, zwiększać dostępność EPA i DPA oraz oddziaływać na wybrane mechanizmy związane z odpowiedzią zapalną. Nie oznacza to jednak, że olej z Buglossoides arvensis leczy stany zapalne lub choroby układu odpornościowego. Potrzebne są dalsze badania kliniczne, aby dokładniej określić znaczenie tych obserwacji dla zdrowia człowieka.

Alkaloidy pirolizydynowe i bezpieczeństwo

Podobnie jak inne rośliny należące do rodziny Boraginaceae, nawrot polny może być potencjalnym źródłem alkaloidów pirolizydynowych (PA). Są to wtórne metabolity roślinne, które pełnią między innymi funkcję ochronną przed roślinożercami.

Niektóre alkaloidy pirolizydynowe mogą wykazywać działanie hepatotoksyczne, dlatego ich obecność ma istotne znaczenie z punktu widzenia bezpieczeństwa stosowania surowców zielarskich.

W przypadku rafinowanego oleju z nasion Buglossoides arvensis ocenianego przez Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) wykazano, że proces produkcji ogranicza zawartość potencjalnie niepożądanych substancji do poziomów uznanych za bezpieczne przy proponowanym zastosowaniu.

Nawrot polny Buglossoides arvensis nie posiada obecnie ustalonego oficjalnego dawkowania dla tradycyjnych preparatów zielarskich (naparów, odwarów itp.). Ze względu na ograniczoną liczbę danych dotyczących bezpieczeństwa stosowania preparatów z całej rośliny zaleca się ostrożność w ich użyciu. Nie zaleca się stosowania nawrotu polnego u kobiet w ciąży oraz w okresie karmienia piersią, a także u dzieci.

Dostępne dane naukowe dotyczą przede wszystkim oleju pozyskiwanego z nasion rośliny. W badaniach klinicznych oceniano bezpieczeństwo preparatu w dawkach około 1-3 gramów oleju dziennie. Ostrożność powinny zachować  osoby z zaburzeniami krzepnięcia krwi oraz pacjenci przyjmujący leki przeciwzakrzepowe lub przeciwpłytkowe. Zawarte w oleju nasiennym wielonienasycone kwasy tłuszczowe mogą potencjalnie wpływać na procesy związane z hemostazą.

Przykłady tradycyjnych przepisów z wykorzystaniem nawrotu polnego:

• napar z ziela: około 1-2 łyżeczki rozdrobnionego surowca zalać szklanką gorącej wody i pozostawić pod przykryciem przez około 10- 15 minut; po przecedzeniu napar stosowano tradycyjnie jako środek wspomagający funkcjonowanie układu moczowego oraz w dolegliwościach związanych z przeziębieniem;
• odwar z nasion: przygotowuje się poprzez krótkie gotowanie rozdrobnionych nasion w wodzie; surowiec posiada właściwości powlekające i łagodzące; stosowano tradycyjnie w celu łagodzenia podrażnienia błon śluzowych przewodu pokarmowego i dróg oddechowych.

Brak jest udokumentowanych klinicznie interakcji nawrotu polnego Buglossoides arvensis z lekami, jednak ze względu na zawartość wielonienasyconych kwasów tłuszczowych w nasionach rośliny zaleca się ostrożność przy jednoczesnym stosowaniu preparatów z Buglossoides arvensis (olej handlowy  Ahiflower®) i leków wpływających na krzepnięcie krwi.

Olej z nasion nawrotu polnego dostarcza wielonienasyconych kwasów tłuszczowych, które mogą wpływać na procesy związane z krzepnięciem krwi poprzez modulację syntezy eikozanoidów. Z tego względu należy zachować ostrożność u osób stosujących leki przeciwzakrzepowe lub przeciwpłytkowe takie jak warfaryna, acenokumarol, apiksaban, rywaroksaban, dabigatran, kwas acetylosalicylowy czy klopidogrel. Nie ma jednak dowodów na to, że olej z Buglossoides arvensis w typowych dawkach klinicznych powoduje istotne zaburzenia krzepnięcia lub zwiększa ryzyko krwawień. Ostrożność powinny przygotowujące się do zabiegów chirurgicznych i cierpiące na zaburzenia krzepnięcia. 

Potencjalnie możliwa jest również interakcja z lekami wpływającymi na gospodarkę lipidową takimi jak statyny (m.in. atorwastatyna, rosuwastatyna), fibraty czy ezetymib, ponieważ kwasy tłuszczowe obecne w oleju z nawrotu mogą wpływać na metabolizm lipidów i profil kwasów tłuszczowych w organizmie. W badaniach klinicznych oceniano jednak głównie bezpieczeństwo stosowania oleju u zdrowych osób, a uczestnicy często nie przyjmowali leków obniżających cholesterol dlatego brak jest wystarczających danych dotyczących jednoczesnego stosowania z terapią hipolipemizującą.

Brakuje danych na temat bezpieczeństwa stosowania rośliny w ziołolecznictwie. 

W randomizowanym badaniu klinicznym z udziałem 40 zdrowych osób oceniano bezpieczeństwo stosowania oleju z nasion Buglossoides arvensis przez 28 dni. Nie stwierdzono klinicznie istotnych zmian w wynikach morfologii krwi, parametrach czynności wątroby i nerek, lipidogramie ani w badaniu ogólnym moczu. Preparat był dobrze tolerowany, a zgłaszane działania niepożądane miały łagodny charakter i występowały z podobną częstością jak w grupie przyjmującej olej lniany. Do odnotowanych działań niepożądanych należały przede wszystkim dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego: refluks żołądkowo-przełykowy, nudności, uczucie dyskomfortu w jamie brzusznej oraz sporadycznie luźniejsze stolce. Nie odnotowano ciężkich działań niepożądanych.

Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) wydał opinię, że stosowanie rafinowanego oleju z nasion Buglossoides arvensis jako nowego składnika żywności zgodnie z proponowanymi warunkami użycia jest bezpieczne. Podkreślono, że zastosowany proces rafinacji skutecznie ogranicza zawartość potencjalnie niepożądanych zanieczyszczeń (w tym alkaloidów pirolizydynowych i kwasu erukowego) do poziomów, które nie stanowią zagrożenia dla zdrowia. Przedstawiciele rodziny ogórecznikowatych mogą potencjalnie zawierać alkaloidy pirolizydynowe, dlatego bezpieczeństwo zależy od jakości surowca oraz sposobu przygotowania preparatu.