Ubiorek gorzki – właściwości, działanie, zastosowanie i skutki uboczne

Ubiorek gorzki (Iberis amara L.), określany również jako gorzka rzeżucha lub po angielsku bitter candytuft, jest jednoroczną rośliną należącą do rodziny kapustowatych (Brassicaceae). Występuje przede wszystkim w Europie Południowej i Środkowej, gdzie zasiedla m.in. suche, nasłonecznione stanowiska, tereny skaliste i gleby o dobrym drenażu. Ze względu na walory ozdobne ubiorek gorzki jest również uprawiany jako roślina ogrodowa.

Ubiorek gorzki jest niewielką rośliną, zwykle osiągającą do około 40 cm wysokości. Ma wzniesione, rozgałęziające się pędy oraz podłużne liście, których kształt może różnić się w zależności od części rośliny. Drobne kwiaty są zebrane w groniaste kwiatostany. Zwykle mają kolor biały, choć mogą przybierać również różowawe lub purpurowe odcienie.

Po przekwitnięciu roślina wytwarza charakterystyczne owoce w postaci łuszczyn. Surowcem wykorzystywanym w preparatach leczniczych jest świeże, kwitnące ziele ubiorka gorzkiego (Iberidis amarae herba). W fitoterapii szczególne znaczenie ma wyciąg z całej świeżej rośliny, który jest jednym ze składników wieloskładnikowych preparatów stosowanych w dolegliwościach przewodu pokarmowego.

Ubiorek gorzki jest przede wszystkim kojarzony z zastosowaniem w łagodzeniu dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego. Ekstrakt z Iberis amara stanowi jeden z dziewięciu składników preparatu złożonego Iberogast, wykorzystywanego w leczeniu objawowym m.in. niestrawności i innych czynnościowych zaburzeń przewodu pokarmowego.

W badaniach klinicznych dotyczących preparatu STW 5 (Iberogast) obserwowano zmniejszenie nasilenia objawów dyspepsji czynnościowej. Badania obejmowały również pacjentów z objawami zespołu jelita drażliwego (IBS). Należy jednak zaznaczyć, że wyniki tych badań dotyczą preparatu wieloskładnikowego, a nie wyłącznie ekstraktu z ubiorka gorzkiego, dlatego nie można wszystkich obserwowanych efektów przypisać Iberis amara.

Badania farmakologiczne wskazują, że wyciąg z ubiorka może wpływać na motorykę przewodu pokarmowego. W doświadczeniach na tkankach przewodu pokarmowego wykazano, że ekstrakt z Iberis amara może zwiększać napięcie i kurczliwość rozluźnionych odcinków mięśniówki, podczas gdy pozostałe składniki preparatu STW 5 wykazują przede wszystkim działanie rozkurczowe. Taki mechanizm może częściowo tłumaczyć działanie określane jako „dwukierunkowa regulacja” motoryki przewodu pokarmowego.

Ubiorek gorzki był również przedmiotem badań dotyczących jego potencjalnego wpływu na wydzielanie kwasu żołądkowego i ochronę błony śluzowej żołądka. W badaniach przedklinicznych obserwowano m.in. zmniejszenie wydzielania kwasu oraz działanie cytoprotekcyjne. Wyniki te są interesujące z punktu widzenia dolegliwości dyspeptycznych, jednak nie powinny być utożsamiane z udowodnionym leczeniem choroby wrzodowej lub refluksu u ludzi.

W tradycyjnym zastosowaniu roślina była wykorzystywana w różnych dolegliwościach trawiennych. Współczesne dane naukowe dotyczące ubiorka koncentrują się jednak przede wszystkim na jego potencjalnym wpływie na czynność przewodu pokarmowego oraz na zastosowaniu jako składnika preparatów wieloziołowych.

Ziele ubiorka gorzkiego jest źródłem kilku grup substancji aktywnych farmakologicznie.

W badaniach fitochemicznych zidentyfikowano m.in. flawonoidy, glukozynolaty oraz kukurbitacyny. Wśród charakterystycznych dla tej rośliny związków wymienia się kukurbitacyny E i I, które należą do grupy triterpenów. Co ciekawe, obecność kukurbitacyn – związków kojarzonych przede wszystkim z rodziną dyniowatych – została potwierdzona również u Iberis amara.

Do składników chemicznych ubiorka należą także glikozydy flawonoidowe oraz związki zawierające siarkę, typowe dla roślin z rodziny kapustowatych. Skład chemiczny surowca może jednak różnić się w zależności od części rośliny, warunków uprawy, stadium rozwoju oraz sposobu przygotowania ekstraktu.

Ubiorek gorzki – działanie na przewód pokarmowy

Najlepiej poznanym obszarem działania ubiorka gorzkiego jest przewód pokarmowy. Badania przedkliniczne wskazują, że ekstrakt z Iberis amara może wpływać na napięcie mięśniówki żołądka i jelit. W przypadku rozluźnionych odcinków jelita obserwowano działanie tonizujące, natomiast w wieloskładnikowym preparacie STW 5 wykazano również działanie rozkurczowe, zależne od pozostałych składników preparatu.

W badaniach eksperymentalnych obserwowano również wpływ ekstraktu na wydzielanie kwasu żołądkowego i mechanizmy związane z ochroną błony śluzowej. Wyniki te wskazują na potencjalne znaczenie Iberis amara w łagodzeniu niektórych objawów dyspeptycznych, ale nie stanowią wystarczającego dowodu na skuteczność samego ubiorka w leczeniu chorób przewodu pokarmowego.

Ubiorek gorzki a zespół jelita drażliwego i niestrawność

Badania kliniczne dotyczące preparatu STW 5, zawierającego ekstrakt z ubiorka gorzkiego oraz osiem innych surowców roślinnych, wskazują na możliwość zmniejszenia nasilenia objawów dyspepsji czynnościowej. W badaniach dotyczących IBS również obserwowano korzystny wpływ na objawy, jednak ponownie należy podkreślić, że nie były to badania oceniające wyłącznie Iberis amara.

Z tego względu określenia takie jak „ubiorek gorzki leczy refluks”, „ubiorek gorzki leczy wrzody” czy „ubiorek gorzki leczy IBS” byłyby zbyt daleko idące. Bezpieczniej mówić o potencjalnym wpływie na objawy i czynność przewodu pokarmowego, którego zakres zależy również od formy i składu konkretnego preparatu.

Ubiorek gorzki – działanie przeciwzapalne i przeciwbakteryjne

W badaniach laboratoryjnych i na zwierzętach analizowano również właściwości przeciwzapalne ekstraktów z Iberis amara. Opisywano ich wpływ na wybrane mechanizmy odpowiedzi zapalnej w obrębie przewodu pokarmowego. Są to jednak przede wszystkim dane przedkliniczne i nie pozwalają jeszcze na określenie klinicznego znaczenia tych właściwości u ludzi.

Podobnie należy interpretować doniesienia dotyczące potencjalnego działania przeciwbakteryjnego. Nie ma wystarczających dowodów klinicznych, aby zalecać ubiorek gorzki jako metodę leczenia zakażenia Helicobacter pylori. W przypadku potwierdzonego zakażenia konieczne jest zastosowanie terapii zgodnej z aktualnymi zaleceniami medycznymi.

Sposób stosowania ubiorka gorzkiego zależy od postaci preparatu. Współcześnie najczęściej spotyka się go jako składnik preparatów złożonych zawierających kilka ekstraktów roślinnych. Nie istnieje jedno uniwersalne dawkowanie samego ziela lub ekstraktu z Iberis amara, które można zastosować do wszystkich dostępnych produktów.

Nie należy przenosić dawkowania preparatu złożonego na inne produkty zawierające ubiorek gorzki. Preparaty mogą różnić się składem, stężeniem ekstraktu i sposobem przygotowania.

Dane dotyczące interakcji ubiorka gorzkiego z lekami są ograniczone i nie pozwalają na stworzenie wiarygodnej, szerokiej listy potwierdzonych interakcji samego Iberis amara. Szczególną ostrożność należy jednak zachować w przypadku osób przyjmujących jednocześnie kilka leków lub preparatów ziołowych.

W badaniach klinicznych preparaty zawierające ubiorek gorzki były na ogół dobrze tolerowane, jednak bezpieczeństwo należy oceniać w odniesieniu do konkretnego preparatu, ponieważ ubiorek jest często stosowany w połączeniu z innymi surowcami roślinnymi.

W przypadku preparatów zawierających Iberis amara opisywano reakcje nadwrażliwości, takie jak objawy skórne, świąd czy duszność. 

Ubiorek gorzki a wątroba

Szczególnej uwagi wymaga bezpieczeństwo wątrobowe preparatów złożonych zawierających ubiorek gorzki, zgłaszano bowiem polekowe uszkodzenia wątroby, w tym zwiększenie aktywności enzymów wątrobowych, żółtaczkę, zapalenie wątroby, a w rzadkich przypadkach również niewydolność wątroby.

Jednocześnie nie można jednoznacznie stwierdzić, że za wszystkie przypadki uszkodzenia wątroby odpowiada sam ubiorek gorzki. Ustalenie odpowiedzialnego składnika jest trudne. W literaturze opisano przypadki ostrego uszkodzenia wątroby związane ze stosowaniem preparatu złożonego, ale obejmował on dziewięć ekstraktów roślinnych.

Osoby z istniejącą lub przebytą chorobą wątroby powinny zachować szczególną ostrożność. W przypadku wystąpienia objawów mogących wskazywać na uszkodzenie wątroby, takich jak zażółcenie skóry lub białkówek oczu, ciemny mocz, odbarwiony stolec czy ból w górnej części brzucha, należy przerwać stosowanie preparatu i skontaktować się z lekarzem.