NOP – czym jest niepożądany odczyn poszczepienny? Kiedy może wystąpić NOP i jak go rozpoznać?
Katarzyna Makos

NOP – czym jest niepożądany odczyn poszczepienny? Kiedy może wystąpić NOP i jak go rozpoznać?

NOP (niepożądany odczyn poszczepienny) to gwałtowna reakcja organizmu występująca po podaniu szczepionki, która zdarza się ze średnią częstością 1:10000 podanych dawek. Niepożądane odczyny poszczepienne dzieli się na łagodne, objawiające się podwyższoną temperaturą ciała i zaczerwienieniem miejsca wkłucia, poważne, obejmujące gorączkę czy obrzęk kończyny oraz ciężkie, zagrażające życiu, takie jak wstrząs anafilaktyczny. Jak postępować w przypadku wystąpienia NOP?

NOP – co to jest? 

NOP, czyli niepożądany odczyn poszczepienny, jest definiowany jako każdy objaw medyczny związany czasowo z podaniem szczepionki, pojawiający się w odstępie do 4 tygodni od iniekcji, a w przypadku szczepionki BCG (przeciwgruźliczej) nawet do 12 miesięcy od podania preparatu. Zgodnie z tą definicją, NOP może wynikać z działania szczepionki lub błędów w jej podaniu, ale też z koincydencji objawów lub chorób współistniejących, np. w przypadku gorączki w trakcie ząbkowania lub rozwijającej się infekcji, która w momencie szczepienia była w fazie wylęgania. 

NOP – rodzaje niepożądanych odczynów poszczepiennych 

Niepożądane odczyny poszczepienne można podzielić ze względu na nasilenie objawów na: 

  • ciężkie – zagrażają życiu, wymagają hospitalizacji i mogą wiązać się z trwałym uszczerbkiem na zdrowiu lub śmiercią np. wstrząs anafilaktyczny,
  • poważne – wiążą się z dużym nasileniem objawów, ale nie zagrażają życiu, 
  • łagodne – występuje wówczas umiarkowana gorączka, miejscowy obrzęk i zaczerwienienie.

Ze względu na częstość występowania wyróżnia się odczyny: bardzo częste (>1/10), częste (>1/100), umiarkowanie częste (>1/1000) oraz rzadkie (>1/10 000). 

Kiedy może pojawić się niepożądany odczyn poszczepienny? Niepożądany odczyn poszczepienny może wystąpić do 4 tygodni od iniekcji, a w przypadku szczepionki BCG ten okres jest wydłużony do 12 miesięcy. 

NOP – objawy. Jak rozpoznać niepożądany odczyn poszczepienny? 

Do najczęstszych objawów poszczepiennych należy gorączka – zazwyczaj umiarkowana do 39°C, ustępująca po lekach przeciwgorączkowych. Gorączka sama w sobie predysponuje do wystąpienia drgawek gorączkowych – przy szczepieniu DTPw występują one z częstością 1 na 2 250 podanych dawek szczepionki. 

Bardzo często NOP może objawiać się jako miejscowy obrzęk i zaczerwienienie z towarzyszącym zwiększonym uciepleniem w miejscu wkłucia. Jest on częstszy po szczepionkach zabitych, u niemowląt, a także w przypadku kilku iniekcji w trakcie jednej wizyty. Czasami może wystąpić ropień. 

Inne łagodne niepożądane odczyny poszczepienne to m.in. wymioty, biegunka, niepokój, drażliwość. Nieukojony płacz (trwający co najmniej 3 godziny) częściej występuje po szczepionce DTP pełnokomórkowej, rzadziej acelularnej – podobnie ma się sytuacja z zespołem hipertoniczno-hipotonicznym (1 na 1750 przypadków), kiedy to dziecko blednie, staje się wiotkie i nie reaguje na bodźce zewnętrzne (głos mamy, łaskotanie w stópki itp.). Obie te reakcje nie powodują jednak trwałych uszkodzeń mózgu. 

Ciężkie odczyny, takie jak wstrząs czy posocznica występują bardzo rzadko. Częstość reakcji anafilaktycznych po szczepionce szacowana jest na około 1 przypadek na milion. Reakcja alergiczna występuje częściej w odpowiedzi na składniki, będące „dodatkami” szczepionki, np. białko jaja kurzego (MMR, wścieklizna, grypa), żelatynę (MMR, DTP, VZV Zoster) czy neomycynę (MMR, IPV, grypa, VZV Zoster). 

Należy wyraźnie podkreślić, iż nie ma dowodów naukowych potwierdzających teorię, aby szczepienia powodowały autyzm. 

NOP po szczepionce DTP

Drgawki po DTP występują zazwyczaj do 72 godzin, najczęściej w 1 dobie, zespół hipertoniczno-hiporeaktywny może pojawić się w ciągu 24 godzin, nieukojony płacz, najczęściej po DTPw, występuje zazwyczaj w 1 dobie. 

NOP po szczepionce MMR

Jeśli chodzi o szczepionkę MMR, to gorączka i wysypka pojawiają się najczęściej po 7-10 dniach od podania, drgawki między 8 a 14 dniem, zapalenie ślinianek (obrzęk w okolicy żuchwy, nadmierne ślinienie, ból przy jedzeniu kwaśnych rzeczy) w 3 tygodniu od iniekcji, natomiast małopłytkowość – od 15 do 30 dni po iniekcji. 

NOP po szczepionce BCG

Szczepionkę BCG standardowo podaje się śródskórnie w 1/3 górnej części lewego ramienia – po podaniu tworzy się niewielki pęcherzyk, który wchłania się po kilku minutach. Po 2-3 tygodniu w tym miejscu tworzy się naciek z ropnym pęcherzykiem, który po pęknięciu tworzy się kilkumilimetrowe owrzodzenie gojące się około 3-4 miesiące, pozostawiające bliznę. Jest to odczyn poszczepienny, czyli nadmierna i naturalna odpowiedź organizmu na szczepionkę. Jeśli u niemowlęcia owrzodzenie jest większe niż 10 mm, a u starszego dziecka większe niż 20 mm i w miejscu wkłucia tworzy się ropień, albo niegojąca się zmiana, może być to spowodowane niepoprawnym podaniem szczepionki podskórnie. Rzadko występują uogólnione NOPy, jak zapalenie kości i szpiku – zazwyczaj w przebiegu pierwotnych niedoborów odporności. 

NOP po szczepieniu przeciw gruźlicy może mieć także postać powiększonych węzłów chłonnych nadobojczykowych i pachowych po stronie lewej.  Jeśli stwierdza się objawy chełbotania (przelewania się treści płynnej jamy brzusznej między palcami), a węzły chłonne są > 4 cm i towarzyszy im gorączka, to rodzic powinien niezwłocznie zgłosić się do lekarza. 

NOP – co robić, gdy wystąpi niepożądany odczyn poszczepienny? 

W przypadku łagodnych NOPów wskazana jest obserwacja dziecka i łagodzenie objawów. Można zastosować leki przeciwgorączkowe i przeciwbólowe – paracetamol (lek pierwszego rzutu), ibuprofen, a także kompresy chłodzące. Skuteczne mogą być też okłady z sody oczyszczonej (stosuje się 1 łyżeczkę sody na 1/2 szklankę wody), octowinianu glinu lub maść z mentolem bądź dimetyndenem na obrzęknięta kończynę. Jeśli gorączce towarzyszą inne niepokojące objawy, to dziecko powinien zbadać lekarz. 

W przypadku owrzodzenia po szczepionce BCG ważna jest odpowiednia pielęgnacja – nie należy wyciskać zmiany, naklejać plastra, przekłuwać pęcherzyka, odkażać. Jeśli zmiana wygląda niepokojąco, to warto, aby obejrzał to lekarz. Czasami może dojść na nadkażenia skóry i wtedy konieczne może być pobranie wymazu, włączenie antybiotyku i odkażanie np. oktenidyną. Przy pokrzywce, wysypce alergicznej podaje się leki przeciwhistaminowe. W przypadku bardziej nasilonych objawów wskazana jest hospitalizacja (np. ryzyko odwodnienia u młodszych dzieci w przypadku przedłużającej się, wysokiej gorączki, nieustępującej po lekach przeciwgorączkowych; w przypadku ropnia konieczność interwencji chirurgicznej, dożylnej antybiotykoterapii u niemowląt). Bezwzględnej i natychmiastowej pomocy lekarskiej wymagają stany zagrażające życiu (wstrząs anafilaktyczny, posocznica, zapalenie kości i szpiku po BCG). 

NOP – gdzie należy zgłosić wystąpienie niepożądanego odczynu poszczepiennego? 

Zasady zgłaszania niepożądanych odczynów poszczepiennych są regulowane prawnie, zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Zdrowia z 21 grudnia 2010 roku. Zgłoszenia podejrzenia NOPu do odpowiedniego Powiatowego Inspektoratu Sanepidu dokonuje lekarz, najlepiej w ciągu 24 godzin. Dalej zgłoszenie trafia do Zakładu Epidemiologii NIZP-PZH, gdzie ocenia się, czy dana sytuacja miała faktyczny związek ze szczepieniem.

Od 2013 roku również pacjenci mogą zgłaszać takie zdarzenia do Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych (http://www.urpl.gov.pl/pl). 

NOP – czy przy kolejnym szczepieniu można go uniknąć? 

W przypadku jednej ze szczepionek przeciwko meningokokom serogrupy B wykazano zmniejszenie częstości występowaniu gorączki po podaniu przed szczepieniem paracetamolu, bez wpływu na jej skuteczność immunogenną (brak jest badań dotyczących ibuprofenu). Można także rozważyć podanie jej oddzielnie z innymi szczepionkami. W Polsce nie ma wytycznych zalecających podawanie profilaktyczne leków przeciwgorączkowych przed innymi szczepionkami, wyjątek mogą stanowić dzieci z drgawkami gorączkowymi w wywiadzie, szczególnie w przypadku DTP i MMR. 

Jeśli u dziecka wystąpiły niepożądane odczyny po szczepionce pełnokomórkowej DTP, tj. drgawki bezgorączkowe, gorączkowe, przewlekający się nieukojony płacz, zespół hypotoniczno-hyporeaktywny, wysoka gorączka, można rozważyć zastosowanie szczepionki acelularnej. 

W celu ograniczenia liczby iniekcji na jednej wizycie szczepiennej, nie zaleca się rozdzielania szczepień refundowanych przez NFZ (zmniejsza to szansę na realizację szczepień w terminie). Można natomiast zamiast nich zastosować te wysoce skojarzone. Poza tym ich zaletą jest także mniejsza ilość adiuwantów, co zmniejsza ryzyko reakcji alergicznej. Dobrym zwyczajem jest przystawienie do piersi dziecka karmionego naturalnie w momencie szczepienia lub podanie niemowlęciu doustnie stężonego roztworu sacharozy lub glukozy – w ten sposób zmniejszają się doznania bólowe u dziecka. 

Twoje sugestie

Dokładamy wszelkich starań, aby podane zdjęcie i opis oferowanych produktów były aktualne, w pełni prawidłowe oraz kompletne. Jeśli widzisz błąd, poinformuj nas o tym.

Zgłoś uwagi Ikona

Polecane artykuły

  • Guzki śpiewacze (krzykaczy) – czym są guzki na strunach głosowych?

    Guzki na strunach głosowych to przypadłość, która dotyka osób pracujących głosem: nauczycieli, trenerów czy śpiewaków. Mogą też pojawić się u dzieci. Guzki krzykaczy (głosowe, śpiewacze) objawiają się zmianą głosu, chrypką oraz bólem gardła lub szyi. Na czym polega leczenie guzków na strunach głosowych? W jaki sposób można zapobiegać ich powstawaniu?

  • Mięśniaki macicy – przyczyny, objawy, leczenie, operacja niezłośliwego nowotworu macicy

    Mięśniaki macicy są najczęstszymi niezłośliwymi nowotworami kobiecych narządów rodnych, mogą one dotyczyć nawet co czwartej kobiety w wieku rozrodczym. Mięśniaki w macicy pomimo łagodnego charakteru mogą być przyczyną niepokojących i uciążliwych objawów, które, w dużej mierze, zależą od rodzaju i wielkości, jaką osiągną. Ich rozpowszechnienie w populacji oraz konsekwencje zdrowotne sprawiają, iż są jedną z częstszych przypadłości spotykanych w praktyce ginekologicznej. Jakie są przyczyny powstawania mięśniaków? Jak wygląda diagnostyka oraz leczenie?

  • Warianty SARS-CoV-2 – które z nich są największym zagrożeniem?

    Istnieje wiele zidentyfikowanych podtypów koronawirusa SARS-CoV-2. Które warianty stanowią największe potencjalne zagrożenie dla naszego zdrowia? Czym są tzw. warianty zainteresowania (VOI) i warianty budzące obawy (VOC)?

  • Zwyrodnienie stawów – przyczyny, objawy, leczenie choroby zwyrodnieniowej stawów

    Zwyrodnienie stawów (inaczej osteoartroza lub artoza) to powszechnie występujące schorzenie układu ruchu, w przebiegu którego dochodzi do uszkodzenia tkanek budujących staw. Konsekwencją choroby zwyrodnieniowej stawów jest przedwczesne starzenie się struktur stawowych prowadzące do niepełnosprawności. Jakie są przyczyny zwyrodnienia stawów? Jak przebiega leczenie?

  • Czym jest atropina? Czy pomaga na nadpotliwość?

    Powszechnie kojarzona z rozszerzaniem źrenic w gabinecie okulistycznym – atropina, to tak naprawdę bardzo silna substancja, która ma wielokierunkowe działanie, które stymuluje pracę całego organizmu, wypływając m.in. na przyspieszenie akcji serca, działając przeciwwymiotnie, hamując wydzielanie potu i łez. Jakie nie są przeciwwskazania do stosowania atropiny i czy pomaga na nadmierne pocenie się? Odpowiedzi na te i inne pytania znajdują się w niniejszym artykule.

  • Efekt placebo – na czym polega? Czy placebo może być skuteczne?

    Efekt placebo występuje, gdy obserwuje się poprawę stanu klinicznego pacjenta, pomimo że osoba ta nie jest poddawana aktywnemu leczeniu. Naukowcy nie rozumieją jeszcze dokładnie, jak i dlaczego ten efekt występuje. Na ten temat powstało kilka teorii. Według najnowszych naukowych doniesień efekt placebo może pomóc skutecznie redukować dolegliwości bólowe, które towarzyszą wielu schorzeniom. Trwają prace, które mają na celu dokładniejsze poznanie mechanizmów wywołujących to zjawisko.

  • Nocebo – co to jest? Dlaczego efekt nocebo jest wyzwaniem dla klinicystów?

    Negatywne nastawienie pacjenta do stosowanej terapii może zaowocować efektem nocebo. Badania naukowe potwierdziły, że może on mieć realny wpływ na wyniki badań oraz proces leczenia pacjenta. Jak może objawiać się efekt nocebo? W jaki sposób można zminimalizować skutki tego zjawiska?

  • Whiplash (uraz biczowy) – przyczyny, objawy, leczenie, fizjoterapia

    Zderzenie aut lub nagłe hamowanie pojazdu powodują niekontrolowane odgięcie głowy w tył, po którym następuje gwałtowne kompensacyjne zgięcie jej w przód – ruch ten przypomina uderzenie biczem, stąd inna nazwa whiplash – uraz smagnięcia biczem. Może dojść wówczas do naderwania mięśni, naderwania więzadeł, uszkodzenia krążka międzykręgowego, nerwów czy ścięgien. Objawy, które się wówczas pojawiają to silny ból szyi, ograniczenie ruchomości, drętwienie kończyn górnych, ból głowy, barku, pleców.

Porozmawiaj z farmaceutą
Infolinia: 800 110 110

Zadzwoń do nas jeśli potrzebujesz porady farmaceuty.
Jesteśmy dla Ciebie czynni całą dobę, 7 dni w tygodniu, bezpłatnie.

Pobierz aplikację mobilną Pobierz aplikację mobilną Doz.pl

Ikona przypomnienie o zażyciu leku.
Zdarza Ci się ominąć dawkę leku?

Zainstaluj aplikację. Stwórz apteczkę. Przypomnimy Ci kiedy wziąć lek.

Dostępna w Aplikacja google play Aplikacja appstore
Dlaczego DOZ.pl
Niższe koszta leczenia

Darmowa dostawa do Apteki
Bezpłatna Infolinia dla Pacjentów.

ikona niższe koszty leczenia
Bezpieczeństwo

Weryfikacja interakcji leków.
Encyklopedia leków i ziół

Ikona encklopedia leków i ziół
Wsparcie w leczeniu

Porady na czacie z Farmaceutą.
E-wizyta z lekarzem specjalistą.

Ikona porady na czacie z farmaceutą
Newsletter

Bądź na bieżąco z DOZ.pl

Ważne: Użytkowanie Witryny oznacza zgodę na wykorzystywanie plików cookie. Szczegółowe informacje w Regulaminie.

Zamnij