Szczepionka przeciw ospie wietrznej – charakterystyka, cena, skutki uboczne szczepionki

Ospa wietrzna to jedna z najczęstszych chorób zakaźnych wieku dziecięcego. Jest wywoływana przez wirusa ospy wietrznej i półpaśca (VZV). Choć u większości dzieci przebiega łagodnie, nie należy jej lekceważyć, ponieważ może prowadzić do poważnych problemów zdrowotnych. Powikłania ospy wietrznej obejmują m.in. nadkażenia bakteryjne skóry, zapalenie płuc, a w rzadkich przypadkach także zapalenie mózgu. Ryzyko ciężkiego przebiegu choroby dotyczy szczególnie niemowląt, osób dorosłych oraz osób z obniżoną odpornością.

1. Szczepionka przeciw ospie wietrznej – czym jest?
2. Jakie szczepionki przeciw ospie wietrznej są dostępne?
3. Dla kogo jest szczepionka przeciw ospie wietrznej?
4. Ile dawek szczepionki przeciw ospie wietrznej trzeba przyjąć?
5. Szczepienie przeciw ospie wietrznej po kontakcie z chorym
6. Jakie są możliwe skutki uboczne szczepionki przeciw ospie?
7. Kto nie powinien przyjmować szczepionki przeciw ospie wietrznej?
8. Szczepionka przeciw ospie wietrznej a ciąża i karmienie piersią
9. Czy szczepionka przeciw ospie wietrznej chroni przed półpaścem?
10. Kiedy po szczepieniu skontaktować się z lekarzem?
11. Szczepienie na ospę dzieci i dorosłych – najczęściej zadawane pytania

Z tego artykułu dowiesz się:

• czym jest szczepionka przeciw ospie wietrznej;
• dla kogo zalecane jest szczepienie przeciwko ospie wietrznej;
• kiedy po szczepieniu na ospę wietrzną należy skonsultować się z lekarzem.

Szczepienie przeciw ospie wietrznej to skuteczny sposób zapobiegania zachorowaniu i ograniczania ryzyka ciężkiego przebiegu choroby. Szczepienie dzieci pozwala zmniejszyć prawdopodobieństwo zakażenia wirusem, a także chroni przed poważnymi konsekwencjami infekcji. Jest szczególnie istotne, ponieważ ospa wietrzna łatwo przenosi się przez kontakt z osobą chorą. Warto zatem poznać zasady szczepień, ich skuteczność oraz miejsce, jakie zajmują w obowiązującym programie szczepień ochronnych (PSO).

Szczepionka przeciw ospie wietrznej – czym jest?

Szczepionka na ospę wietrzną jest klasycznym preparatem należącym do grupy szczepionek żywych, atenuowanych. Oznacza to, że w szklanej fiolce z liofilizatem znajduje się prawdziwy, zdolny do replikacji wirus VZV, który został wcześniej poddany skomplikowanym procesom laboratoryjnym. Ich celem jest drastyczne osłabienie wirusa (atenuacja). Dzięki temu drobnoustrój traci swoją zjadliwość i zdolność do wywoływania ostrej infekcji u osoby z prawidłowo funkcjonującym układem odpornościowym.

Wprowadzona do organizmu szczepionka przeciwko ospie wietrznej zmusza układ immunologiczny do intensywnej pracy. Limfocyty rozpoznają patogen, a następnie inicjują produkcję swoistych przeciwciał oraz tworzą komórki pamięci.

Jakie szczepionki przeciw ospie wietrznej są dostępne?

Na europejskim i polskim rynku farmaceutycznym pacjenci mają dostęp do dwóch głównych rodzajów preparatów uodparniających przeciwko temu konkretnemu wirusowi. Zdecydowanie najpowszechniejsze jest szczepienie przeciw ospie z wykorzystaniem szczepionki monowalentnej. Preparat ten jest ukierunkowany wyłącznie na zapobieganie zakażeniu i chorobie. Stanowi najczęstszy wybór zarówno w gabinetach pediatrycznych, jak i podczas szczepień uzupełniających u osób dorosłych.

Dla kogo jest szczepionka przeciw ospie wietrznej?

W przestrzeni publicznej często pojawia się kluczowe pytanie, czy szczepienie na ospę jest obowiązkowe. W polskim systemie prawnym nie jest to szczepienie powszechnie narzucone każdemu obywatelowi.

Istnieją jednak ściśle zdefiniowane grupy ryzyka, dla których szczepienie jest obowiązkowe i w pełni bezpłatne.

1. Dotyczy to przede wszystkim dzieci i młodzieży do ukończenia 19. roku życia, które nie chorowały na ospę wietrzną i należą do grup szczególnie narażonych na ciężki przebieg choroby – m.in. osoby z wrodzonym lub nabytym upośledzeniem odporności o wysokim ryzyku ciężkiego przebiegu ospy, a także pacjenci przed planowanym leczeniem immunosupresyjnym lub chemioterapią.
2. Obowiązkowym szczepieniem obejmuje się również niechorujące wcześniej dzieci i młodzież z otoczenia osób należących do tych grup, a także dzieci i młodzież zakwalifikowane do pobytu lub przebywające w określonych placówkach opiekuńczych, m.in. w zakładach pielęgnacyjno-opiekuńczych, zakładach opiekuńczo-leczniczych, rodzinnych domach dziecka oraz domach dla matek z małoletnimi dziećmi.
3. Warto wiedzieć, że szczepienie przeciw ospie wietrznej jest w Polsce obowiązkowe i bezpłatne dla dzieci spełniających określone kryteria wskazane w PSO, w tym dla dzieci przebywających lub zakwalifikowanych do pobytu w żłobkach i klubach dziecięcych. Samo uczęszczanie do przedszkola nie jest równoznaczne z takim uprawnieniem.

Ile dawek szczepionki przeciw ospie wietrznej trzeba przyjąć?

Aby zbudować solidną, wieloletnią i kompletną barierę immunologiczną, jednorazowe podanie preparatu nie jest wystarczające. Zgodnie z rekomendacjami producentów oraz gremiów eksperckich (w tym Światowej Organizacji Zdrowia) pełny schemat szczepienia wymaga podania dwóch dawek.

Zastanawiając się, kiedy zaplanować szczepienie na ospę, należy pamiętać, że minimalny odstęp pomiędzy pierwszym a drugim zastrzykiem wynosi 6 tygodni. Konkretne odstępy mogą zależeć od wieku, zastosowanego preparatu i obowiązującego schematu, dlatego szczepienie należy wykonywać zgodnie z aktualnym PSO oraz Charakterystyką Produktu Leczniczego danej szczepionki.

Szczepienie przeciw ospie wietrznej po kontakcie z chorym

W medycynie prewencyjnej istotną rolę odgrywa profilaktyka poekspozycyjna. Jeśli osoba, która jest nieuodporniona i wcześniej nie chorowała, miała bezpośredni kontakt z chorym (np. w przedszkolu, szkole lub w środowisku domowym), pilne podanie żywego, atenuowanego preparatu może uratować sytuację.

Nie każda osoba po ekspozycji może jednak otrzymać szczepionkę. Jest ona przeciwwskazana m.in. w ciąży oraz w określonych stanach niedoboru odporności. Osoby z grup wysokiego ryzyka ciężkiego przebiegu ospy, które nie mogą zostać zaszczepione, wymagają pilnej konsultacji lekarskiej w celu oceny wskazań do zastosowania swoistej immunoglobuliny przeciw VZV.

Jakie są możliwe skutki uboczne szczepionki przeciw ospie?

Najczęściej występują typowe odczyny miejscowe w obszarze wkłucia igły, które ustępują samoczynnie w ciągu kilkudziesięciu godzin:

• delikatne zaczerwienienie,
• niewielki obrzęk,
• bolesność uciskowa.

Wśród odczynów ogólnoustrojowych dominującym symptomem jest gorączka po szczepieniu na ospę, która pojawia się zazwyczaj w ciągu kilku dni i przeważnie reaguje na standardowe leki obniżające temperaturę takie jak ibuprofen czy paracetamol.

Z kolei specyficzna wysypka po szczepieniu na ospę to zjawisko, które potrafi wzbudzić spory niepokój, choć zupełnie niepotrzebnie. U części osób po szczepieniu może pojawić się niewielka, zwykle łagodna wysypka w postaci kilku lub kilkunastu zmian plamisto-grudkowych bądź pęcherzykowych. Najczęściej występuje w ciągu kilkunastu dni po szczepieniu i zwykle ustępuje samoistnie.

Kto nie powinien przyjmować szczepionki przeciw ospie wietrznej?

Szczepionka przeciw ospie wietrznej jest przeciwwskazana u osób z ciężkimi zaburzeniami odporności, m.in. w niektórych pierwotnych i nabytych niedoborach odporności, podczas części terapii immunosupresyjnych oraz u osób z aktywnymi chorobami nowotworowymi wymagającymi leczenia immunosupresyjnego. Szczegółowa kwalifikacja zależy jednak od rodzaju i nasilenia niedoboru odporności oraz stosowanego leczenia. W niektórych sytuacjach szczepienie można wykonać przed rozpoczęciem leczenia immunosupresyjnego lub przed przeszczepieniem.

Pacjenci poddawani intensywnej, przewlekłej terapii immunosupresyjnej (w tym leczeniu wysokimi dawkami glikokortykosteroidów ogólnoustrojowych) również nie mogą zostać zakwalifikowani do szczepienia, ponieważ ich układ odpornościowy mógłby nie poradzić sobie nawet z osłabionym wirusem szczepionkowym.

Bezwzględnym przeciwwskazaniem jest także udokumentowana ciężka reakcja anafilaktyczna (wstrząs) na jakikolwiek składnik pomocniczy preparatu, ze szczególnym uwzględnieniem żelatyny lub śladowych ilości neomycyny (antybiotyku wykorzystywanego w procesie produkcji).

Szczepionka przeciw ospie wietrznej a ciąża i karmienie piersią

Okres planowania macierzyństwa oraz samej ciąży wymaga zachowania szczególnej ostrożności w kontekście preparatów uodparniających.

Nie wynika to z wykazanego działania teratogennego szczepu szczepionkowego – dotychczasowe dane nie wskazują na zwiększenie ryzyka wad wrodzonych po przypadkowym zaszczepieniu – lecz z zasady ostrożności, ponieważ nie można całkowicie wykluczyć teoretycznego ryzyka dla płodu.

Zupełnie inaczej wygląda sytuacja w okresie poporodowym. Karmienie piersią (laktacja) nie stanowi żadnego przeciwwskazania do podania szczepionki matce. Naukowcy przeprowadzili szeroko zakrojone badania, które jednoznacznie dowiodły, że atenuowany wirus ospy nie przenika do kobiecego mleka i nie jest wydzielany z gruczołów mlekowych. Z tego względu szczepienie w okresie laktacji jest bezpieczne dla dziecka karmionego piersią.

Czy szczepionka przeciw ospie wietrznej chroni przed półpaścem?

Ospa wietrzna i półpasiec są ze sobą ściśle powiązane, ponieważ za obie infekcje odpowiada dokładnie ten sam patogen. Po przechorowaniu klasycznej ospy wietrznej wirus nie zostaje całkowicie usunięty z organizmu. W rzeczywistości pozostaje w stanie utajenia w zwojach nerwów czuciowych. Po wielu latach, np. na skutek fizjologicznego spadku odporności lub potężnego stresu, może ulec reaktywacji, manifestując się jako niezwykle bolesny, piekący i pozostawiający nerwobóle półpasiec.

Szczepienie przeciw ospie wietrznej zmniejsza ryzyko późniejszego rozwoju półpaśca w porównaniu z przechorowaniem infekcji wywołanej zakażeniem dzikim szczepem VZV. Wynika to przede wszystkim z tego, że osoba zaszczepiona nie przechodzi zakażenia dzikim wirusem, który może następnie pozostawać w organizmie w stanie utajenia.

Kiedy po szczepieniu skontaktować się z lekarzem?

Należy skontaktować się z lekarzem, jeśli gorączka jest wysoka lub długo się utrzymuje, stan dziecka wyraźnie się pogarsza albo pojawiają się niepokojące objawy, których nie można przypisać typowemu odczynowi poszczepiennemu.

Pilnej oceny wymagają zwłaszcza drgawki, zaburzenia świadomości, znaczne zaburzenia równowagi lub koordynacji, trudności w oddychaniu czy obrzęk twarzy i gardła. Absolutnym wskazaniem do wezwania pogotowia ratunkowego są symptomy wstrząsu anafilaktycznego, które mogą wystąpić zaraz po podaniu preparatu. Należą do nich duszność, świszczący oddech, bladość powłok i gwałtownie narastający obrzęk twarzy oraz dróg oddechowych.

Szczepienie na ospę dzieci i dorosłych – najczęściej zadawane pytania

Jak długo utrzymuje się odporność po szczepionce przeciw ospie wietrznej?

Odpowiedź układu immunologicznego na podanie atenuowanego wirusa jest trwała. Dostępne badania pokazują, że dwie dawki zapewniają długotrwałą ochronę, która utrzymuje się przez co najmniej wiele lat. W Polsce nie zaleca się obecnie rutynowych dawek przypominających po prawidłowo wykonanym podstawowym schemacie szczepienia.

Czy po szczepieniu przeciw ospie można zachorować na ospę?

Tak. Zjawisko to w terminologii medycznej jest określane mianem ospy przełamującej i zdarza się niezwykle rzadko. Ryzyko jest znacznie mniejsze po dwóch dawkach niż po jednej. Jeśli dojdzie do zachorowania u osoby zaszczepionej, przebieg choroby jest zwykle łagodniejszy: występuje mniej zmian skórnych, często mniej pęcherzyków i niższa gorączka niż w przypadku ospy u osoby niezaszczepionej.

Czy osoba zaszczepiona przeciw ospie może zarażać innych?

Transmisja szczepu wirusa szczepionkowego na osoby z otoczenia jest zjawiskiem ekstremalnie rzadkim. Opisane przypadki dotyczyły przede wszystkim osób, u których po szczepieniu wystąpiła wysypka związana ze szczepem szczepionkowym. Jeśli po szczepieniu pojawi się wysypka, należy unikać bliskiego kontaktu z osobami bez odporności na VZV, które są szczególnie narażone na ciężki przebieg choroby. Dotyczy to zwłaszcza z osób z ciężkimi niedoborami odporności.